U nas każdy jest prorokiem. O Tatarach w Polsce

by Bartosz Panek

Wielbiciele Podlasia dobrze znają Kruszyniany i Bohoniki. Miłośnicy Sienkiewicza z pewnością pamiętają Lipków. Ale nawet ci, którzy słyszeli o polskich Tatarach, zaliczają ich raczej do barwnej, egzotycznej przeszłości.

Przybyli na Litwę pod koniec XIV wieku, kiedy książę Witold rekrutował wojska przeciwko Krzyżakom. W zamian płacił ziemią w bezludnej głuszy. Zostali. Walczyli pod Grunwaldem, a potem w kolejnych wojnach i powstaniach. Legionista Aleksander Sulkiewicz był przyjacielem Piłsudskiego. Mufti Szynkiewicz szedł za trumną Marszałka ramię w ramię z imamami wileńskim i warszawskim. Kilkanaście pokoleń wydało majorów, chorążych, tłumaczy królewskich, sędziów, rotmistrzów. Chociaż żyli otoczeni ludnością chrześcijańską, potrafili zachować odrębność narodową i wiarę muzułmańską.

Pod koniec lat trzydziestych XX wieku mieszkało ich w Polsce niecałe sześć tysięcy. Po II wojnie światowej Tatarów nie uwzględniała żadna z umów o repatriacji zawartych między Moskwą a Warszawą. Władze sowieckie traktowały ich jako Tatarów radzieckich, chociaż oni sami czuli się pełnoprawnymi obywatelami Rzeczypospolitej. Ci, którym udało się opuścić Kresy, próbowali zacząć nowe życie w nowych miejscach. Dziś oficjalnie pozostało ich niespełna dwa tysiące.

Bartosz Panek zebrał, co ocalało. W fascynujących życiorysach swoich bohaterów przypomina, że kultura tatarska była i jest nieodłączną częścią naszego wspólnego dziedzictwa i choć dzisiaj społeczność tatarska jest nieliczna i podzielona, pamięć o niej musi przetrwać.

Genres: Nonfiction, Historical

344 pages, Paperback

First published July 22, 2020

Reviews

[Asia · Rating 4 out of 5]

Jedno z praw Murphy’ego powinno brzmieć: im bardziej czekasz na jakąś książkę, tym większym rozczarowaniem się ona okaże.
No dobrze, w tym przypadku jest to mikrorozczarowanie spowodowane zbyt dużymi nadziejami. Daję 4 z ogromnym minusem!
Dlaczego?
Biorąc tę książkę do ręki odżywały we mnie wspomnienia z rowerowych wycieczek Małym i Wielkim Szlakiem Tatarskim przez co już na wstępie miałam oczekiwania - konkretne, niespełnione i niepotrzebne. Dodając do tego posiadaną (i to wcale nie taką bladą) wiedzę na temat Tatarów (głównie w WKL do XVII w.) wpłynęło mocno na moją ocenę.
Bartosz Panek przedstawia nam kilka ciekawych życiorysów Tatarów (i nie tylko) na tle różnych wydarzeń historycznych. Mnogość nazwisk w niektórych wątkach robiła mi z mózgiem to co fabuła „Dark” albo „Stu lat samotności” – momentami ciężko było mi spamiętać who is who. Próżno szukać też wyjaśnienia czy pobieżnego omówienia tatarskich zwyczajów (wierzę mocno w to, że każdy czytelnik umie wyjaśnić np. różnicę etniczno-religijną między Tatarem a Karaimem). Sporo istotnych kwestii na płaszczyźnie faktograficznej pozostaje bez wyjaśnienia lub zastosowano ahistoryczne uproszczenia. A rekonstruowane dialogi i monologi może i spajają treść, ale według mnie takie fabularyzowanie jest zupełnie niepotrzebne.
Cóż, historie interesujące, język dobry i przystępny. Czegoś mi jednak zabrakło i jest to trudne do zdefiniowania. Takiego poczucia jakbym się choć na chwile przeniosła do Kruszynian. Choć może własnie o to Autorowi chodziło, aby przedstawić społeczność tatarską nie tylko przez pryzmat Kresów i Podlasia?

