Царство Зверя

by Dmitry Merezhkovsky, Дмитрий Мережковский

Трилогия «Царство Зверя», в которую входят драма «Павел Первый», романы «Александр Первый» и «14 декабря» — логическое художественное и философское продолжение и завершение трилогии «Христос и Антихрист».

688 pages, Hardcover

First published January 14, 2013

About the author

Dmitry Sergeyevich Merezhkovsky, (Russian: Дмитрий Сергеевич Мережковский) was a Russian novelist, poet, religious thinker, and literary critic. A seminal figure of the Silver Age of Russian Poetry, regarded as a co-founder of the Symbolist movement, Merezhkovsky – with his poet wife Zinaida Gippius – was twice forced into political exile. During his second exile (1918–1941) he continued publishing successful novels and gained recognition as a critic of Soviet Russia. Known both as a self-styled religious prophet with his own slant on apocalyptic Christianity, and as the author of philosophical historical novels which combined fervent idealism with literary innovation, Merezhkovsky was a nine times nominee for the Nobel Prize in literature, which he came closest to winning in 1933.

The words he put in Leonardo da Vinci's mouth in his biographical novel Romance of Leonardo da Vinci -- "I have from an early age abjured the use of meat, and the time will come when men such as I will look upon the murder of animals as they now look upon the murder of men" -- are echoed by animal rights activists all over the world and have come to often be misattributed to Leonardo da Vinci himself.

Reviews

[Krys · Rating 4 out of 5]

Бог?.. Звер?.. Чалавек!..
Гісторыя - гэта п'еса. Асобныя рэплікі выпадкова захаваных дакументаў… усё астатняе фантазія рэжысёра. History like story. Рознавялікія артэфакты, фантазіяй рамантычнага сузіральніка беспадстаўна аб'яднаныя няісным пункцірам у сузор'і... чаму так? Можна было і інакш… Колькі дакументальнага ў трылогіі Меражкоўскага?.. Я не ведаю. Цароў ён не прыдумаў, дзекабрыстаў - не, імёны, даты... Эмоцыі?.. Характары?.. У якой ступені?.. Думаю, не гэта галоўнае. Галоўнае і ў гісторыі, і ў рамане чалавек - Бог і звер адначасова. Ну, і ўлада.

"Усякая ўлада ад Бога" (рым. 13, 1) - словы, якія ўжо тысячагоддзі бянтэжаць адных і надзяляюць непрашыбальнай упэўненасцю іншых. "Усе царствы свету і славу іх" (Мц. 4, 8) прапануе д'ябал, спакушаючы Хрыста. Дык каму належыць улада? Мусіць, таму, каму яе перадае-дэлегуе сам чалавек. Рэвалюцыя 1917 была ў тым ліку і духоўнай, секулярнай рэвалюцыяй, зломам вялікай канстанцінаўскай эпохі (што цікава, у Еўропе гэты рэлігійны злом адбыўся эвалюцыйным, натуральным шляхам), калі царква (на шчасце для яе!) страціла ўладу над зямнымі царствамі. Дык чаго дзівіцца, што філосафы і паэты, гэтыя тонкай настройкі антэны грамадства, чуйна зрэагавалі на флюіды ноасферы.

Першая частка трылогіі - п'еса - падалася найбольш дасканалай і ў зместавым, і ў мастацкім плане. Любімыя слоўцы-выразы персанажаў дапамагаюць скласці ў думках партрэт і пазнаваць з шэрагу герояў, жывыя дыялогі па коле з паўторамі рэплік, яркія драматычныя сцэны (ад забойства Паўла прабірае то да ванітаў, то да слёз), вечныя пытанні выбару між злом і - злом. І ў мяне, і ў мяне мільгалі злыя думкі, што калі ўся праблема ў адным чалавеку, чаму б не... прыбраць гэтага аднаго (можна недалёка, ад Салаўкоў да Гаваяў) - і будзе нам шчасце. Гэта ж простая матэматыка: "лепей аднаму памерці за народ..." (Ян, 18, 14). Але з чалавечымі жыццямі матэматыка чамусьці не працуе. Царства звера - яно пачынаецца ў сэрцы. Царства звера - самаўладдзе, мая ўлада над іншым, улада над маім жыццём, якое я аддаю ў рукі... любога, тым самым робячы яго зверам. Што за зверская, насамрэч д'ябальская пастаноўка пытання, калі смерць падаецца адзіным лагічным і простым развязаннем праблемы?!

