Komendant. Życie Salomona Morela

by Anna Malinowska

Czy młody Szlomo ukrywający się w oborze albo w sosnowym lesie spodziewał się, że zamieszka tuż obok obozu ogrodzonego drutem pod napięciem? I że będzie tam żyć bez strachu, za to inni będą się bać jego?

Salomon Morel: Żyd i Polak, ofiara i oprawca... W czasie wojny w bestialski sposób zamordowano jego najbliższą rodzinę. Po wojnie on sam został słynącym z okrucieństwa komendantem obozu pracy Zgoda w Świętochłowicach, w którym po upadku III Rzeszy przetrzymywano w strasznych warunkach, głodzono, gwałcono i torturowano Ślązaków. Potem był funkcjonariuszem w więzieniu dla młodocianych w Jaworznie, gdzie próbowano ich nawracać na jedynie słuszne poglądy polityczne. Jednocześnie Szlomo, pieszczotliwie nazywany przez kolegów z partyzantki "wariatem", był kochanym ojcem rodziny i lubianym, skorym do żartów kompanem zabaw. Więc kim tak naprawdę był komendant Morel? Ofiarą, katem, mścicielem, nadgorliwym funkcjonariuszem systemu.

Bezkompromisowa wojenna reporterska opowieść autorki bestsellerowej "Brunatnej kołysanki" o wciąż za mało znanej tragicznej historii mieszkańców Górnego Śląska. A także o tym, czy zemsta pozwala wyrównać rachunki krzywd i do czego prowadzi, jeśli jej łańcuch nie zostanie przerwany.

416 pages, Paperback

First published March 25, 2020

Reviews

[Rafał Hetman]

Właściwie nie wiem, o czym jest ta książka. Bo niby o Salomonie Morelu, niby o ofierze, która stała się katem, ale koniec końców z zapowiedzi na okładce niewiele po przeczytaniu zostaje.

W „Komendancie” określanym jako opowieść o życiu Salomona Morela, głównego bohatera jest niewiele. Niewiele da się o nim znaleźć w archiwalnych dokumentach, niewielu ludzi chce o nim rozmawiać, a informacje, jakie udało się zdobyć Annie Malinowskiej, wystarczają na krótki, niezbyt wnikliwy portret – bo nawet kiedy Morel się w książce pojawia, miałem wrażenie, jakbym lizał lizak przez papierek.

Salomon Morel był Żydem, stracił w czasie wojny całą swoją rodzinę, po śmierci bliskich dołączył do partyzantów, a po wojnie m.in. pełnił funkcję komendanta obozu pracy Zgoda w Świętochłowicach, gdzie przetrzymywano Ślązaków oskarżonych (zwykle niesłusznie) o współpracę z nazistami. Jako komendant Morel wsławił się okrucieństwem wobec więźniów.

Wątek ofiary, która stała się oprawcą, choć dużymi literami zapowiadany na tylnej okładce książki, jest jednak potraktowany przez autorkę bardzo pobieżnie. Anna Malinowska kilkukrotnie zadaje właściwie to samo pytanie: dlaczego Morel stał się katem? Kilku rozmówców reporterki stara się na nie odpowiedzieć, dzieląc się własną opinią i spekulacjami na temat Morela, ale są to odpowiedzi przewidywalne i przeciętne, takie, jakie mógłby wymyślić czytelnik po zapoznaniu się z informacją o wojennej historii Morela, dopatrując się w jego zachowaniu chęci zemsty lub wpływu na zachowanie traumy wojennej.

No, ale skoro niewiele można się dowiedzieć o samym Morelu, trudno o głębszą analizę jego zachowania i psychiki.

Prawdopodobnie z powodu braku materiału Anna Malinowska zdecydowała się obudować historię Morela licznymi wątkami pobocznymi. Mamy więc tutaj historię partyzantki w czasie wojny, historię wybranych więźniów, którzy trafili do obozów, historie życia córki, watki związane z pamięcią o ofiarach obozów pracy. To wszystko są ciekawe historie z potencjałem na osobne książki, ale w „Komendancie” zostały one dosyć niezgrabnie doklejone do historii Morela.

Pisząc „niezgrabnie” mam tu na myśli po pierwsze zaburzenie proporcji, a po drugie wyraźny brak uzasadnienia obecności niektórych wątków w książce. Anna Malinowska bardzo dużo miejsce poświęca ofiarom Morela. Oczywiście, dobrze, że o ofiarach pisze, bo ich relacje są w wielu miejscach kluczowe, ale ich życiorysy autorka rozszerza o nieistotne wątki, które spychają z pola widzenia główny temat. Podobnie, uważam, że zbyt obszerny jest wątek kariery scenicznej córki Morela, który (oprócz ostatniej rozmowy autorki z córką) nie jest w żaden sposób znaczący dla historii opowiadanej w książce.

