秋园

by 杨本芬

听八旬奶奶讲述她和妈妈的故事。

1914年，世上有了“秋园”这个人。1918年，汉语有了“她”这个字。秋园，她来过，挣扎过，绝望过，幸福过。今天，她80岁的女儿，把普普通通的她，讲给世界听。

“我写了一位普通中国女性一生的故事，写了我们一家人如何像水中的浮木般挣扎求生，写了中南腹地那些乡间人物的生生死死。我知道自己写出的故事如同一滴水，最终将汇入人类历史的长河。”

Genres: Fiction, China, Historical Fiction, Chinese Literature, Literature

280 pages, Paperback

Published June 8, 2020

About the author

杨本芬 (YANG Benfen)，1940年出生于湖南湘阴，17岁考入湘阴工业学校，后进入江西共大分校，未及毕业即下放江西农村。此后数十年为生计奔忙，相夫教子，后从某汽车运输公司退休。花甲之年开始写作，在《红豆》《滇池》等刊物上发表过短篇小说。2020年出版的处女作《秋园》，讲述了主人公秋园这位普通中国女性一生的故事，并以她的经历串联起百年中国的沧桑，深情而悲悯地描绘了底层乡间人物对苦难的承受与抵抗。此书一经出版，便在读者中引起不小的反响。

Reviews

[Phu · Rating 3 out of 5]

3.5

Đây là một cuốn sách buồn. Nó kể về một người phụ nữ, gia đình bà ấy và những người xung quanh bà ấy đang cố gắng để tồn tại, để sống trong một xã hội Trung Quốc đầy những thăng trầm, biến động. Giữa cuộc sống trớ trêu, bất công và khổ cực, con người vẫn có ý chí sống mãnh liệt, người tốt ắt sẽ được đền đáp.

Tôi viết về cuộc đời của mẹ tôi, bà Lương Thu Phương, một phụ nữ Trung Quốc bình thường, viết về gia đình chúng tôi trôi dạt như lũa trong nước và vật lộn để sinh tồn, tôi cũng viết về cuộc sống và cái chết của những nhân vật nông dân nơi vùng nội địa của Trung và Nam Trung Quốc. Nếu kinh nghiệm của những người bình thường này không được viết ra, chắc chắn họ sẽ bị vùi sâu vào lãng quên.

秋园 được tác giả - cụ bà đã 80 tuổi viết và kể lại cuộc đời của mẹ bà ấy, bà Thu Viên, hay tên thật là Lương Thu Phương, ra đời vào năm 1914, dần bắt đầu bước vào những thăng trầm cuộc đời. Mất cha và hai người thân năm 13 tuổi, do ảnh hưởng chiến tranh và Chính trị nên cô bé Thu Viên đã lấy chồng sớm, tưởng chừng đó sẽ như mong ước một cuộc sống hạnh phúc nhưng mọi thứ lại không như Thu Viên mong đợi. Thu Viên chạy trốn cùng chồng về vùng quê nghèo, cũng là nơi bắt đầu chuỗi ngày khốn khổ đến cùng cực.

Ngay từ đầu tác giả đã nói về sự khó khăn của một người phụ nữ Trung Quốc xưa cũ, nơi họ bắt buộc phải "bó chân" - chân to là không đẹp, bị chê cười; đó còn là hậu quả của hủ tục ảnh hưởng đến sinh hoạt sau này. Đó còn là cuộc sống nơi những người tốt không được gặp lành, tốt bụng và nhân hậu nhưng những con người đó lại nhận lại vô số bi kịch. Gia đình của Thu Viên và những người thuộc tầng lớp nông dân trong vùng quê nghèo đó đều phải vật lộn để tồn tại, đói khát, chiến tranh, Cải cách ruộng đất đã đảo lộn cuộc sống của Thu Viên.

Mình từng nghe ba mẹ và ông bà kể về những ngày sống cơ cực ra sao; và 秋园 cũng như thế nhưng nó chi tiết và khổ hơn những gì mình có thể nghĩ tới. Giữa cuộc sống vốn đã đầy biến động, đói khát và chỉ có nước ăn xin, lòng người cũng bị tha hóa, quan chức thì ức hiếp những con người nhỏ bé hơn họ. Thu Viên và những người thuộc tầng lớp nông dân nghèo chỉ có thể cố gắng vật lộn từng ngày để tồn tại, khát vọng sống chưa bao giờ nguôi ngoai, khi con đường này đã hết thì có con đường sống khác mở ra cho họ. Họ vẫn có thể kiên cường và bất khuất đến thế, sống với một tấm lòng nhân hậu và ấm áp trong cuộc sống vốn lạnh lẽo.