[Katika · Rating 3 out of 5]

Rozczarowanie. "O Tatarach w Polsce" to 244 strony o kilku Tatarach, których różne wersje historii nie zawsze pokrywają się z dokumentami, oraz 86 stron o Tatarach w Polsce po 1945 roku. Wolałabym odwrotne proporcje. Chciałabym się dowiedzieć, jak to jest być Tatarem w Polsce (może zwłaszcza teraz), potomkiem tych wojskowych którzy dostali ziemię od księcia Witolda i którzy walczyli pod Grunwaldem, jakie są zwyczaje, praktykowanie wiary, relacje z sąsiadami, dlaczego obok tatarskich imion widnieją polskie nazwiska i czy tradycje i wiara przetrwały przez pokolenia? Tego nie dowiedziałam się z książki Panka.
Domyślam się, że autor chciał uniknąć pokazywania Tatarów przez pryzmat turystycznych Kruszynian, ale to właśnie tam, czy w Bohonikach, ale także w Gdańsku, czy w Warszawie mógł autor porozmawiać z ludźmi, którzy mogliby nam pomóc w lepszym poznaniu kultury Tatarów, zamiast sięgać do dokumentów sprzed stu lat. Historia też jest ważna, ale Panek gubi czytelnika wśród zawiłych powiązań rodzinnych i niepotwierdzonych wersji życiorysów swoich bohaterów. Fragment o Gorzowie jest najciekawszym w całej książce.
Wśród książek z serii Sulina dotyczących kwestii tożsamości lokalnych w Polsce, ta udziela najmniej odpowiedzi i zainteresowanych tematem odesłałabym raczej do poszukiwania źródeł na własną rękę. Jednocześnie nie jest to książka zła, autor wykonał ogromną pracę w archiwach i odnajdywaniu świadków dawnych wydarzeń, co należy docenić. Jednak, moim zdaniem, nie zostaje spełniona tytułowa obietnica. "O Tatarch w Polsce" to zaledwie "Trochę o Tatarach w Polsce."

[Natalia · Rating 2 out of 5]

Niestety, nie była to książka dla mnie, ani nie była to książka o Tatarach.
Nie wiem dlaczego autor wybrał taki sposób na podejście do tematu. Zamiast pisać o żywych i praktykujących tatarach polskich, ich kulturze i tradycji, autor drąży w życiorysach już zmarłych. W połowie z tych historii się gubimy od ilości imion i nazwisk oraz zmian epok. Wzmianki o tym że ta czy inna informacja nie poddaje się weryfikacji, więc może nawet nie być prawdziwa, też nie pomagają.. Sporo dziur, brak kontekstów kulturalnych, oraz powielanie mitów.

[Ver · Rating 4 out of 5]

Ciekawa książka, gdzie historia polskich Tatarów przeplata się z opowieściami o ich życiu. Jednak to czytelnik musi całą historię sam poskładać w całość. Przeskakiwanie między osobami i czasem, co do którego odnosi się opowieść sprawia, że czasem ciężko nadążyć za tokiem myślenia autora. Ogólnie jednak polecam, bo o Tatarach w Polsce niewiele wiedziałam do tej pory, a okazuje się, że od lat są związani z naszą historią.

[Barbara · Rating 4 out of 5]

Książka mocno chaotyczna i autor chyba oczekuje, że w mig połapiemy się w genealogii wszystkich bohaterów, których jest jednak sporo. Mocna przewaga życiorysów elit, a trochę brakuje opisów życia wspólnot, które pojawią się dopiero pod koniec. Więc takie bardziej 3,5 gwiazdki, ale myślę, że warto przeczytać.

[Oliwia Bielecka · Rating 3 out of 5]

Ciężko się to czytało. Niektóre fragmenty brzmiały bardziej jak dane z kronik ubrane jako tako w zdania, a nie jak reportaż. Dopiero ostatnie krótkie rozdziały naprawdę dawały lepszy ogląd na to co znaczy być Tatarem w Polsce

[Filip · Rating 3 out of 5]

This was definitely a very well-written book and I can't deny plenty of work and research must have been put when the author was preparing to write it. Unfortunately its composition is so chaotic that sometimes I was reading something and wondering how does it really fit. The approach to show Tatars' history by focusing on individual people was an interesting one, however it ended being focused almost solely on the times of World War 2 and PRL, while I'd prefer to know about earlier Tatar history. It definitely taught me something new about a part of history that I didn't know that much.

[Dorota · Rating 3 out of 5]

Bardzo rzetelna książka, temat fascynujący, ale momentami przegadana i trudno było się czasem przez nią przebić.

[Agnieszka · Rating 3 out of 5]

Ciekawy temat, dużo się dowiedziałam, ale konstrukcja rozdziałów/opowieści była bardzo chaotyczna i gubiłam się w przeskakiwaniu z nazwiska do nazwiska i różnych epok (często niechronologicznych).

