This book is a transcript of the course "The Psychological topology of Marcel Proust" taught by the philosopher Merab Mamardashvili (1930-1990) at Tbilisi University in 1984-1985. The course analyzed Proust's In Search of Lost Time. Also included are the Mamardashvili's letters and excerpts from his note-books related to this course. Provided with the course on CD. (1.755 kg.)
რა უნდა დავწერო ისეთი, ისევ ამ შესანიშნავ ეპიზოდს განვაციფრულებ და მერე საკუთარ სიბნელეს დავუბრუნდები.
"ჩვენი ცნობიერებაა ის, რაც ჩვენშია და რაც მხოლოდ ჩვენ ვართ და რასაც ვერავის გადავცემთ. ვიმეორებ, რომ ისევ ადამიანური სიტყვები გვღალატობს. როდესაც ვამბობ - გამოუთქმელი, სულაც არ ვგულისხმობ რაღაც მიუწვდომელს. მისაწვდომია - ეს არის კიდეც ყველაზე მისაწვდომი, მაგრამ ის განმასხვავებს მე და თითოეულს და ჩვენი კონტაქტის ზღურბლზე რჩება. ის არის ჩემი მოწოდება ან პასუხისმგებლობა, რომლის სხვისთვის გადაცემაც, როგორც ვამბობდი, შეუძლებელია. ჩემს ან თქვენს მაგივრად ვერავინ გაიგებს. ასე რომ, გაგების აქტს ამ კუთხით მიაქციეთ ყურადღება. არავის შეუძლია გაგება. არავის შეუძლია სიკვდილი და ჩრდილზე, ანუ სიბნელეზე დაფიქრებაც არავის შეუძლია. ყველას თავისი სიბნელე აქვს. საკუთარი სიბნელიდან სინათლისკენ მივდივართ, ოღონდ მხოლოდ საკუთარი წყვდიადიდან".
მამარდაშვილის ფილოსოფიის მიმართ ორმაგი დამოკიდებულება მიჩნდება. პირობითად ვუწოდოთ დადებითი და უარყოფითი. დადებითი ეხება თავად მეთოდს, აზროვნების წესს, აზროვნებას - როგორც გაბედულებას. ის, რასაც მამარდაშვილი აკეთებს, შეგვიძლია წარმოვიდგინნოთ თევზაობის სახით. ანკესი ჩაკიდებულია სააზროვნო ნაკადში და არ იცი რა ამოჰყვება, ან თუ ამოჰყვება საერთოდ რაიმე. ცხადია, ეს არის რისკი და არსებობს იოლი გზაც - იყიდო მზა თევზი და მიირთვა. ე.წ. აკადემიური ფილოსოფია მიირთმევს მზა თევზებს - ამან და ამან, ამა და ამ წელს დაწერა ის, გულისხმობდა ამას, ეს ასე მიემართება იმას და ა.შ. დაუსრულებლად, სადაც შენ უბრალოდ ხდები სხვისი აზრების არქეოლოგი და მეტი არაფერი. ეს უფრო ფილოლოგიური სამუშაოა ვიდრე ფილოსოფიური. ჰოდა, მამარდაშვილთან არსებობს ნამდვილი ფილოსოფიური პროცესი, რომელიც შენში თანააზროვნების სურვილს აჩენს (თუკი საერთოდ შეგიძლია აზროვნება და უსაზრისო "წმიდა" წყვდიადში არ მყოფობ). ამ მხრივ, ცხადია მამარდაშვილი არის <მოვლენა>. ახლა "უარყოფითიც". ჯერ ისევ იქიდან განვაგრძოთ, რომ შესაძლოა ანკესს არაფერი ან გაფუჭებული თევზი ამოჰყვეს-მეთქი და ეს ემართება ხოლმე. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს ბუნებრივი და ცოცხალი პროცესია, მაგრამ ამის აღნიშვნა ხომ არ აუქმებს იმ მოცემულობას, რომ მოცემული აზრი აბურდული, წინააღმდეგობრივი ან გაუგებარია. ან - არ ეთანხმები. შემდეგ - მამარდაშვილის მიერ რიგ ავტორთა "გამოყენება" შემინიშნავს ხოლმე, რომ ერთგვარად თვითნებურია. უფრო კონკრეტულად რომ ვთქვა, ხშირად მისებური რეცეფცია აცდენილია ხოლმე იმას, რაც ნამდვილად არის. ასეთ თვითნებურ განაზრებებს ვხვდებით სახარებასთან მიმართებაში, სადაც ჩნდება შთაბეჭდილება ტექსტზე ძალადობისა, რათა იქიდან სასურველი ფორმის "თევზი" იქნას ამოყვანილი. მოკლედ, გუბურაში ლოქოა და მე მინდა ლოქო ვთქვათ ორაგულად გავასაღო, რადგან ორაგული მეტად უხდება ჩემს მიერ უკვე გამზადებულ სააზროვნო სუფრას. ასეთი თვითნებური და მცდარი გააზრებები შემხვდა ნიცშესთან მიმართებაშიც (სიღრმეში აღარ შევალ) და შესაძლოა სხვა ავტორებთან მიმართებაშიც იყოს მსგავსი რამ, რასაც არ დავკვირვებივარ, ან საკმარისად კარგად არ ვიცნობ. შემდეგ - პირადად ჩემთვის ნაკლებად წარმოადგენს პრობლემას, მაგრამ ვხვდები რომ იმ მკითხველისთვის ვინც მარცხნივაა, მამარდაშვილი პოლიტ. სიბრტყეზე მარჯვნივ გადახრილი აღმოჩნდება, ვინც მარჯვნივაა, მისთვის მარცხნივ და ა.შ. მე ვერ ვიტყვი ეს ავტორის ნაკლია თუ თავად მარცხენა-მარჯვენისა, მაგრამ ასეა. საბოლოოდ, იმისთვის რომ აზროვნება არის რისკი და გაბედულება, როგორც თავად აღნიშნავს, ან ფილოსოფია სიმამაცეა, მამარდაშვილი სწევს ამ რისკს და აქვს გაბედულებაც. ამიტომ 4/5 P.S. მე მიყვარს ლოქოები.