Mình thích nhất chương 6 vì nó là phần mình thấy viết ổn nhất. Gia đình của Thu Viên xa nhau, họ đã phải trải qua vô số mất mát, đau khổ và ly biệt nhưng cái khát vọng sống trong họ vẫn dâng trào mỗi ngày. Bà Thu Viên là một người phụ nữ mạnh mẽ, đôi lúc cũng có những sai sót, vì gia đình bà chịu biết bao khổ cực, ngay khi đến bước đường cùng Thu Viên vẫn cố bám trụ lại để tồn tại; đối với Thu Viên và tác giả thì việc học là một ước mơ lớn, học để thoát nghèo, học để thoát khổ, dù việc học đối với họ chưa thể hoàn thiện toàn diện. Rằng cách sống và quyết định của cha mẹ cũng ảnh hưởng tới cuộc sống con cái.

Những gì được viết trong 秋园 hầu như chỉ là thuật lại những gì đã xảy ra, ít thoại, nên mình thấy mọi thứ chỉ đơn giản là trôi qua đi, dù nó thật sự là một câu chuyện buồn nhưng mình thấy nó thiếu gì đó để khiến mình thấy sự phát triển rõ ràng hơn, như mình nói chương 6 viết ổn nhất về thoại và diễn biến. Tác giả viết quyển này khi đã 80 nên mình thấy khó tránh khỏi nhiều khuyết điểm, chỉ đơn giản là bà ấy đã kể lại một câu chuyện để ai đó nhớ về mẹ, về tác giả và những con người nhỏ bé đã sống trên đời này "Tôi biết rằng câu chuyện tôi viết là giống như một giọt nước, cuối cùng sẽ chảy thành dòng sông dài của lịch sử nhân loại.” Thực sự là cái kết với mình hơi chưng hửng, thậm chí khi đọc phần hai 浮木 chính tác giả cũng thừa nhận những thiếu sót và cái kết mà mình nhận thấy.

[Yumi · Rating 5 out of 5]

太重了，也太苦了。看到最后那句“八十八岁，（外婆）依然为我没看到山崖上的杜鹃感到遗憾”，泪眼滂沱。太多被命运搓磨的底层女性，悄无声息地就湮灭了，未留下一笔记录。又为什么那个年代的人要被那样欺辱折磨，又为什么如今也仍旧是。

[Aria · Rating 5 out of 5]

平实简单的文字，60多岁的妈妈，讲了外婆秋园苦难的一生，总觉得已经到底了，后面又有更苦的事情发生。可读着又不仅是悲伤，因为她那么坚韧，从民国到现在，从裹脚到放开，虽然经历了那么多，却还是一直坚持着，一次次倒下又爬起，和早慧独立的女儿，拉扯着她的家，度过一个又一个磨难。小小的一本书，又是那么重。有穷山恶水，也有滴水涌泉，有时代的n粒沙，也有萍水的温情。普通人不普通的一生

[Kenny · Rating 4 out of 5]

历史洪流里的个人史，艰难又坚强

[Mae · Rating 4 out of 5]

看完感慨万分，那些少被书写的故事隐藏着残忍和不公。可以看出由于审查删掉了文革十年的故事，前后文衔接很突兀，那十年的故事也只能是在厨房里闲话说给家里的后辈。虽然能够想象期间发生了什么，仍希望有朝一日能够看到完整版。

[Ke · Rating 4 out of 5]

诚如作者描述的，这是中国人家在时代大浪中载沉载浮、挣扎求生的过程。

虽然抱怨过秋园丈夫的选择，但依然理解这最后的坚守信念的勇气。同时也感叹一开始的宽容到底还是结下了善缘，妻女才能有机会挺过难关。

[Xiaolink · Rating 5 out of 5]

含着泪读完了最后几章，感慨于自己生于一个幸福和平富足的年代。60多岁的老奶奶的处女作，文字朴素却能写出一整代女性在大时代下为了活下去挣扎于困顿的生活。

[Kath · Rating 5 out of 5]

这不是我读过最好的一本书，但却是最近让我留的眼泪最多的一本书
《秋园》的叙述平实，自然，有一种岁月搓磨已久后的不悲不喜，只是忠实的记录
但又因为所记录时代的动荡，每字每句，都似有血泪
文中出现的人物，无一不饱满鲜活，展示了极度贫瘠之下，命运的不同侧脸，是非常动人的群像描写
看完我久久不能平静，异常地想念我的祖父祖母，想要回家

