Yahweh before Israel: Glimpses of History in a Divine Name

by Daniel E. Fleming

Yahweh is the proper name of the biblical God. His early character is central to understanding the foundations of Jewish, Christian, and Islamic monotheism. As a deity, the name appears only in connection with the peoples of the Hebrew Bible, but long before Israel, the name is found in an Egyptian list as one group in the land of tent-dwellers, the Shasu. This is the starting-point for Daniel E. Fleming's sharply new approach to the god Yahweh. In his analysis, the Bible's 'people of Yahweh' serve as a clue to how one of the Bronze Age herding peoples of the inland Levant gave its name to a deity, initially outside of any relationship to Israel. For 150 years, the dominant paradigm for Yahweh's origin has envisioned borrowing from peoples of the desert south of Israel. Fleming argues in contrast that Yahweh was not taken from outsiders. Rather, this divine name is evidence for the diverse background of Israel itself.

Genres: History, Judaism, Religion, Nonfiction, Theology, Jewish

300 pages, Hardcover

Published December 3, 2020

About the author

Professor of Hebrew and Judaic Studies at New York University. He has published three books on ancient Syria, as represented by the archives of Emar and Mari.

Reviews

[فؤاد · Rating 4 out of 5]

۱. یهوه به مثابه نام قوم
قدیمی‌ترین منبعی که در آن نامی از یهوه آمده، کتیبهٔ سولب است که در آن فرعون آمن‌هوتپ سوم فتوحاتش در کنعان را ذکر می‌کند و در میان اقوامی که شکست داده، از «شاسوی یهو» نام می‌برد. شاسو در زبان مصری به معنی کوچ‌نشین است و جالب است که «یهو» در این کتیبه نام یک قوم است و نه نام یک خدا. پیش از کلمهٔ یهو علامتی آمده که در خط هیروگلیف نشانگر آن است که کلمهٔ مابعد نام قوم است.

ما می‌دانیم که اقوام اغلب خود را به نام نیای واقعی یا خیالی خود می‌نامیدند، نه به نام خدایشان. کلمهٔ یهوه نیز یک فعل است، و در جهان باستان اسم‌هایی که از فعل و فاعل تشکیل می‌شدند برای انسان‌ها به کار می‌رفتند، همچون اسماعیل یعنی «اِل می‌شنود» و اشعیا یعنی «یهوه نجات می‌بخشد»، اما این گونه اسم‌ها برای خدایان به کار نمی‌رفتند: اِل، اَثیرات، بعل هَدَد، عَنات، همگی اسم هستند نه فعل. می‌توان نتیجه گرفت که یهوه در اصل اسم نیای واقعی یا خیالی قوم یهوه بوده، و نه اسم یک خدا. اما به مرور زمان قوم یهوه هویت قومی خود را به جهان خدایان برون‌فکنی کرده و خدایی هم‌نام خود ساخته تا حامی عهد میان قبایل باشد. این بی‌سابقه نیست، برای مثال قوم آشور نیز به مرور زمان خدایی به نام «آشور» تصور کرد که انعکاس آسمانی هویت قوم آشور بود، خدایی که در قدیمی‌ترین اسناد باقیمانده از آشور وجود ندارد. به باور امیل دورکیم، جامعه‌شناس فرانسوی، ادیان نخستین از طریق همین فرآیند به وجود آمده‌اند: اقوام بدوی هویت جمعی خود را به نمادی بیرونی (توتم) برون‌فکنی می‌کنند و سپس آن نماد را می‌پرستند، پرستشی که در واقع سوگند وفاداری به هویت جمعی قوم است.

در قدیمی‌ترین متن عهد عتیق، سرود دبورا، می‌بینیم که عبارت «قوم یهوه» (به عبری: عَم یهوه) اشاره‌ای به یک خدا ندارد، بلکه صرفاً نام یک قوم است. (مؤلف مقدمهٔ این سرود را که در آن یهوه به صراحت خدا نامیده شده، افزودگی متأخر می‌داند و می‌گوید اگر این مقدمه را کنار بگذاریم، در بدنهٔ شعر یهوه صرفاً نام قوم است. با این حال حتی در بدنهٔ شعر از «فرشتهٔ یهوه» یاد شده که به نظر می‌رسد خدا بودن یهوه را مفروض گرفته.) جالب آن که در ۲سموئیل ۱: ۱۲ و ۲: ۹، این قوم یهوه هویتی متمایز از بنی‌اسرائیل دارند و دو موجودیت سیاسی مجزا را تشکیل می‌دهند. بنی‌اسرائیل خدایی به نام اِل را می‌پرستیدند که خدای خدایان کنعانی بود. حضور نام «اِل» به جای «یهوه» در نام «اسرائیل» مؤید این است. در سرود موسی می‌بینیم که یهوه دیگر نام یک خدا شده است، اما همچنان قوم یهوه اسرائیل نامیده نشده است. در متون متأخر است که قوم یهوه و بنی‌اسرائیل موجودیت سیاسی یکسانی می‌شوند.