Апраўданне ўлады Боскасцю, атаясамленне ўлады зямной і нябеснай, нежаданне адасобніць іх чамусьці і сёння ў Расіі эпізадычна актуалізуецца. Паколькі эпоха не тая, а прызнаць гэта - значыць адмовіцца ад уласнай (нават маламаштабнай) улады, успышкі гэтыя то вычварныя, то смешныя. Што ўжо казаць пра пачатак 19 стагоддзя. Павел 1 у епіскапскім сакасе... Звар'яцелы цар з нечаканымі страшнымі ў сваёй шчырасці і выкрывальніцтве пробліскамі розуму і ўсведамлення... І яго шкада, так - шкада, як любую ахвяру, зацкаваную натоўпам, як чалавека. "Абсалютная ўлада разбэшчвае". Ці быў у яго шанец захаваць розум?.. Калі за спінай пасміхаюцца "вялікія" продкі. Калі вакол хлусы і забойцы, і міжволі счытваеш невербальную (і абрыўкі вербальнай) нянавісць і пажаданні смерці. У тым ліку ад сына. І адзіны нязрушны лапік у хаосе разумовага Армагедону - я не сам, вы зрабілі мяне такім, вы і... Бог. Улада ад Бога, я - улада... я - Бог?..

А калі ўлада ў руках псіхічна хворага чалавека?! Калі ад самадурства аднаго залежаць жыцці мільёнаў?.. А ці праўда яны так залежаць ад яго?.. Што ёсць прычыны і што - следства?.. А калі яны самі перадалі гэтую ўладу?.. (Ага, і ці не самі згвалтаваныя закладнікі вінаватыя, што дазволілі кіраваць сабой маньяку-гвалтаўніку?..) А з якой бздуры хтосьці пастанавіў, што змена кіраўніка выправіць усю сітуацыю?.. І чаму вырашаць, браць на сябе адказнасць павінен сын тырана?.. Так, ён мог бы навучыцца на памылках бацькі, але траўма змушанага гвалту, адказнасці за чужы гвалт, пасіўнага ўдзелу - траўма не можа даць здаровага зыходу, проста таму што траўма антанімічная здароўю.

Зашмат пытанняў, але ж у гэтым тэрапія сапраўднага мастацкага тэксту - ставіць пытанні, на якія зноў і зноў адказвае час і чытальнікі, нават тыя, хто быццам бы не трымае ў сваіх руках ніякай улады.

Другая частка, самая вялікая, пра Аляксандра, падалася моташна-ніякай. Неяк не злавіла я агульны малюнак паўсцёртага дывана - асобныя ўзоры-эпізоды: страшны Аракчэеў, ваенныя паселішчы, патоп у Піцеры, адлёт незямной Соф'і Нарышкінай, духоўныя рухі самых здзіўляльных зместаў (што не дзіўна пры агульнай неадукаванасці)... нешта яшчэ, было ж нешта яшчэ, я нечаму здзіўлялася, пасміхалася, жахалася... не ўспамінаецца. Чамусьці ўвага прачыналася на "жаночых" эпізодах, надта ўдала атрымліваюцца ў Меражкоўскага жаночыя персанажы: імператрыца, Соф'я. Вельмі псіхалагічна абгрунтаваным падаўся ў інтэрпрэтацыі Меражкоўскага вобраз Аляксандра. Ён мог бы стаць "вызвольнікам", улюбёнцам народа, рэфарматарам... калі б яго ў свой час не падштурхнулі гвалтам на царства. Цяжар мінулага, віна невінаватага, грэх уяўнага бацьказабойства, вечны страх і самалюбаванне сабой у пакутах - усё гэта пазбавіла сапраўднай адказнасці за ўчынкі, не дазволіла стать дарослым, несці ўсю паўнату ўлады. У выніку Аляксандр закладнік улады, яна кіруе ім, як гэта ні парадаксальна гучыць.

