در کشاکش دین و دولت

by محمدعلی موحد

کتاب حاضر حاصل طرح پژوهشیِ علمی‌ـ‌انتقادی‌ای است در باب دین و دولت و رابطۀ آنها در ایران بعد از اسلام (موضوعی بسیار حساس که ایران هنوز در تقلاست تا از پیچ و خم آن راهی بجوید).‏

این مجموعه با گزارشی فشرده‌ از دوران سی‌سالۀ پس از رحلت پیامبر اکرم آغاز می‌شود و می‌کوشد با دقت در مضمون روایت‌های مورخان، تصویری قابل اعتماد از آن دوران به دست دهد. این دورۀ سی‌ساله که تا صلح امام حسن و معاویه ادامه یافت، آبستن وقایع شگرفی بود که سرنوشت حکومت زیر پرچم اسلام را رقم زد. مورخان اسلام آن ‌را نمونه‌ای نادر و درخشان از حکومتی به‌ شمار می‌آورند که قدرت و قداست را در خدمت خود داشت، اما تاریخ خود سخن دیگری می‌گوید.‏

بازخوانی این مطالب مجالی است برای بازاندیشی در مسائلی که پس از هزار و چهارصد سال همچنان عالم اسلام را به خود مشغول داشته است، ازجمله ماجرای گروه‌های سلفی‌ـ‌تکفیری که روایت جدید همان خیزش خارجی‌گری در صدر اسلام است.‏

Genres: History

320 pages, Hardcover

First published January 1, 2019

About the author

محمدعلی موحد در سال ۱۳۰۲ در شهر تبریز دیده به جهان گشود. تحصیل را در مدارس تدین و اتحادنوی همین شهر آغاز نمود و در سال ۱۳۱۹ پس از اخذ دیپلم متوسطه در رشتهٔ ادبی به تهران آمد. اما به واسطهٔ فوت پدر (در سال ۱۳۱۷) به تبریز بازگشت و سرپرستی خانواده را برعهده گرفت و به مدت ده سال در تبریز و تهران رحل اقامت افکند.

در سال ۱۳۲۹ به شرکت نفت آبادان رفته و پس از خلع ید انگلیسی‌ها در سال ۱۳۳۲ سردبیری روزنامهٔ شرکت نفت را به عهده گرفت و در همین سال به تهران انتقال یافت. وی در سال ۱۳۳۲ کار بر روی ترجمهٔ رحله این بطوطه را انجام داد که در سال ۱۳۳۶ منتشر و به واسطهٔ قدرت قلم و شیوایی ترجمه، مورد توجه ارباب فضل قرار گرفت و نام موحد بر سر زبان‌ها افتاد. چنان‌که استادانی چون مجتبی مینویی و محمدعلی جمال‌زاده او را مورد تشویق و تفقد قرار دادند.

دکتر موحد تحصیلات خود را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ادامه داد و موفق به اخذ مدرک دکترای حقوق خصوصی از این دانشگاه شد و در سال ۱۳۳۸ پس از فراغت از تحصیل برای آشنایی بیشتر با مباحث حقوق بین‌الملل به انگلستان رفته و مطالعات خود را زیر نظر پرفسور جنینگز در کمبریج و پروفسور شوارتزنبرگ در لندن ادامه داد.

همچنین در این دوران با ایران‌شناسی چون آربری، مینورسکی و لاکهات مجالست کرده و به تحقیق بر روی نسخه‌های خطی موجود در موزهٔ بریتانیا پرداخت و از این میان نسخهٔ سلوک‌الملوک تالیف فضل‌الله روزبهان خنجی متخلص به امین را برای تصحیح انتخاب کرد.

وی علاوه بر وکالت پایه یک دادگستری، از آغاز تاسیس شرکت ملی نفت ایران در کادر حقوقی شرکت نفت وارد شد و تا بالاترین درجات (مشاور عالی رئیس هیئت مدیره، مشاور ارشد و عضو اصلی هیئت مدیره) انجام وظیفه کرده و در ابتدای تاسیس اوپک به مدت شش ماه معاونت اجرایی آن سازمان در ژنو را عهده‌دار بوده است.

دکتر موحد در کنار مشاغل رسمی به تدریس حقوق مدنی و حقوق نفت در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران و دانشکدهٔ علوم مالی و حسابداری پرداخته است.