۲. منشأ جنوبی یهوه
تا مدت‌ها نظریهٔ رایج آن بود که یهوه خدای اقوام جنوب کنعان بوده، و سپس در برهه‌ای از زمان یهوه از جنوب وارد دین بنی‌اسرائیل شد و مورد پذیرش ایشان قرار گرفت. مؤلف این نظریه را رد می‌کند و معتقد است که قوم یهوه از ابتدا در کنار قوم اسرائیل ساکن کنعان بوده، و این دو قوم صرفاً با یکدیگر آمیخته‌اند و خدایشان، اِل و یهوه، یکسان انگاشته شد.

دلیل اصلی نظریهٔ منشأ جنوبی یهوه، خود کتاب مقدس است. پیش از کاوش‌های باستان‌شناسی، گروهی از محققان همان روایت کتاب مقدس را به صورت گزینشی می‌خواندند و می‌کوشیدند تاریخ پشت آن را حدس بزنند. کتاب مقدس می‌گوید موسی در مدین با یهوه ملاقات کرد و یترو کاهن مدین پس از آن که ماجرای خروج معجزه‌آمیز بنی‌اسرائیل را شنید، گفت: «اکنون دانستم که یهوه بزرگتر از خدایان دیگر است.» از همینجا نتیجه گرفتند که یهوه خدایی مدینی بوده که سپس موسی آن را وارد دین اسرائیلیان کرده است. پس از کاوش‌های باستان‌شناسی، یافته‌های مختلف بر اساس همین نظریه تفسیر شدند.

از جمله یافته‌هایی که با این نظریه تفسیر شد، کتیبه‌ای دیگر در سولب بود که در آن فرعون توت‌عنخ‌آتون صد سال پس از کتیبهٔ آمن‌هوتپ سوم عیناً مطالب آن را تکرار کرده، و به جای «شاسوی یهو» از «شاسوی ساعیر» یاد کرده است. محققان بر اساس نظریهٔ منشأ جنوبی یهوه، به این نتیجه رسیدند که یهوه خدای کوچ‌نشینان منطقهٔ ساعیر، کوهی در ادوم در جنوب کنعان، بوده است. اما مؤلف می‌گوید نباید فراموش کرد که در زمان توت‌عنخ‌آتون مصر دیگر بر مناطق شمالی کنعان تسلطی نداشت و در نتیجه شهرها و اقوامی که در کتیبهٔ آمن‌هوتپ سوم متعلق به مناطق شمالی کنعان بودند، در کتیبهٔ جدید با توجه به شرایط جدید جغرافیایی-سیاسی به جنوب مرتبط شده‌اند.

دلیل دیگر منشأ جنوبی یهوه، آیاتی از کتاب مقدس است که می‌گویند «یهوه از ساعیر و فاران و تیمان آمد»، مناطقی که همگی در جنوبند. مؤلف می‌گوید این آیات دلالتی ندارند که یهوه خدای اقوام ساکن جنوب بوده، بلکه صرفاً بیان می‌کنند که مسکن یهوه و مرکز قدرتش در جنوب است. به نظر من اگر اقوام یهوه‌پرست به‌واقع جنوبی نبودند، عجیب است که مناطقی در جنوب را به عنوان مسکن خدایشان انتخاب کرده باشند.

۳. نام یهوه
ویلیام آلبرایت، پدر باستان‌شناسی کتاب مقدس، نظریه‌ای معروف دارد که «یَهوِه» فعلی عبری از ریشهٔ «ه‌و‌ه» به معنی وجود داشتن است که به باب هیفعیل رفته و معنای «ایجاد کردن» گرفته. یهوه یعنی «ایجاد می‌کند». چه چیزی را ایجاد می‌کند؟ به باور آلبرایت اسم کامل یهوه، «یهوه صبائوت» است، و صِبائوت نه مضافٌ‌الیه یهوه (چرا که اسم خاص مضافٌ‌الیه نمی‌گیرد) بلکه مفعول آن است: سپاهیان را ایجاد می‌کند، که منظور سپاهیان آسمانی یا ستارگان/فرشتگان است.

اما ریشهٔ «ه‌وه» هرگز در باب هیفعیل به کار نرفته است. از سوی دیگر در کتیبه‌های کونتیلة عجرود می‌بینیم که «یهوه» با این که اسم خاص است، می‌تواند مضافٌ‌الیه بگیرد و به اسم مناطقی که در آن جا پرستش می‌شد اضافه می‌شود: یهوهٔ سامره، یهوهٔ تیمان. یهوهٔ سپاهیان نیز اشاره به محل پرستش یهوه دارد، اردوگاه سپاهیان بنی‌اسرائیل. حرکت فتحهٔ حرف مضارعه («یَهوه» به جای «ییهوه») نیز چندان عجیب نیست، زیرا از شواهد دیگر بر می‌آید که حرکت اصلی حرف مضارعهٔ ثلاثی مجرد فتحه بوده و حرکت یی تنها در مراحل بعدی به خاطر ساکن شدن حرف مضارعه در نتیجهٔ دوری از تکیه ایجاد شده است.