[Maggie · Rating 5 out of 5]

农村普通女性平凡而悲惨的一生。

一直觉得农村女性没有累死病死，没有死于天灾人祸，没有心痛绝望而自杀，能一直活到晚年，都是内心极为强大的

[raisie · Rating 5 out of 5]

「這就是她在這個世界上的最後一眼。就這樣，秋園帶著她的碎骨、她骨頭裡的疼痛、她的最後一眼，去了另一個世界。」

「一生嚐盡酸甜苦辣，終落得如此下場。」

[Julie · Rating 4 out of 5]

素材的组织可以更好，但是如果是我妈妈或者外婆讲故事，大概就是这样的感觉。“我若不写，则无人能写”，我已经在不止一位女性作者的文字中感受到了，也希望读到更多，期待更多女性能书写那些她们的故事。

[Yiling · Rating 5 out of 5]

读后感到酣畅淋漓，之骅的文字质朴，刻画生动，她笔下的人物善恶分明，不是古道心肠的，知恩图报的，就是投机取巧的，恶贯满盈的（好奇满娭母也、满富平、满宝兴、张跛子之辈的原型的命运），并且这些良善和罪恶仿佛都是与生俱来，无法追根溯源的，但无论是哪个时代，这些特质只有在与底层人民的交往中才能体现。
秋园五十年间辗转城乡，为活着做过太多无奈的选择。阅读期间，我倒没有潸然泪下的时候，但总是忿忿不平，为她的忍气吞声而气。

[Maverick Mo · Rating 5 out of 5]

【2025Book02】"秋园" by Grandma Yang Benfen. This book is a biographical novel in memory of the author's mother, a common woman living in the countryside of the 20th-century China. The title "秋园" (Qiuyuan), literally meaning the autumn garden, is the name of the author's mother in the novel. There are a large number of Hunan dialect words in this book, which filled me with a deep sense of nostalgia because Hunan is my home province. While reading, I couldn't help but think of my own grandmother, who, like Qiuyuan, was a rural teacher and endured countless hardships in her lifetime, especially from the 1950s to the 1970s. Also, this book constantly reminded me of "A Thousand Splendid Suns". Both books are not merely about suffering; they are, above all, hymns for women who lived tenaciously, refused to give up, and held hope in the face of inescapable hardship. They are "the thousand splendid suns that hide behind" the countless walls across the vast lands of Asia.

【2025年的第2本书】杨本芬奶奶写的《秋园》。这本书是对二十世纪一位普通的中国农村女性的追忆。书里随处可见的湖南方言让我感到无比亲切。阅读过程中我总是会想起自己的奶奶，她和秋园一样也是在农村当老师，一生也同样经历了数不尽的苦难。但是这本书也总是让我想起同为女性主题的��灿烂千阳》。因为这两本书都并不仅仅是书写苦难，它们更是为那些在无法抗拒的苦难中顽强生存，拒绝放弃，怀揣希望的女性谱写的颂歌。她们是亚洲广阔的土地上的数不清的“墙壁之后那一千个灿烂的太阳”。

[Astrog · Rating 2 out of 5]

The language style is too simplified, which is understandable but not tolerable. It was just a plain recording of some women's harsh lives in those sensitive years, being apparent that so many things can't be written out explicitly. All I felt is that these people are sad, desperate, yet they still fatuously believe in their government. Even if they didn't, these would not be able to be part of the book if it is to be published!
So overall, I don't understand why people hyped it up so much that it appeared in my social media feeds every day.

[Jingyao Liu · Rating 4 out of 5]

今年读了好几本近代中国小说。听说这本在国内很火。这本书让我想到了Wild Swans和余华的《许三多卖血记》。不论虚构还是回忆录，三本书都是讲近代中国的历史大背景下一个家庭的起起伏伏，所以讲到的历史事件真的大同小异，让我一遍遍回顾中国近代史，感觉还是很有意义的。什么裹小脚，抗日，炼钢，闹饥荒讨饭，文革，批斗，“成分不好”，下乡，恢复高考，等等，大多都在这几本书里出现了，充分体现了“一个普通中国人在时代大浪中载沉载浮，挣扎求生的过程。”书中很多情节真的蛮惨的，让我印象深刻。秋园裹小脚。秋园的女儿无端死亡。秋园把小儿子送给别人家为了给他一个好生活，但是一个月后发现儿子备受折磨。小泉年幼被当作童养媳，十几岁缺乏性教育早产生下人王，辛苦拉扯她长大后人王不慎掉入水缸淹死。田四玩水淹死。秋园备受邻居大妈欺辱。秋园丈夫真是愚善，太不给力了，非要去务农却明明什么农活都做不了，真是苦了秋园。总之秋园真是苦了一辈子，受尽了生活的一次次沉重打击，却坚韧不拔，是家庭最坚强的后盾。唉，以前的人真惨，现代人看这本书就是忆苦思甜。

