What do you think?
Rate this book
The Last Ghetto: An Everyday History of Theresienstadt
Terezín, as it was known in Czech, or Theresienstadt as it was known in German, was operated by the Nazis between November 1941 and May 1945 as a transit ghetto for Central and Western European Jews before their deportation for murder in the East. Terezín was the last ghetto to be liberated, one day after the end of World War II.
The Last Ghetto is the first in-depth analytical history of a prison society during the Holocaust. Rather than depict the prison society which existed within the ghetto as an exceptional one, unique in kind and not understandable by normal analytical methods, Anna Hájková argues that such prison societies that developed during the Holocaust are best understood as simply other instances of the societies human beings create under normal circumstances. Challenging conventional claims of Holocaust exceptionalism, Hájková insists instead that we ought to view the Holocaust with the same analytical tools as other historical events.
The prison society of Terezín produced its own social hierarchies under which seemingly small differences among prisoners (of age, ethnicity, or previous occupation) could determine whether one ultimately lived or died. During the three and a half years of the camp's existence, prisoners created their own culture and habits, bonded, fell in love, and forged new families. Based on extensive archival research in nine languages and on empathetic reading of victim testimonies, The Last Ghetto is a transnational, cultural, social, gender, and organizational history of Terezín, revealing how human society works in extremis and highlighting the key issues of responsibility, agency and its boundaries, and belonging.
The Last Ghetto is the first in-depth analytical history of a prison society during the Holocaust. Rather than depict the prison society which existed within the ghetto as an exceptional one, unique in kind and not understandable by normal analytical methods, Anna Hájková argues that such prison societies that developed during the Holocaust are best understood as simply other instances of the societies human beings create under normal circumstances. Challenging conventional claims of Holocaust exceptionalism, Hájková insists instead that we ought to view the Holocaust with the same analytical tools as other historical events.
The prison society of Terezín produced its own social hierarchies under which seemingly small differences among prisoners (of age, ethnicity, or previous occupation) could determine whether one ultimately lived or died. During the three and a half years of the camp's existence, prisoners created their own culture and habits, bonded, fell in love, and forged new families. Based on extensive archival research in nine languages and on empathetic reading of victim testimonies, The Last Ghetto is a transnational, cultural, social, gender, and organizational history of Terezín, revealing how human society works in extremis and highlighting the key issues of responsibility, agency and its boundaries, and belonging.
376 pages, Hardcover
Published November 19, 2020
16 people are currently reading
184 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 6 of 6 reviews
September 2, 2023
Nie mam wykształcenia historycznego, więc nieczęsto czytam książki naukowe z tej dziedziny, tzn. takie, które już z założenia nie są przeznaczone dla bardzo szerokiego grona odbiorców, czyli – powiedzmy wprost – laików. W tym przypadku z różnych względów zrobiłem wyjątek i nie żałuję. Wprawdzie czytanie zajęło mi dużo czasu, robiłem sobie dłuższe przerwy, także z tego względu, że nie znam dobrze angielskiego, jednak wydaje mi się, z punktu widzenia niehistoryka, że książka Anny Hajkovej jest pod wieloma względami wyjątkowa.
Najpierw jednak dlaczego interesowała mnie książka na temat Terezina. Czytałem i czytam wiele tekstów dotyczących obozów i gett, losów Żydów podczas II wojny światowej. Kiedyś było w tym więcej beletrystyki, ostatnio głównie są to artykuły i literatura faktu. Na pewno wiem mniej o tym, co się działo w Czechach, niż na terenach przedwojennej Polski. Jednak że getto terezińskie bardzo różniło się innych, nie jest tajemnicą, tym ciekawiej było przeczytać rzetelną pracę na ten temat.