“ცხოვრება - მართლაც, პრუსტი სწორედ ასე განსაზღვრავდა მას - დროში ძალისხმევაა. მაშასადამე, საჭიროა ძალისხმევა, რომ ცოცხალი დარჩე. ჩვენ ხომ ინტუიციის დონეზე ვიცით, რომ ყველაფერი, რაც ცოცხალი გვეჩვენება, არ არის ცოცხალი. ბევრი რამ, რასაც განვიცდით, ვფიქრობთ და ვაკეთებთ, - მკვდარია. მკვდარია (უბრალო, საწყისი მნიშვნელობით. უფრო რთულ მნიშვნელობებზე ჯერ არ ვისაუბრებ), - იმიტომ, რომ სხვა რაიმეს მიბაძვა უკვე საკუთარი აზრი კი აღარ არის, არამედ სხვისია. მკვდარია იმიტომ, რომ ჭეშმარიტი, საკუთარი გრძნობა კი არ არის, არამედ სტერეოტიპული, სტანდარტულია და არა ის, რომელსაც თვითონ განიცდი. რაღაც ისეთია, რასაც მხოლოდ სიტყვიერად წარმოვთქვამთ და ამ სიტყვიერ გარსში ჩვენი ჭეშმარიტი, პირადი განცდა არ არის.”
“თქვენ ხომ საკუთარი გამოცდილებით იცით, რამდენად რთულია იმის გარჩევა, რაზეც ადამიანი სიტყვიერად ლაპარაკობს, მაგრამ არ შეიგრძნობს, იმავე ოღონდ ცოცხალი საუბრისგან. რატომ არის რთული? იმიტომ, რომ სიტყვები ერთი და იგივეა.”
“…ვერ ვხედავ, რადგანაც მინდა, თავი ავარიდო შიშს, ანუ გავექცე იმ აზრს, რომ მეშინია. ჭეშმარიტება კი არი ის, რისიც მეშინია, - მისი დანახვა, და მერე მავიწყდება კიდეც ჩვენი ფსიქიკური ცხოვრების მრავალშრიანობიდან გამომდინარე, რომ არც მინახავს ის, რადგანაც მეშინოდა; მერე კი, მომდევნო სართულებზე, იმის გაცნობიერებაც ქრება, რომ ჭეშმარიტებას შიშის გამო გავურბოდი.”
“…ყოველთვის არსებობს მოარული ფრაზები, რომლებიც ხელს გვიშლის, რომ რაიმე ინტენსიურად განვიცადოთ. საკუთარ თავს ვეუბნებით: ეს ყველაფერი ასე არ არის; ეს იმას არ ჰგავს, რაც წინათ იყო, ახლა ყველაფერი სხვაგვარადაა, ყველაფერი გაივლის, მოგვარდება; იმედი ხელს გვიშლის, რომ ახლანდელი მომენტი ინტენსიურად განვიცადოთ და გადავყავართ მომავალში, ხვალინდელში. ხვალინდელი დღისთვის გადავდებთ ხოლმე. იმედი ხელს გვიშლის - რაში? - რომ ინტენსიურად აღვიქვათ ის, რაც არის. ამავე დროს, ამიტომაა, რომ მსოფლიო ხელოვნებაში დასაბამიდანვე არის ის, რასაც სინამდვილის წმიდათაწმიდა შიშს უწოდებენ.”