وی در طول زندگی خویش همواره مشغول به تحقیق، تالیف و ترجمه بوده و آثار بزرگی از خود به یادگار گذاشته است که بی‌شک، بزرگ‌ترین آنها تحقیق در متون عرفانی، به ویژه چاپ انتقادی مقالات شمس تبریزی است.

Reviews

[محمدحسین بنـکدارتهرانی · Rating 5 out of 5]

توفیق داشتم پیش از چاپ کتاب، چند سال پیش، پیش‌نویس این کتاب را به همراه مولف محترم، دکترمحمدعلی موحد بخوانم و راجع به بندبند آن با هم به گفت‌وگو بنشینیم.
شاید مهم‌تر از محتوای کتاب که بررسی رابطه‌ی دین و دولت از عهد رسول‌الله است ؛ توجه به طرح‌واره‌ی ذهنی مولف و پیامی که برای جامعه‌ امروز پس آن نهفته است باشد. این‌که چرا پیرمرد در واپسین سال‌های حیاتش حاضر شد کتابی را که سال‌ها قبل آماده شده بود روانه‌ی بازار کند و منظورنظرش از پرداختن به چنین موضوعی چه پیامی برای جوانان که میراث‌داران حکومتی اسلامی در عصر مدرن و مابعدصنعتی هستند بود.

[Mojtaba · Rating 4 out of 5]

1- استاد محمد علي موحد، نويسنده كتاب، سعي كرده كه فضاي كلي زندگي سياسي و حكومتي مسلمانان رو بعد از وفات پيغمبر تا انتهاي خلافت حضرت علي ترسيم كنه. روايت استاد حاوي زوايايي جديد و متفاوت از روايت رسمي كه تا حالا شنيده ايم ارائه شده و از اين جهت بسيار غنيمته
2- كتاب، از نظر شكلي كتاب منسجمي نيست، علتش هم در مقدمه توضيح داده شده كه مكتوب فعلي سنگ بناي يك كار بزرگتر بوده كه چون پس از 40 سال، نهايتا به سرانجام نرسيد،‌در همين حد و با يك بازنگري كلي منتشر شده. به همين دليل هم مطالب تكراري بعضا ديده ميشه
3- بخش اول كتاب كه راوي داستان سقيفه و بخش آخرش كه نحوه شكل گيري خوارج بود بسيار خواندنييست
4- اين كتاب اگر چه نحوه رابطه حكومت و دين رو تبيين نمي كنه ولي اين قابليت رو داره كه سوالهاي جدي و جالب در اين خصوص ايجاد كنه و ارزش اصلي كتاب هم همينه

06/07/99

[Tahmineh Baradaran]

چندین سال است که ازطریق سخنرانی ها و مصاحبه ها با ایشان آشنا شده ام ولی فرصت مطالعه کتابهایشان رانداشتم. حجم بالای اطلاعات و البته فزون برآن فروتنی ایشان تشویقی برای مطالعه کتابهاست ..تا کجا عمر و چشم یاری کند .

[Shahab · Rating 4 out of 5]

کتاب مختصر و مفید و بسیار روان درباره 30 سال نخست پس از رحلت پیغمبر
بخش های اول توصیف شرایط جامعه در زمان خلفای راشد، اختلاف شیوه حکومت هریک از خلفا و شرایطی که منتهی به قتل خلفای راشد شد
درگیری های بین ایران و اعراب که در نهایت باعث فتح ایران شد و وضعیت حکومت ساسانی در انتهای دوران این سلسله، فساد گسترده، اشرافیت سالاری، تبعیض طبقاتی و مسائلی که همگی در تضاد با آموزه های ابتدایی اسلامی بود باعث شد حتی مردم ایران گرایش به سمت نگاه اسلام پیدا کنند
پس از فتح ایران هم به کارگیری مدیران ایرانی در حکومت عمر آغاز و تا پایان دوران امیرالمومنین ادامه داشت
شیوه طبقه بندی اسناد و ذخیره بیت المال و در کل دیوانسالاری مدرن مساله ای بود که ایرانی ها به اعراب آموزش دادند
در انتهای کتاب هم روش های مدیریت اقتصادی اسلام در ابعاد مختلف تشریح شده است.

کتاب بسیار خوش خوان و روانی بود که مملو از اطلاعات مفید و جدید بود.