[mariuszowelektury · Rating 5 out of 5]

Punktem wyjścia książki są fiszki pana Staszka - badacza kultury tatarskiej. Z tych skrawków życia, obyczajów, pamięci autor buduje opowieść o wspólnocie i jej trwaniu w XX wieku: przedwojenny mufti Szynkiewicz, dramat wojny, powojenne “rozpuszczenie się” w większości i stopniowy zanik.

Ten obraz budowany jest wokół kilku wyrazistych portretów: wspomnianego muftiego, rodu Achmatowiczów, Dżennet Skibińskiej. Tatarskość rozpięta między religią, tradycją, pamięcią przodków a polskością, doświadczeniem asymilacji, która po 1945 roku postępuje w tempie niespotykanym nigdy wcześniej.

Okupacja niemiecka i sowiecka, a następnie stalinizm przyniosły utratę gniazd rodzinnych. Przesiedlenia wymusiły redefinicję tożsamości: ukrywanie jej, polonizację imion, niekiedy konwersję na katolicyzm.

Życie “Tatara polskiego” zestawione jest z konkretnymi wyzwaniami i pokusami, naznaczone w niektórych przypadkach mitomanią, co utrudnia stworzenie jednoznacznego historycznie portretu, a zarazem pokazuje, jak bardzo jednostka chce stworzyć wartościowy obraz swoich doświadczeń.

Obok wątków biograficznych pojawiają się elementy obyczajów, wierzeń - ślady jednej z kultur tworzących Rzeczpospolitę Obojga Narodów. Kultury, której nie unicestwiły rozbiory; Dwudziestolecie międzywojenne jawi się jako oaza normalności. Dopiero stalinowska inżynieria społeczna definitywnie niszczy tą ciągłość - odcina od korzeni i rozrzuca po świecie.

[Daria · Rating 4 out of 5]

Generalnie, książka jest dobra, ale po podtytule spodziewałam się czegoś innego. Są to głównie historie jednostek, dopiero pod koniec widzimy pełniejszy obraz polskich tatarów po 1945 roku i teraz. Jednak czegoś mi brakuje, może jakiegoś osadzenia opisywanych wydarzeń w historii? Poza tym, przez większą część reportażu konstrukcja i narracja są po prostu chaotyczne. Momentami nie można się połapać kto gdzie i kiedy.
A żeby było coś pozytywnego: temat jest ważny, a poruszanie go potrzebne. Mimo powyższej krytyki, z przyjemnością czytałam historie poszczególnych tatarskich rodzin.

[Karolina Babczuk · Rating 2 out of 5]

Przykro mi dawać tej książce tak niską ocenę. Temat bardzo mnie interesujący, nie sięgnęłam po ten reportaż przypadkowo. Rozczarowująca jest przede wszystkim konstrukcja książki. Niezwykle chaotyczna, miejscami niechronologiczna, autor nie tłumaczy żadnych kontekstów, nie rysuje szerszego obrazu. Trochę ciekawych informacji, chętnie zgłębiłabym jeszcze temat polskich Tatarów, niestety tej pozycji nie mogę polecić.

[Magdalena · Rating 2 out of 5]

Niewiele zapamiętam z książki. Autor sam stawia jasno sprawę, że z tematu ledwo jest co wycisnąć, a tymczasem w książce brakuje podstawowych informacji o Tatarach, o ich kulturze i dziejach tej społeczności. Z jednej strony rozumiem niechęć do prowadzenia historycznego wywodu i mogę to nawet uznać za uczciwe podejście, skoro autor nie jest historykiem, ale bez narysowania szerokiego kontekstu historyczno-społecznego książka wypada kiepsko.

[Dante · Rating 3 out of 5]

3.5 ⭐️
Bonus za chęć i pomysł, ale gdybym nie miała całego weekendu edukacji o Tatarach, ich historii i otoczeniu, to rozumiałabym jeszcze mniej. Forma na jaką zdecydował się Panek pozostawia sporo dziur i niedopowiedzeń, w których łatwo się pogubić. Zwłaszcza gdyby ktoś sięgnął po tę książę beż żadnego kontekstu.

[Justyna Spyrka · Rating 3 out of 5]

Początek tej książki bardzo mnie znudził, bo zamiast o Tatarach, był o pojedynczych osobach o tatarskim pochodzeniu. Druga połowa jednak jest zdecydowanie ciekawsza i rzeczywiście traktuje o tym, czego czytelnik się spodziewa, widząc podtytuł “O Tatarach w Polsce”.

[Anna · Rating 3 out of 5]

Przyzwoity dokument, ale nie porywający. Z pewnością rzetelny, ogromna praca na etapie zbioru materiałów.