Трэцяя частка - самая падзейная, насычаная, адначасова жорсткая і сентыментальная. І та-акая актуальная! Я вам не скажу за ўсю Расею, але дыялогі апазіцыі нібы капіяваныя з паседжанняў нашых палітычных клубаў і фэйсбучных нясмешных "показак": "Прывет, Вова... - Привет, Сашок". Поўны хаос арганізацыі. Ёсць прычына для бунту - няўдзел у кіраванні краінай, разруха і цемрашальства. Але якая нагода? Адзін царэвіч падпісаў адрачэнне, дык мы не будзем прысягаць другому царэвічу? Чым быў бы лепшы першы? Вы ж гэта толькі што праходзілі з Паўлам і Аляксандрам?! Хто робіць рэвалюцыю - лідары ці "народ"? А народ увогуле ў курсе таго, што хтосьці там навырашаў? Выпадковыя людзі ў апазіцыі (і ўсе даўно перапісаныя "органамі"), кожны з уласнымі ўяўленнямі, што трэба для краіны, дамовіцца міжсобку слабо (падвываю ад болеснай эстэтыкі "супадзенняў"), абстрактная безжыццёвая філасофія разам з глыбокім філасафаваннем (дык інтэлігенцыя сабралася ж, прынамсі гэта яна ўмее), якое ну нічым не дапаможа простым прыгонным мужыкамі і бабам... Спрэчкі, хто ў выніку стане лідарам... Перакладванне адказнасці пры тэарэтычным жаданні ўлады... Зноў падвываю ад знаёмых да літаркі сучасных фразаў: "Што скажа Еўропа?" І катарсіс: мы выйдзем на плошчу, а там паглядзім... можа, здарыцца цуд і... У-у-у-у-у!!! Меражкоўскі, што ты са мной робіш...

Зноў вельмі натуральна і кранальна гучалі "жаночыя" старонкі, мудрая 18-гадовая Марынька, нараджэнне пачуцця, расстанні і сустрэчы... Яны праўда вянчаліся напярэдадні зняволення?.. Дысанансам - старонкі турэмныя... і зноў пазнаванне. Калі ў Беларусі пасля выбараў былі зняволеныя 8 кандыдатаў з 10... пры адсутнасці ажно такіх катаванняў... усё адно можна знайсці агульнае ў рэакцыі людзей. Псіхіка ў нас істотна за 200 гадоў не эвалюцыянавала.

Думаю, рэдка можна з поўнай стаадсоткавай пэўнасцю сцвярджаць, што хацеў сказаць аўтар. Для мяне відочна, што царства звера паводле Меражкоўскага - не царства канкрэтнага чалавека, ніхто з загалоўных асобаў не быў зверам - выключна людзьмі, многа гэта ці мала. Звер - улада, што апаноўвае сэрца, звер - гвалт, што не прынясе палёгкі, якім апраўдальным ён ні падаваўся б, звер - несвабода, рабства (іншаму чалавеку ці ўласным грахам). Звер - чалавек, які аддаў уласную волю і забраў чужую.

[Лина Сакс · Rating 5 out of 5]

Ах, если бы, ах, если бы...

Страна рабов, страна господ...
Михаил Лермонтов

Честно скажу, вот так прочитаешь исторический роман и не один, а между прочим - 3! и хочется взять в руки разводной ключ, пнуть машину времени и накостылять всем этим "революционерам"! Пьяницы, лентяи и тугодумы! Как они хоть что-то сделали вообще непонятно. Ох... Хорошо что был 17 (судя по некоторой литературе в этом месяце, я к нему усердно готовлюсь), потому что с теми кто был в 25 до сих пор землю бы жрали.