مؤلف «یَهوه» را ثلاثی مجرد و به معنی «وجود داشتن» (یا به گفتهٔ مارک اسمیت: حضور داشتن و غایب نشدن) می‌گیرد. این فعل احتمالاً فاعلی داشته که خلاصه و حذف شده است. همچون «ییصحاق» یعنی می‌خندد، که در اصل فاعلی داشته و مثلاً «اِل می‌خندد» بوده است. یهوه نیز احتمالاً در اصل «فلان خدا حضور دارد» بوده است، اما اسم خدایی که حضور دارد به مرور خلاصه و حذف شده است.

[Kenneth Vaughan · Rating 4 out of 5]

An under appreciated gem. One of the most recent, if not the most recent, evaluations of the Shasu of Yahu inscription and its significant. Fleming makes a reasonable case that the Shasu were a proto-Israelite group and that the Yahu inscription is probably a toponym, derivative of a non-divine name, as I recall. My favorite part of the text was his revisiting of several speculations of the divine name appearing elsewhere in the ancient world. Fleming effectively argues against all of these.

I am not as convinced that the Shasu are an important people group in Israel’s history, and I have doubts that the Yahu in the inscription is Yahweh. Nonetheless, given these data points, Fleming does excellent work with them.

[John · Rating 4 out of 5]

Fleming's book takes issue with the Midianite thesis--the idea that Yahweh was a Southern God that was somehow adopted by early Israel as their God. He does a good job of raising lots of objections to this thesis, but doesn't exactly nail an alternative. He argues that the earliest Egyptian references to Yhw3 are references to a people/tribe in the highlands north of Ephraim that somehow gave its tribal name to the god Yahweh. And then the tribe was incorporated into a larger Israel. The book includes very comprehensive analysis of the Egyptian evidence, as well as the oldest narrative and poetic evidence usually evinced as support for the Midianite hypothesis. The book was a tough slog for me, given my rudimentary Hebrew. It also reminded me that Yahweh's origins are probably lost in time unless we come upon new archeological evidence like that of Ugarit.

[Sam Lasry · Rating 3 out of 5]

A title that dives deep into the subject matter and may prove a bit of a difficult read due to heavy academia references.

On the topic, it's more of a review of what's been presented on the origins of YHWH, rather than a groundbreaking new outlook.

In this revisionist analysis, perhaps the most interesting point of discussion is the concept of Yahweh originating as a people and progressing to a diety later on.

However, due to the lack of new archeological evidence, the true origins of the god of the Torah, Bible and Quran remain more of a mystery for now.

[Dan · Rating 4 out of 5]

The idea that Yahweh was originally worshipped by tribes living in what became the kingdom of Israel would be unremarkable if it wasn't for various pieces of evidence -- Egyptian temple inscriptions, the inscriptions found at Kuntillet 'Ajrud in the Negev, poetry of great age in the Hebrew Bible and especially the Bible's own account of Moses' sojourn with his father-in-law, a priest in Midian. They all suggest that Yahweh began his career in the desert south of Palestine's central highlands, and was adopted by the Israelites via events now lost to us (unless you somehow take the account of the Exodus as history).

Fleming is modest, and doesn't claim to have overthrown the Midiante Hypothesis once and for all. But as he reevaluates the evidence, he finds reasons to believe it doesn't show what scholars since the 19th century have said it does. This involves painstaking readings of, among other things, the Song of Deborah in Judges 5, the Song of the Sea in Exodus 15, the tale of Jethro's visit to Moses at the "mountain of God" in Exodus 18 and the Mesha stele. And while he admits he's no Egyptologist, he explains how he sought help from specialists, and why it looks to him like the heiroglyphic evidence, usually taken to mean that a tribe with a name similar to "Yahweh" lived in the wilderness of Seir/Edom, in fact doesn't place them there until long after Egypt first noted their existence.

The logic of his argument against the Midianite Hypothesis is clear, although how a tribal name could have morphed into a divine one seemed more asserted than proven until late in the book, when Fleming brings in evidence from, among other sources, the Semitic tribes of ancient southern Arabia (something I haven't seen anyone do since Frank Cross' 1973 classic "Canaanite Myth and Hebrew Epic"). Whether any of this, or his view that Yahweh was not originally "a god or name taken from El" or a storm or warrior god, is persuasive I leave to those in the field. But it's always fun to see someone try to shoot down a longstanding consensus.

UPDATE: I randomly came upon https://www.thetorah.com/article/dati..., which argues (against pretty much everyone) that Judges 5 was written at a very late (Deuteronomistic) date. If true, that would be a serious problem for Fleming's analysis. One thing I like about OT studies is that nothing seems to be settled. EVER. Makes me feel less ignorant sometimes.