Ciekawym, bo jeszcze niewyeksploatowanym wątkiem jest ten związany ze śląską pamięcią o tym, co działo się w takich miejscach jak obóz Zgoda. Anna Malinowska porusza ten temat, ale zostawia go na sam koniec i ogranicza się w nim do kilku stron. A ja, jako urodzony na Śląsku, chętnie poczytałbym o tym, co dziś dzieje się w tej sprawie i jaki jest stan świadomości Ślązaków na temat powojennych zbrodni.

Jak pisze Malinowska, na Śląsku niewielu już pamięta o Zgodzie, jej ofiarach i samym Morelu, dlatego warto przypomniać tę historię. Ale jeśli chodzi o "Komendanta" to jest tak książka, której konceptu i konstrukcji nie kupuję.

[Poczytanka]

Większość osób twierdzi, że wojna to piekło. Najgorszy czas. Nie ma co z tym dyskutować, bowiem to prawda. Jednak mniej osób mówi o tym, że dla niektórych najgorszy czas zaczął się po wojnie. Kto im to zgotował? W tym przypadku osoba, która sama była swego czasu ofiarą. Salomon Morel to postać wielowymiarowa. Ofiara i oprawca. Kim był? Aby odpowiedzieć na to pytanie trzeba poznać całą historię. W skrócie można powiedzieć, że na początku był zwykłym chłopcem z żydowskiej rodziny. Następnie stał się ofiarą, która musiała uciekać i poradzić sobie ze śmiercią najbliższych, którzy zginęli z ręki nazistów. A że życie pisze dziwne scenariusze…ta sama osoba stała się oprawcą. Karał i znęcał się na tych, którzy jego zdaniem powinni ponieść zasłużoną kare. Jednak widać, że robiąc to nie zawsze zachowywał trzeźwy umysł. Można by rzec, że zatracił się w zemście. Dlatego wydano za nim list gończy. Jednak nigdy nie został skazany. To jednak bardzo powierzchowna opinia. Aby pojąć jak bardzo skomplikowana była to historia warto sięgnąć po książkę Malinowskiej. Ujrzy się wtedy obraz człowieka, który choć był katem i niektórzy uważali, że nie miał serca potrafił kochać. Kary nie poniósł za swoje czyny, jednak czy chociażby fakt, że miewał ataki paniki pod koniec życia, nie świadczą o tym, że wewnętrznie został ukarany? Dodatkowo karę poniosła osoba, która tej kary nie powinna nigdy ponieść. Córka Morela, Danuta, która opiekowała się ojcem do końca jego dni, przeżyła także swego rodzaju piekło, bo świadomość, że wszyscy wokół malują twojego ojca jako potwora, nie jest łatwe. Życie ze świadomością, że twój ojciec ma krew na rękach to nic prostego. Co można zrobić? Nie słuchać ludzi? Zacisnąć zęby? A może wyprzeć prawdę? Który sposób wybrała? Po tej obszernej lekturze odpowiecie sobie na to pytanie, jak i na wiele innych pytań, bo autorka przedstawiła szeroki obraz, który potrzebował poświęcenia uwagi.

[Czytalove]

Pierwszy raz z postacią Salomona Morela spotkałam się w filmie „Zgoda”. Teraz gdy ukazała się książka musiałam ją przeczytać. Postać to bowiem nietuzinkowa. Jak dobrym trzeba być aktorem, by móc jednocześnie odgrywać klika ról? Salomon potrafił. Był jednocześnie mścicielem, nadgorliwym funkcjonariuszem systemu, a także kochanym ojcem i wesołym kompanem. Ofiara i oprawca. W swoim życiu pełnił wiele ról. Ale która twarz była prawdziwie jego? Kim tak naprawdę był? Odpowiedź nie jest prosta. Wielowymiarowa opowieść Anny Malinowskiej pokazuje jak bardzo potrafi być złożona psychika ludzka. Szczerze polecam przeczytanie tej niełatwej lektury. Bo tego co tam jest nie da się opowiedzieć. Jeśli chcecie poznać prawdziwą historię Salomona Morela, nie ma po co sięgać do Wikipedii. Tam znajdzie się tylko okrojone fakty. W książce autorka zebrała cenne informacje, a także wspomnienia, które pozwoliły nakreślić obraz Morela.