[苏臣 · Rating 2 out of 5]

这本书有着很多意义，但它与文学无关，也与历史无关。本质上来说，杨本芬的写作是当代中国人与历史的一次虚伪媾和——杨本芬所谓“平和朴素”的笔法最大程度上降低了阅读的难度，将这本书变为语句更加通顺的“奶奶讲故事”，而其中对于历史的描述，也隐去了所有20世纪中国史残忍与癫狂的一面，将历史碾压下的个体降格为遇人不淑的家长里短。90年后出生的一代大陆人是迫切需要与历史发生关联的，但在一切主流叙事中，历史都是隐藏的，被粉饰过的，或者是不被允许讨论的。在这样的情况下，“我从哪里来”成了他们急需寻找的答案，在1980年代的寻根文学后，这一批年轻人又开始了自己的寻根之旅，只不过绝大多数青年能够找寻到的，只有一些极度虚无缥缈的起源。对于他们来讲，余华的《活着》与《许三观卖血记》就是他们能够接受的极限，因为本质上余华的人物是空洞的，历史在余华的作品里是漂在半空中的，而与历史关系更为暧昧的莫言，对他们来讲已经是个危险人物，更不要提在作品中强势介入20世纪中国历史的阎连科。杨本芬的作品，则恰好在他们能够接受的安全范围之内。

[Jeremy Ma]

我总以为，时代的洪流会总在每一身个处其中人的们身上下留些印记，尤当其人们所经着历的是贫穷、饥饿、恐惧和绝望，这种时代的记印就显得尤深为刻，是不藏住的。

当然，我所说的印记，并是非历经贫穷饥后饿的唯利是图，并非历是经恐惧绝望后唯的唯诺诺，而是一身种处至暗时却刻不至于入陷虚无、始企终盼光明韧的性和坚守良的知勇气。

这坚种韧和勇敢，仿佛一团火，由内自发而生的火，温暖心了底，指引了光明。这团火润物无声，我在己自的爸爸妈身妈上看到过，我在作者上身看到过，我在其笔的下父母亲上身看到过。

《秋园》是者作杨本芬以己自母亲为原型传的记体小说。做为时代亲历者，花甲之年杨的本芬在自灶家台旁用文字手稿，歌颂了那团火。历史不应忘被记，荐读之。

[Chuer · Rating 4 out of 5]

秋园的一生让我想起我的外婆外公爷爷奶奶的生活。她的故事的确是一位普通中国女性的故事，虽然我不完全知道我的外婆和我的奶奶的故事，但是在我所知道的范围以内，已有许多相同脉。他们也经历过文化大革命，不过我们两家都比秋园幸运因为我们既没有当官的也不是地主。在村里的这种小生活是我永远体验不到的事实然而我依然知道我的老家就是那小村，那简单的石头房前面的池塘。如今我们一家都搬到大城市了，上海，宜兴，美国（？），那池塘也没有爸爸故事里嬉戏的声音。故乡是永恒的吗？我们的这一代已经不会说老家话了，我也不大知道这意味着什么。
秋园也让我思考了大学的意义。对之骅读书一直都是求而不得的一种奢侈。她好想常常碰得到但是永远抓不到手心。我的姑姑当时也是小时候很想去读书但是因为家里没钱就没有去。都是普通中国女性啊！我对大学的想法与她们对读书的渴望真是天壤之别。

[Agoo113 · Rating 5 out of 5]