[Amin · Rating 3 out of 5]

در صحبت از این کتاب بحث از محتوای آن یک چیز است و کیفیت نسخه الکترونیکی (طاقچه) چیزی دیگر

محتوای کتاب به بیان گوشه‌هایی از تاریخ سی ساله ابتدایی صدر اسلام و پیچیدگی نسبت بین دین و حکومت مخصوصا در دوران پس از پیامبر اسلام می‌پردازد. یادداشت‌های پراکنده‌ای هستند که به قول نویسنده مربوط به چهل سال پیش هستند و بنابراین بسیار پیش می‌آید که پیوستگی مطالب به خوبی حفظ نشده یا با تکرار مواجه هستیم و به عبارتی ویراستاری خوبی از سوی نویسنده صورت نگرفته است. با این حال نکات جالبی مخصوصا در تفاوت بین رویکرد خلیفه که در ابوبکر و عمر قابل مشاهده است با رویکرد سطلنت و پادشاهی که از عثمان به بعد مشاهده می‌شود بیان میکند. بحث بین رابطه حکومت بعنوان پدیده‌ای دنیایی و خلافت خداوند روی زمین ادامه می‌یابد تا به بحث اصحاب قرا یا خوارج برسد و در واقع کشتن دو خلیفه مسلمان توسط مسلمانان یعنی عثمان و علی دوران تازه‌ای را آغاز کرد. کتاب در اینجا پایان می‌یابد اما خوراک فکری خوبی برای پژوهش بیشتر پیرامون خلیفه‌ها و کشورگشایی‌های آنها٬ شرایط دوران ساسانی در زمان لشکرکشی‌های اعراب٬ تغییر شیوه حکومت از زمان عمر و تحت تاثیر آثار کشورگشایی ها و شیوه‌ مقاومت ایرانیان یا همکاری با قوای خارجی و البته واقعیت شخصیتهای تاریخی ما مثل رستم فراهم می‌کند

در بحث دوم٬ جای تاسف است که نسخه الکترونیکی با این کیفیت نازل عرضه شده است. چه انتظاری مگر از یک ناشر الکترونیکی مانند طاقچه باید داشته باشیم جز این که آثار را شسته و رفته در اختیار خواننده قرار دهند و از رعایت اصول استاندارد اطمینان حاصل کنند؟ بسیاری از بخشهای کتاب مخصوصا در انتهای اثر وجود دارند که جملاتی از متن حذف شده اند و باقی متن بدون اشاره به این حذفیات در کنار هم قرار گرفته اند. در نتیجه کلماتی میبینیم که به یکدیگر چسبیده اند یا معنای جمله بخاطر حذف کلمات یا جملاتی واضح نیست یا گاها یک فصل از میانه جمله شروع می‌شود. تجربه و لذت‌بخشی مطالعه به این دلیل بسیار تحت تاثیر قرار گرفته و مکاتبه با پشتیبانی برای رفع این ایراد بزرگ هم به جایی نرسید. امیدوارم این اتفاق صرفا سهوی بوده باشد و با سانسور ناشیانه متن روبرو نباشیم

[Hêmin · Rating 4 out of 5]

بیشتر از تحلیل ، روایت تاریخ بود. هرچند شاید امروزه منابع بهتر و جامع تری موجود باشه اما با در نظر گرفتن این موضوع که یادداشت های کتاب به اذعان نویسنده دهه ها قبل نوشته شده ، نکات جالبی داشت.
خودم از روایت های کاملا یکطرفه از صدر اسلام خسته شدم ، اما موحد بحث های جالبی رو پایه گذاری میکنه ، شاید با وجود خطر تیغ سانسور همینقدر هم میسر بوده . البته موحد جبهه گیری های خاص خودش رو داره از قبیل اینکه در بخش مربوط علی بن ابی طالب برخلاف انتظار خواننده اخلاص خود نسبت به وی را به خواننده می خوراند!