“…წარმოიდგინეთ აკვარიუმის კედელი, რომელზეც უსასრულოდ ირეკლება თვით აკვარიუმის წყალი, - თევზი კედელს ვერ ხედავს, ის უსასრულო წყალს ხედავს მხოლოდ. ამიტომაც, მას რომ კედელი დაენახა, იმასაც დაინახავდა, რომ აკვარიუმშია. მან კი არ იცის, რომ აკვარიუმშია და მისთვის ეს სამყარო ერთადერთია. სინამდვილე კი იჭრება აკვარიუმში ან თევზის სამყაროში, ან შეყვარებულის სამყაროში, იმის მსგავსად, როგორც ნამდვილ, რეალურ აკვარიუმში ადამიანის ხელი ჩნდება და თევზი ამოჰყავს წყლიდან, რომელიც მას ერთადერთი და უსასრულო ეგონა.”
“ადამიანის ონტოლოგიური მდგომარეობა ჯიუტი სიბრმავის მდგომარეობაა.”
“ჯოჯოხეთი - ეს არის სიტყვა, რომელიც სიმბოლო��� იმის, რაც სიცოცხლეშივე ვიცით და ყველაზე საშინელია - მარადიული სიკვდილი.”
“…მთელი უბედურება ისაა, რომ ეს ფსიქოლოგიური მექანიზმები მშ���ენივრად აკომოდირდება, ანუ არ ეწინააღმდეგება ჩვენს ლოგიკურ ოპერაციებს, ჩვენს რაციონალურ სააზროვნო ოპერაციებს. რაციონალური სააზროვნო ოპერაციები საკმაოდ კარგად ეგუება ფსიქოლოგიური მექანიზმებს (შიშის, იმედის მექანიზმებს და ა.შ. განმარტების თავიდან აცილებაც მექანიზმია.)”
“…არსებობს სულიერი მანძილიც, და ეს მანძილები იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ, პრუსტის თქმით, შეიძლება შეყვარებულს ეხუტებოდე და ამავე დროს, მისგან ისე შორს გრძნობდე თავს, თითქოს ის ყველაზე შორეულ ვარსკვლავზე - სირიუსზე იყოს.”
“პრუსტს, ისევე როგორც ნებისმიერ ადამიანს, რომელმაც ინტენსიური სულიერი ცხოვრება განვლო, აქვს ფილოსოფია და ამ ფილოსოფიას შეგვიძლია სისასტიკის ფილოსოფია ვუწოდოთ. …ეს დაახლოებით ასე ჟღერს (პრუსტისეული ვერსია ერთ-ერთი ყველაზე უწყინარია, იმიტომ, რომ არსებობს გაცილებით უფრო სასტიკი ვერსიები): საკუთარი შიშის და რისკის ფასად, შთაბეჭდილებებიდან უნდა გამოვიტანოთ ჭეშმარიტება…”
“ცოდნა თქვენს გონებაში შეიძლება აენთოს მხოლოდ როგორც გაგების პირადი, საკუთარი აქტი. მხოლოდ თქვენ შეგიძლიათ გაიგოთ.”
“დანტეს ჩვენი სულისთვის დამახასიათებელი შემდეგნაირი კანონი ჰქონდა მხედველობაში: ჩვენს სულში ძალიან დიდი ჩრდილი უნდა არსებობდეს, ჩვენი ვერგაგების ჩრდილი, და მხოლოდ მისგან შეიძლება გაჩნდეს გაგება.”
“შესანიშნავად მოგეხსენებათ, რომ ადამიანისთვის ყველაზე დიდი გამოცანა საკუთარი თავია.”
“მიზეზი არსებობს ბოროტებისთვის, მაგრამ სიკეთისთვის მიზეზი არ არსებობს.”
“…პრუსტის თვალსაზრისი შემდეგს გულისხმობს: ის, რაც ახლა ხდება არის კიდეც მარდიული სიცოცხლე. შესაბამისად, მარადისობა არა ამ სიცოცხლის შემდეგაა, არამედ მარადისობა ვერტიკალური ჭრილია ჩვენი ცხოვრების თანმიმდევრული ჰორიზონტალის მიმართ.”
“არ მოკვდე სიკვდილამდე.”
“ადამიანი არ არსებობს, იგი იქმნება.”
“მრავალტანჯული გამუდმებით უბრუნდება ჩრდილების სამეფოს, საკუთარ თავს წრებრუნვისთვის წირავს, სადაც ჩვენი ცხოვრების და ცნობიერების ნაკადი მარადიულად ახეტიალებს დაუსრულებელ საქმეს, ჭეშმარიტების დაუღეჭავ ლუკმას.”
I was rather listening to the records of his lecture than reading them. He made the great analysis of Proust's magnum opus in this series, which made me love Proust's novels even more than before. Despite his honest dedication to the text of 'In searching…', he covers much more than this. There is hardly any philosophical or existential question that was not touched by Mamardashvili, and he never satisfied with just touching—he is analysing and connecting philosophe, literature, and history. Nothing is said for trifle, but to make sense and clarify. Indeed, he is the greatest philosopher of the lathe 20th century in this part of the world.