与其说这本书是小说，不如说是一本纪实的回忆录。全书的文字质朴，刻画生动，听八旬奶奶讲述她和妈妈的故事，仿佛刻着瓜子坐在热炕上聆听自己的奶奶唠家长里短。
她讲到邻居四老倌、兵桃、小泉、人王的故事时安静地不带一点情绪，留给读者无限感叹人物命运的空间。她笔下的人物善恶分明，不是知恩图报、侠肝义胆的，就是趁火打劫、唯利是图的，这些善恶特质好像是与生俱来，无法追根溯源的。现代生活中的人的性情更加复杂多变，极少有纯粹的善恶之分。这或许是那个人心简单年代的真实人物写照。
她讲到在物质匮乏时期人们的饥饿和对荤食的欲望，她不讲吃肉的场景，反而描述了父亲交代儿子卖肉的过程：“‘买肥的，肥的没骨头，油腻腻、滑溜溜，不用太嚼就到肚里去了，留都留不住。’说罢，她嘴巴微微抽动，好像已经尝到肉的味道了”。
她讲述的不止是故事，更重要的是留住了那个年代生活片段的剪影，给了读者一扇窗去窥探历史的细枝末节。比如日军占领南京之时“一些南京市民竟然在街上摆了桌子，拿根长杆去戳飞机”。比如农民为了躲避日军的侵略扫荡躲在粪坑里，粪水齐了腰子，身上爬满白花花的蛆。比如兵桃夏天插秧时为了保护裤子不粘上泥巴，光着屁股下洋田，结果蚂蝗钻进了身体里，折磨得他痛不欲生。再比如秋园全家只有这一床棉絮御寒，破旧的被褥里长满芝麻似的跳蚤，他们用指甲掐跳蚤，不一会就可以掐出一整碗……
那个时代需要铭记的东西太多了，“只要提起笔，过去的事情就涌到笔尖，抢着要被诉说出来。”那些翻涌着要被诉说的东西是一个人的记忆，更是一个国家的历史，是人类进程中不可以被遗忘的东西。历史自古以来由上位者书写，现在需要普通人去追忆。我的一个朋友曾经说，拥有写作的能力，就是拥有话语权。《秋园》这种类型的书，让渺小的个人有了发声的渠道，虽然不甚响亮，但雁过留声，余音袅袅。

[Annie Yang-Perez · Rating 3 out of 5]

这本书真正的力量在于它是几代人命运坎坷的真实记录。读着他们的故事，难免会觉得天地不仁，然而面对冷峻的生活，这些活生生的个体在一个又一个关口选择了用自己的仁厚宽忍在命运降下的冰天雪地中保持温润如玉、温暖他人。这样的人生故事在中国的大地上何其多，也让我再次思考：人生的意义究竟为何？如果一世艰辛一世奔忙，最终要有普遍意义上幸福的结局才能算得圆满吗？抑或幸福就是在苦味日常中的回甘呢？然而无论读者获得何种启发，这字字句句都是具体人物的真实人生。全书唯一让我有些许不满足的是文字的火候稍欠，但真实的价值是不可抹煞的。

[Xiahou · Rating 4 out of 5]

也許每個中國大陸的讀者都能從秋園的故事裏找到一絲自家經歷的影子。閱讀的過程中我多次想起自己的外婆，她也是受日寇入侵所害，由富足之家逃往未知之地。小時雖與她生活在一起，卻極少聽她談起過自己的曲折人生。直到數年前忽然意識到，那都是該存留下來的珍貴記憶呀。然而爲時已太晚，外婆早就不在了。

我始終無法理解，在那個荒唐的年代，人們何以殘忍至此，要互相撕咬，如有不共戴天之仇？明明大家都是貧窮困苦之人啊！當然，在種種惡行之中，仍然有小小的善舉讓人頗感安慰。

書裏的敘述雖然大多平淡，好似流水帳，讀來輕鬆，但消化起來卻很是沈重。另外，有些地方有跳躍之感，或是刪減所致？

[rrrrrrranda · Rating 4 out of 5]

开始读杨奶奶的故事。很朴实的文风，没有过多文学技巧，却充满着那一代人努力抗争逆境的现实力量。回想起小时候听奶奶姥姥姥爷讲述他们年轻时的故事，娓娓道来经历战乱、建国、饥荒、文革、下乡再到后来组建家庭，生活逐渐得到改善，听过太多遍直到后来可以复述，竟变得不耐烦起来。为自己的年少无知感到愧疚。长大后现已离家在外许多年，家中老人一个个过世，心中又激起想了解陈年旧事的好奇心，却再也听不到他们亲口讲述了……感谢杨奶奶的记录，虽然不希望祖国故土上再发生那些苦难，但闪耀着人性光辉的故事不该被遗忘。

[Ming · Rating 5 out of 5]