[Amirhesam · Rating 5 out of 5]

مقاله‌ای ناقص بود که در چندجا دچار تکرار بود
اگر به حاشیه نمی‌رفت کتاب بهتری بود

[Hamed · Rating 4 out of 5]

کتاب از 6 فصل تشکیل شده فصل اول خلاصه ای از تاریخ صدر اسلام (دوران خلفا)روایت میکند.از عمر به عنوان فردی با هوش و توانا یاد میکند که با درایت امر اسلام را پیش برده و کنترل کاملی بر حکومت داشته است. در این دوره عراق و شام و ایران فتح میشود. عمر فردی ساده زیست بوده و جلو برخی از قریش را گرفته بوده و بگونه ای که بسیاری از قریشیان اجازه خروج از مدینه و مکه را نداشته اند.و این افراد از وی ناراضی بوده اند و حتی احتمال میرود در قتل عمر نقش داشته باشند. در دوران عثمان اختلافات بروز میکند چرا که عثمان از بنی امیه بوده و هم طایفه ای های خود را بر اوضاع مسلط میکند این امر موجب نارضایتی شده و در نهایت عثمان به قتل میرسد. در دوران امام علی هم این اختلافات پایان نمیگیرد.و عده ای قتل عثمان را به گردن علی می اندازند و جنگ جمل و صفین انجام میشود. جنگ صفین و ماجرای حکمیت با جزییات در کتاب آمده است.
فصل دوم چگونگی راهیابی اسلام به ایران است که با کودتا و قتل خسرو پرویز شروع میشود و پس از چهار سال آشوب و نا امنی در ایران و عوض شدن بیش از 10 پادشاه در دوران یزد گرد سوم با حمله اعراب و شکست سپاه ایران در مقابل لشکر اندک ولی با روحیه اعراب در قادسیه پایان میگیرد.نکته ای که برای خود من جالب بود. عرب بودن بسیاری از مناطقدر آن زمان و قبل از حمله اعراب بوده. یکی از دلایل شکست ایرانیان خسته و فرسوده بودن سپاه ایران در اثر جنگ های طولانی با بیزانس در دوره خسرو پرویز و همچنین اشتباه خسرو پرویز در از میان برداشتن حکمران بومی حیره که به عنوان حائلی بین عربستان و ایران عمل میکرده بوده. است.
در این فصل روایات مختلفی از قول طبری ، دینوری و بلاذری و فردوسی نقل میشود ولی متاسفانه جمع بندی و نتیجه گیری مناسبی ارائه نمیشود.
در فصل سوم برآمدن و رشد دیوانسالاری در دوره عمر اشاره میشود و توضیحات خوبی درمورد نحوه مالیات ستانی و مالکیت زمینها در دوره ساسانی که در ابتدا به صورت کسری از محصول بوده که بعدا در دوره انوشیروان به قطاع ( مبلغ مقطوعی بر اساس مساحت زمین و نوع و نحوه کشت که توسط مساح مشخص میشده )تبدیل میگردد این نوع مالیات ستانی به نفع حکومت بوده چرا که مبلغ مالیات قابل پیش بینی بوده و همچنین مورد استقبال زمینداران هم بوده است.
البته نوع دیگری از مالیات نیز بوده است که به آن گزیت میگفته اند و در واقع مالیات بر نفوس بوده است.
بعد از اسلام مسلمانان از پرداخت جزیه معاف بوده اند و این خود دلیل قابل توجهی بوده تا افراد مسلمان شوند.
فصل بعدی به بررسی ایرانیان که در عربستان بودند میپردازد
در فصل بعدی چگونگی حضور اعراب در ایران میپردازد. و نحوه انجام فتوحات آورده شده و برخی مناطق از جمله فارس و آذربایجان و خراسان شرح داده شدهبا توجه به فتح نامه ها و عهدنامه هایی که از آن دوران مانده اکثر شهرها با صلح تسلیم شده ا��د و در صورتی که جنگ کرده وشکست خورده باشند دیگر صلح نامه نوشته نمیشود بلکه امان نامه نوشته میشود.
نکته ای که در این فصل نظر من را جلب کرد عدم نتیجه گیری مناسب از مطالب بود. به گونه ای که اکثر مطالب بدون نتیجه گیری رها میشوند. مثلا من نفهمیدم آذربایجان چگونه کی و توسط چه کسی فتح شده و چقدر جنگ شده و جنگ کجا بوده و ...
فصل ششم به بررسی ماجرای خوارج و ماجرای حکمیت و در ادامه تاریخ خوارج میپردازد.
اعتقادات شیعی و جانبداری نویسنده از امام علی اندکی قضاوتش را زیر سوال میبرد. ولی باین وجود کتاب ارزشمندی است اما همان طور که نویسنده خود میگوید قرار بوده مفصل تر باشد ولی نویسنده ترجیح داده همین مقدار که نوشته شده چاپ گردد بهتر از این است که کلا چاپ نگردد .