Na czym polega oryginalność książki „Ostatniego getta”? Przede wszystkim na podstawowym założeniu badawczym, mianowicie, że więźniowie getta stanowili społeczeństwo, które ma bardzo podobne cechy (patrząc okiem socjologa), co każde inne społeczeństwo. Można więc analizować jego warstwy, hierarchię, opisywać, co decyduje, o przynależności do danej grupy, rozpatrywać stosunki między nimi, wzajemne zależności, wreszcie nierówności w dostępie do różnych dóbr, władzy, funkcji. Takie podejście sprawia na mnie wrażenie zimnego, mało czułego, mimo licznych zastrzeżeń autorki, że tak nie jest, a z drugiej strony pozwala spojrzeć na zamknięte w getcie ofiary hitlerowskiego ludobójstwa w zupełnie inny, zaskakujący sposób i dostrzec sprawy, o których sam dotąd ani nie wiedziałem, ani nie myślałem. Przede wszystkim Hajkova wysuwa tezę, że efektem rozwarstwienia było zafałszowanie obrazu Terezina, jaki został przekazany przez ocalonych, jako że wśród nich przeważali ci, którzy należeli do najbardziej uprzywilejowanej grupy – młodych czeskich Żydów. Autorka wystrzega się moralizowania, niemniej widać, że czasami ustawia pewne granice etyczne, opisując mechanizmy, które np. doprowadziły do wielkiej dysproporcji w śmiertelności notowanej w różnych grupach więźniów.
Przyznam zresztą, że dotąd broniłem, na pewno wewnętrznie, ale też w różnych dyskusjach tezy, że nie wolno stosować normalnej, pokojowej ludzkiej moralności w odniesieniu do życia w obozach koncentracyjnych i gettach. O tym jest przecież twórczość Borowskiego i wielu innych autorów. Nie, żeby moralność tam nie istniała, ale była zupełnie inna. „Ostatnie getto”, choć to nie jest główny temat tej książki, trochę, w moim odczuciu, tę tezę podważa. Inna sprawa, że getto w Terezinie, o czym napomknąłem, różniło się od obozów, a także większości gett. Z jednej strony odcięte od świata, bo mieszczące się w murach dawnej twierdzy, z drugiej dużo bardziej samorządne i mniej terroryzowane przez mało liczną załogę SS, było mimo wszystko miejscem trochę lepszym do życia niż getta na terenie Generalnej Guberni, nie mówiąc o obozach koncentracyjnych. Np. posiłki były przygotowywane przez kuchnie (nie było sklepów) i wydawane przez nie, czyli jak w obozach, niemniej racje były, generalnie rzecz biorąc, mniej głodowe; nie było też na ogół obowiązku pracy nad siły. Terezin był przeważnie przeludniony, ale mieszkano często w grupach rodzinnych, czyli podobnie jak w gettach. No i ważną rolę odgrywało życie kulturalne, w tym i sportowe, przy czym Anna Hajkova nie zgadza się z interpretacją, że było ono wyrazem oporu i heroizmu, choć na pewno pełniło ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb więźniów, ich tęsknoty do form życia, których zostali pozbawieni.
Tak więc choć Terezin był miejscem strasznym, w którym zmarło z chorób i głodu ok. 1/3 wszystkich, którzy tu trafili, rozpatrywanie jego mieszkańców w kategoriach socjologicznych wydaje się całkowicie uzasadnione. Autorka powiedziałaby pewnie, że takie samo podejście można zastosować w każdym przypadku, gdy mamy do czynienia z jakąś zbiorowością ludzką, nawet w najbardziej skrajnych warunkach…
Ważne, że „Ostatnie getto” nie jest kolejną pracą o hitlerowskim terrorze, a przynajmniej nie jest głównym tematem tej książki. I może dlatego jest dziełem fascynującym i odkrywczym.
Najpierw jednak dlaczego interesowała mnie książka na temat Terezina. Czytałem i czytam wiele tekstów dotyczących obozów i gett, losów Żydów podczas II wojny światowej. Kiedyś było w tym więcej beletrystyki, ostatnio głównie są to artykuły i literatura faktu. Na pewno wiem mniej o tym, co się działo w Czechach, niż na terenach przedwojennej Polski. Jednak że getto terezińskie bardzo różniło się innych, nie jest tajemnicą, tym ciekawiej było przeczytać rzetelną pracę na ten temat.