Начну по порядку: с пьесы "Павел первый"... Вот знаете, "Макбет", считается прям вай-вай, кровь, кишки, предательство. Так вот, прочитайте вы пьесу Мережковского и поймете, что вай-вай в "Макбете" нет. Ну, может только что вдруг откуда не возьмись появились в... ведьмы с котлом. А так, ну люди, ну, интриги, да что они смыслят в интригах? Вот у нас размах, так размах, вот у нас царь, так царь, такой, что у самого ручки придушить его потянуться. И главное люди под этим... сейчас погодите я ищу литературное слово... психически больным и сильно, очень сильно больным, человеком жили. Слушались его! На войну шли. Двадцать пять лет в армии служили! И главное убили и другого возвели в цари... М-дя... Интриганы блин, ничему жизнь людей не учит.

Дальше идет долгая книга о том, как царь Александр страдает... Ах, папу убили. Ах, республику не сделал. Ах, против меня заговор. Ах, я всех подозреваю, ножка болит, ушко болит, а вот если бы не Наполеон!.. Ой, вот же пиз...бол! Да не будь Наполеона и войны 1812 ты бы тоже сидел на жопе и ничего не делал, потому что когда хочешь, ничего не мешает делать, а когда "ах, как прекрасно хотеть республику" - это хрень собачья! И этой хренью опять кормили народ. Так бы ключом по темечку... да что толку...

Ой, а потом книжка про 14 декабря была. Волосы дыбом от тупости и бесполезности людской! Ах, это благородство, мы все такие благородные, мы башкой понимаем, но ручки свои белые в кровушке марать не хотим. И все пишут, пишут какие они все умные и за что они и как они, и как душа у них за Россию болит. Сцуки! А крепостных не отпускают, солдаты у них бандиты. Народ у них - дебил непонятливый. Уууу - б...ди!

Вы меня правильно поймите, я против самодержавия. И я вполне могу читать все эти думы-раздумы этих благородных голубокровых, может они в чем-то других подтолкнули к тому чтобы ярмо с себя сбросить, но то как они относились к людям простым, то что двуличные даже в своей башке были, то что реально пьяницы и лентяи - это вот прям бесит меня. Ощущение такое, что им было скучно и вот они развлекались. Ни черта не сделали, но зато прославились.

Книга очень хороша. Она выворачивает всю мерзость, что была тогда. Хорошо бы это прочитать тем, кто бегает с иконками и орет о прекрасном царском времени, тоже мне князья и графы, тьфу. Да и тем кто сейчас с новой силой в религию вбухнулся не мешает почитать, чтобы глянуть со стороны как это выглядит. Там много отличных примеров того, что все должно быть разумно, а не "он помазанник Божий, так в библии написано" и хоть ключом бей, хоть библией, человек не понимает что несет. А уж отношение к крестьянам, к солдатам... это же откровенно мерзко! О, вспомнила недавно прочитанное, процитировать точно не смогу, но смысл такой, что давайте не будем давать женщинам учиться, а потом про них говорить, что они дуры бестолковые, ничего за сотни лет не сделали. Вот так выглядит и то, как все эти господа относились к простым людям. Да как к мебели. Сцуки! Меня немного дергает, да, я вообще не очень все это "благородство" на словах которое. Для меня благородство - это вот в стихотворении Маршака "Рассказ о неизвестном герое". Вот это я понимаю и принимаю. Кстати, мне тут раз вкатили, что это у меня мол все из зависти! Мол потому что сама из рабочих/крестьян. Ну, во-первых, я этим горжусь, да) Я считаю, что это замечательно быть из рабоче-крестьянской семьи. А во-вторых, у меня прадед по папиной линии в Эстонии таки с каким-то титулом был, но в гражданскую в партизаны ушел!!! Так что не, не из зависти) И представляете, мне советская власть мешок денег не должна)))

Вот так прочитаешь книжку и еще больше радуешься, что был Ленин и Дзержинский. А декабристы... ну, хоть понаписали много и то хорошо, хоть все равно частью бестолково... эх.
Вообще так во многое тыкнуть хочется из прочтенного, но только что толку-то уже? "а тут должна быть такая уставшая полуулыбка".

[Dmitry Zhizhenko · Rating 2 out of 5]

Очень затянуто и слабо написано. «Христос и антихрист» намного лучше.