[Sahand Sarhaddi · Rating 3 out of 5]

کتاب احتیاج به ویرایش محتوایی دارد، خیلی از مباحث در فصول مختلف کتاب به عینه تکرار شده بودند و زائد بودند. اما اطلاعات و جزییات جالبی از منابع اغلب شناخته شده را جمع آوری کرده بود.

[Amirhossein Sadeghian · Rating 3 out of 5]

کتاب جذابیه ولی اونقدر در مورد موضوعش بحث نمی‌کنه و فقط به یک سری روایت تاریخی بسنده می‌کنه. هرچند همون هم بسیار جذابه.

[Behrang · Rating 4 out of 5]

مشاهده نام نویسنده بر روی برخی از کتاب‌ها کافی‌ست تا ارزش و عیار کتابی مشخص گردد. کتاب در کشاکش دین و دولت از آن جمله کتاب‌هاست. دکتر موحد تازیخ‌دان، عرفان پژوه،حقوقدان نامی آشناست و نیازی به معرفی ندارد. ایشان در این کتاب که گزارش فشرده از طرح پژوهشی علمی - انتقادی است به بررسی دوران سی‌ساله جامعه و حکومت اسلامی پس از رحلت پیامبر می‌پردازند.
آنچه کتاب را خواندنی می‌کند، جدا از نثر ساده و روان دکتر موحد، استفاده از منابع دست اول از مورخان و روایت‌هایی از معتمدانی همچون تاریخ طبری، ابن اثیر، ابن خلدون، ابن هشام، فتوح البلدان بلاذری، مقدسی، مسکویه، یعقوبی و بسیاری دیگر می‌باشد، که با دقت وقایع تاریخی و تحولات اجتماعی را ثبت کرده‌اند.
کتاب با ماجرای سقیفه و جانشینی پیامبر آغاز و به بررسی نحوه حکومتداری هر یک از خلفای راشدین همزمان با گسترش اسلام به خارج از مرزها عربستان بدون هرگونه تعصب می‌پردازد.
از قسمت‌های جالب و خواندنی کتاب، بررسی نفوذ و گسترش اسلام در ایران است، اینکه چگونه اعراب مسلمان، ایران را طی زدوخوردها و جنگ‌ها تسخیر کرده و چگونه فرهنگ و نحوه حکومتداری ایرانیان اعراب مسلمان را تحت تاثیر قرار داده و خلفا در خصوص پذیرش فرهنگ، سیاست و اقتصاد ایرانی چه برخوردی داشته‌اند.
از دیگر نکات جالب کتاب «قصه شگفت خارجی‌گری و پدیده قرّا»ست، در این خصوص دکتر موحد به تفصیل به بررسی پدیده خوارج در اسلام پرداخته و با دقت و نکته‌سنجی ریشه‌ها و خاستگاه‌های اصلی خیزش‌های خوارج در گوشه و کنار ایران و عربستان، یمن، عراق، شام و... را بررسی و تبیین کرده‌ و به خوبی شرح داده‌اند که ماجرای گروه‌هایی همچون القاعده، طالبان، داعش، النصره، بوکوحرام و...روایت همان خیزش خارجی‌گری صدر اسلام است.

[Mohamad AlSaffar (Salahi) · Rating 3 out of 5]

این کتاب همانطور که نویسنده در مقدمه نیز می‌گوید، خیلی قبل نوششته شده است و برای به چاپ رسیدن تغییراتی روی آن اعمل شده است.
نکته اول اینکه این کتاب در بخش‌های زیادی و زیر عنوان‌های آن قسمت‌های تکراری وجود دارد.
نکته دوم اینه بسیاری از اطلاعاتی که مولف بیان می‌کند و براساس آن تحلیل و تصمیم‌گیری می‌کند بدون منبع هستند. یعنی درستی و نادرستی تحلیل‌ها را نمی‌توان آزمود. البته به نظر می‌رسد که محمدعلی موحد براساس تمام پیشینه مطالعاتی که داشته این متن را نوشته و اصلاح کرده است اما برای بار دوم منابع را نیاورده است برای همین نقد پذیر نخواهد بود.
اما توصیه من برای خواندن این کتاب از این جهت از است که دیدگاهی تاریخی به مسائل اولین حکومت‌های اسلامی دارد و برای ایجاد پرسش و سرنخی برای تحقیق بیشتر و مطالعه بیشتر مناسب است. اما نمی‌توان براساس آن تاریخ آن دوران را قضاوت کرد.