Na czym polega oryginalność książki „Ostatniego getta”? Przede wszystkim na podstawowym założeniu badawczym, mianowicie, że więźniowie getta stanowili społeczeństwo, które ma bardzo podobne cechy (patrząc okiem socjologa), co każde inne społeczeństwo. Można więc analizować jego warstwy, hierarchię, opisywać, co decyduje, o przynależności do danej grupy, rozpatrywać stosunki między nimi, wzajemne zależności, wreszcie nierówności w dostępie do różnych dóbr, władzy, funkcji. Takie podejście sprawia na mnie wrażenie zimnego, mało czułego, mimo licznych zastrzeżeń autorki, że tak nie jest, a z drugiej strony pozwala spojrzeć na zamknięte w getcie ofiary hitlerowskiego ludobójstwa w zupełnie inny, zaskakujący sposób i dostrzec sprawy, o których sam dotąd ani nie wiedziałem, ani nie myślałem. Przede wszystkim Hajkova wysuwa tezę, że efektem rozwarstwienia było zafałszowanie obrazu Terezina, jaki został przekazany przez ocalonych, jako że wśród nich przeważali ci, którzy należeli do najbardziej uprzywilejowanej grupy – młodych czeskich Żydów. Autorka wystrzega się moralizowania, niemniej widać, że czasami ustawia pewne granice etyczne, opisując mechanizmy, które np. doprowadziły do wielkiej dysproporcji w śmiertelności notowanej w różnych grupach więźniów.
Przyznam zresztą, że dotąd broniłem, na pewno wewnętrznie, ale też w różnych dyskusjach tezy, że nie wolno stosować normalnej, pokojowej ludzkiej moralności w odniesieniu do życia w obozach koncentracyjnych i gettach. O tym jest przecież twórczość Borowskiego i wielu innych autorów. Nie, żeby moralność tam nie istniała, ale była zupełnie inna. „Ostatnie getto”, choć to nie jest główny temat tej książki, trochę, w moim odczuciu, tę tezę podważa. Inna sprawa, że getto w Terezinie, o czym napomknąłem, różniło się od obozów, a także większości gett. Z jednej strony odcięte od świata, bo mieszczące się w murach dawnej twierdzy, z drugiej dużo bardziej samorządne i mniej terroryzowane przez mało liczną załogę SS, było mimo wszystko miejscem trochę lepszym do życia niż getta na terenie Generalnej Guberni, nie mówiąc o obozach koncentracyjnych. Np. posiłki były przygotowywane przez kuchnie (nie było sklepów) i wydawane przez nie, czyli jak w obozach, niemniej racje były, generalnie rzecz biorąc, mniej głodowe; nie było też na ogół obowiązku pracy nad siły. Terezin był przeważnie przeludniony, ale mieszkano często w grupach rodzinnych, czyli podobnie jak w gettach. No i ważną rolę odgrywało życie kulturalne, w tym i sportowe, przy czym Anna Hajkova nie zgadza się z interpretacją, że było ono wyrazem oporu i heroizmu, choć na pewno pełniło ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb więźniów, ich tęsknoty do form życia, których zostali pozbawieni.
Tak więc choć Terezin był miejscem strasznym, w którym zmarło z chorób i głodu ok. 1/3 wszystkich, którzy tu trafili, rozpatrywanie jego mieszkańców w kategoriach socjologicznych wydaje się całkowicie uzasadnione. Autorka powiedziałaby pewnie, że takie samo podejście można zastosować w każdym przypadku, gdy mamy do czynienia z jakąś zbiorowością ludzką, nawet w najbardziej skrajnych warunkach…
Ważne, że „Ostatnie getto” nie jest kolejną pracą o hitlerowskim terrorze, a przynajmniej nie jest głównym tematem tej książki. I może dlatego jest dziełem fascynującym i odkrywczym.
April 29, 2023
I purchased this book during my research for my own book about a former Theresienstadt prisoner, and the information Ms. Hajkova has gathered about the camp is essential. Her command of the information, her extraordinarily thorough research, and her steady delivery of potentially difficult fact and stories make The Last Ghetto a five-star book for me.
July 23, 2021
A very boring and uninformative book. What made it some boring was the continued repeating of the hierarchy that existed in camp. We get it, you don't need to repeat it ad nauseam in each chapter. There are many other books about the Holocaust that are so much better than this one.
Read
November 14, 2024NF Took me ~3 yrs to read due to content. Anka writes well, topic difficult, historical analysis is surprising & informative.
September 23, 2025
A nuanced history on a complicated way point in Holocaust studies. Hajkova leaves the reader with lots of context as well as a fresh framing of this location.
September 16, 2023
Un holocausto radicalmente critico
excelente análisis interseccionalizado de ka compleja vida del ghetto Terezin. El ghetto como reflejo dela vida humana debe permitirnos un posicionamiento claro y complejo de nosotras-os mismos
excelente análisis interseccionalizado de ka compleja vida del ghetto Terezin. El ghetto como reflejo dela vida humana debe permitirnos un posicionamiento claro y complejo de nosotras-os mismos
Displaying 1 - 6 of 6 reviews