编辑把这本书对标女版《活着》，我总隐隐觉得格局不够大。 秋园的故事是女性的故事，她没有在岔路口的选择权，只能在被选择，跟随，然后用尽自己的力量从苦难中萌芽开花。她经历的离别，绝望，无助都是那么平常，更显得悲凉。我向来不喜欢把那个时代的悲剧故事归于个人命运的无常， 我也不认为无数人的离去是因为天灾或命运不济。秋园和家人每天被时代推着走，像是磨豆子一样被挤压。在这样一片土地上，阴影太厚重，平凡人的苦难何其多，能做的也就只有长叹一声，继续努力生活。

[Lynn · Rating 4 out of 5]

跨越整个20世纪的私人历史。这本书的特别之处在于，尽管标志性的典型经历一样不落，但全书从头到尾都没有出现“抗日战争”“解放战争”“大跃进”“三年自然灾害”“文化大革命”“改革开放”等字眼，并且很少提及具体年份。像是对官方宏大叙事的有意摈弃。像是在说，这类词汇与底层普通人的生活有什么关系？官方定论可以被推翻，比如“三年自然灾害”后来改称“三年困难时期”，但人对具体事件的记忆是不会轻易变化的。
另一方面，不使用这些词汇还能有效地规避审查。非常高明的处理方式。

[人生导入中 · Rating 4 out of 5]

女性的苦难只有由女性书写，才能免于失真。秋园承受着家庭和时代带给她的苦难，却也勉力支撑着她的家庭和时代。这不是女性版的《活着》，秋园没有可以挥霍的家产，没有温婉贤惠、能包容一切的配偶（反而有“失节事大”的绳子和刀），没有躲开被出身迫害的幸运，她和其他角色可能善良隐忍或者阴险恶毒到扁平，却不是当你读到绝望时能想到“是虚构的”人物。

可惜的是文革的部分似乎被删去了，那些现在被抽象为几个名词的背景也掩藏在家长里短、人心险恶背后。

[Florence Loh]

那個年代的女性，倘若自己沒有一點點權利意識或者天生對不公正的敏銳，那就被吃乾抹淨死無葬身之地了。共產社會下「婦女能頂半邊天」，於是跟男人一樣被當牲口用，可在家庭的小天地裏面，女性又完全承擔了整片天。本書中的丈夫楷模王成恩，也不過是梁秋園洗衣的時候他在旁打扇驅蚊，多爲她考慮幾分；第一任亡夫楊仁受則是慈善清高書生，這樣的男性是太平年代的璞玉，亂世硝煙的絲綢，秋園跟着他在20世紀五六十年代的中國，沒有一絲生活甜美的可能。秋園的苦難從小時被母親強制裹腳就開始了，不幸中的萬幸就是秋園的血親也都是堅韌善良的人，相互扶助體貼，撐起活下去的希望。

[Yijuan · Rating 3 out of 5]

[7.5/10]

整体来说，阅读体验非常丝滑。像是坐在奶奶身边，听她娓娓道来的一段故事。少见的普通人的故事，用词简单又震撼。感叹命运的无常，又惊叹于两代女性的坚韧。

我有时候总觉得日子不好过就想退缩、想放弃，但秋园和之骅总是能关关难过关关过。在她们脚踏实地解决生死大事的时候，我又默默地涌出一点面对生活的勇气了。是啊，只要去讨饭，就能吃饱；只要不饿死，就能活下去。

就是因为前两代的女性在思考如何吃饱，现在的我才能思考如何活好，未来的人才能思考如何活得精彩。

[Amelia · Rating 5 out of 5]

很喜欢这样的小说。朴实、极简，没有刻意煽动情绪，只是平静地记下母亲的一生，也写下自己的一生。

读历史的时候，课本里的内容总是很“事实化”，写的都是年份、数字、政府、政策……却很少提到，在这些政策下，普通人究竟是怎样生活的。好的小说能让人感受到，那些在时代夹缝里挣扎的生命。哎哟真的好苦啊，可这些女子，百姓，却依然那么拼命、那么坚韧地活着，爱着，守护着家人。怎么能不被感动。

还有一点让我特别敬佩和感动的，作者是到了六十多岁才开始写作，而这本书出版时她已经八十多岁了。多希望这本小说能被翻译成更多语言，让更多人都能读到，和看见她们。

[Chaimiyouyan · Rating 3 out of 5]

20210121-20210123

[Kkm · Rating 5 out of 5]

...
讀的時候想到我的外婆。
我想推薦給我媽，又不敢推薦。