[Mohsen · Rating 4 out of 5]

اگرچه انسجام معمول نوشته‌های استاد در این کتاب کمتر دیده می‌شود (که دلیل آنر را می‌توان در پیشگفتار کتاب یافت)، اما رد نگاه نافذ و انتقادی محمدعلی موحد در جای جای آن قابل مشاهده است. مقالات کتاب پرده از برخی واقعیت‌های تاریخ اسلام بر می‌دارد و برانگیزاننده‌ی سؤال‌های عمیق است که به نظر می‌رسد هدف مولف از انتشار کتاب پس از سالیان دراز هم جز این نیست.

[Hesam Mousavi · Rating 5 out of 5]

کتابی جذاب و مستند از تاریخ خلفای راشدین
درواقع میشه گفت آقای موحد تو این کار روایت هارو جمع کرده تا به یه تصویر دقیق برسه از حوادث مهم این دوره.

روایت های کتاب از منابع مختلفی از جمله: شاهنامه، تاریخ طبری، تاریخ کامل ابن اثیر، سیرت رسول الله و... جمع آوری شده که جزو مهمترین منابع درباب اون دوره هستن.

کتابی کوتاه اما جامع و کامل

[Bahram Zaeri · Rating 5 out of 5]

عمربن‌خطاب هیچ رغبتی به حمله به ایران نداشت، حتی گفته بود: ای کاش میان ما و فارس رشته ای از آتش بود که نه ما به آنها دسترسی داشتیم و نه آنها به ما. خیانت فرماندهان ایرانی در همکاری با اعراب اگر نبود فتح ایران میسر نمی شد.

[Mohammad Esfandiari · Rating 5 out of 5]

کتابی معتبر و عالی و مختصر از نویسنده ای بزرگ

[Pedy · Rating 2 out of 5]

إن الرجل لیهجر.

[Ahmadrezashahidi · Rating 4 out of 5]

کتاب استاد محمد علی موحد جدیدترین اثر ایشان درباره تاریخ صدر اسلام از رحلت پیامبر تا پایان خلافت راشدین می باشد.
از نام جذاب کتاب که بگذریم، این مفهوم در جای جای کتاب، با خواندن مطالب و لایه زیرینی که از تاریخ بازگو شده باید درک کنیم، از تعبیر به جای این مفهوم در صدر اسلام آگاه می شویم.
کتاب انسجام درونی ندارد به دلیل اینکه، از یادداشت های اوایل انقلاب دکتر موحد جمع آوری شده است.
اما همین مقدار نیز توفیقی است برای ما تا درک بهتری از زمان خلفا داشته باشیم.
علاوه بر صحبت از کشاکش دین و دولت، کشاکش عرب و عجم نیز یکی از مباحث کلی و اصلی کتاب می باشد که به حضور ایرانیان در عربستان و حضور اعراب پس از حمله به ایران صحبت شده است.
مسائل مربوط به مکتب های سیاسی-تاریخی از جمله مرجئه و خوارج نیز به تفصیل در این کتاب برای آگاهی عموم وجود دارد.
سلسله مباحث اقتصادی ایران پس از حمله اعراب نیز به دلیل اقتضا و علاقه نویسنده که حقوق خوانده است، بخشی از کتاب را شامل میشود.
کتاب کاملا بر پایه اسناد و مدارک موجود می باشد و حتی در موضوعاتی همچون حمله اعراب به ایران به چندین مدرک و کتاب دست اول، رجوع و بازگو کردند.
از تمام این بخش های کتاب بگذریم، جان کلام این کتاب، دو صفحه آخر کتاب را تشکیل می دهد که متوجه هدف نویسنده و دلیل مطالعه خواننده می شویم!
همانطور که استاد موحد در نشست کتاب بازگو کردند این وظیفه جوانان و دانشجویان می باشد تا مطالعاتی وسیع تری انجام بدهند و با توجه و درک تاریخ صدراسلام-مهم ترین و خطیرترین برهه تاریخی اسلام- پاسخگوی مسائل امروزی جهان اسلام شوند.

[Moein Mahmoudi · Rating 5 out of 5]

روایت های جالب کتاب از دوران صدر اسلام بسیار جالب و در خور توجه بود به ویژه بررسی هایی که در خصوص مساله خوارج داشت.