What do you think?
Rate this book
The Last Ghetto: An Everyday History of Theresienstadt
Terezín, as it was known in Czech, or Theresienstadt as it was known in German, was operated by the Nazis between November 1941 and May 1945 as a transit ghetto for Central and Western European Jews before their deportation for murder in the East. Terezín was the last ghetto to be liberated, one day after the end of World War II.
The Last Ghetto is the first in-depth analytical history of a prison society during the Holocaust. Rather than depict the prison society which existed within the ghetto as an exceptional one, unique in kind and not understandable by normal analytical methods, Anna Hájková argues that such prison societies that developed during the Holocaust are best understood as simply other instances of the societies human beings create under normal circumstances. Challenging conventional claims of Holocaust exceptionalism, Hájková insists instead that we ought to view the Holocaust with the same analytical tools as other historical events.
The prison society of Terezín produced its own social hierarchies under which seemingly small differences among prisoners (of age, ethnicity, or previous occupation) could determine whether one ultimately lived or died. During the three and a half years of the camp's existence, prisoners created their own culture and habits, bonded, fell in love, and forged new families. Based on extensive archival research in nine languages and on empathetic reading of victim testimonies, The Last Ghetto is a transnational, cultural, social, gender, and organizational history of Terezín, revealing how human society works in extremis and highlighting the key issues of responsibility, agency and its boundaries, and belonging.
The Last Ghetto is the first in-depth analytical history of a prison society during the Holocaust. Rather than depict the prison society which existed within the ghetto as an exceptional one, unique in kind and not understandable by normal analytical methods, Anna Hájková argues that such prison societies that developed during the Holocaust are best understood as simply other instances of the societies human beings create under normal circumstances. Challenging conventional claims of Holocaust exceptionalism, Hájková insists instead that we ought to view the Holocaust with the same analytical tools as other historical events.
The prison society of Terezín produced its own social hierarchies under which seemingly small differences among prisoners (of age, ethnicity, or previous occupation) could determine whether one ultimately lived or died. During the three and a half years of the camp's existence, prisoners created their own culture and habits, bonded, fell in love, and forged new families. Based on extensive archival research in nine languages and on empathetic reading of victim testimonies, The Last Ghetto is a transnational, cultural, social, gender, and organizational history of Terezín, revealing how human society works in extremis and highlighting the key issues of responsibility, agency and its boundaries, and belonging.
376 pages, Hardcover
Published November 19, 2020
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 8 of 8 reviews
May 23, 2026
I came to The Last Ghetto: An Everyday History of Theresienstadt hoping for a fuller understanding of Terezín/Theresienstadt: how it functioned, how people endured it, how the Jewish self-administration interacted with the SS, and how this strange and terrible place fit within the wider machinery of ghettos, camps, transports, propaganda, and murder. On that level, Anna Hájková’s book is absolutely worth reading. It gave me a much clearer picture of the daily life and social organization of Theresienstadt: its hierarchies, bureaucracy, cultural life, survival strategies, internal divisions, and the impossible moral pressures placed on people living under Nazi domination.
That said, I finished the book disappointed. This is not a popular history, and readers should know that going in. It very much reads like an academic dissertation turned into a monograph, and indeed the book’s stated goals make clear that Hájková is not simply narrating events but advancing an interpretive project: a cultural and social history meant to recover voices previously left out and to challenge dominant ways of understanding Theresienstadt. That is a worthwhile aim, and many scholarly reviewers have praised the book for exactly that ambition. My problem is that, at times, the argument felt less like it emerged from the evidence than like the evidence was being pushed into service of a predetermined thesis.
The most frustrating parts of the book were moments where interpretation seemed to harden into fact without enough support. Claims such as Paul Eppstein inheriting entrenched structures and therefore not changing them may be plausible, but they need to be demonstrated rather than merely stated. Other interpretations felt even more speculative, such as the assertion that a man’s description of a brunette woman as blonde reflected envy and an attempt to validate her “trophy” status. That may be one possible reading, but the book too often presents this sort of psychological inference as though it were established historical fact. For me, that weakened trust in the larger argument.
I also found the book internally inconsistent in several places. Hájková will sometimes make one broad claim, only to complicate or undermine it a page or chapter later. Medical personnel are described as not taking bribes, but then the medical committee is described as susceptible to them. The book suggests that inmates did not fake illnesses, yet later discusses people attempting to secure medical exemptions from transports. I do not think contradiction is automatically a flaw—human behavior in extremis is contradictory by nature—but the author does not always pause to reconcile these tensions. Instead, the reader is left to do that work.
The prose was another obstacle. Hájková often gestures toward subtle and important ideas but does not always develop them clearly. A sentence like “the prisoner society was at the same time hierarchical, segmented, but also interconnected” points toward something fascinating, but I wanted more careful explanation of how those realities coexisted and how prisoners themselves experienced them. Similarly, some passages lapse into jargon, with formulations about archives and politics that may make sense within a particular academic framework but are not especially illuminating for a general reader. The frequent use of non-English terms without immediate definition, combined with the absence of a glossary, made the book more difficult than it needed to be.
My biggest personal disappointment was the brief treatment of the February 5, 1945 transport to Switzerland. This was not just another transport; it was a singular event, and it carries personal meaning for me because my wife’s great-great-grandmother was on it. Given that the book devotes substantial attention to transports and their place in Theresienstadt’s history, I was surprised and saddened to see this episode reduced to a single paragraph with very little discussion. I recognize that every historian has to make choices, but this felt like a missed opportunity, especially in a book so concerned with recovering overlooked lives.
For all these criticisms, I do not regret reading The Last Ghetto. It taught me a great deal about Theresienstadt, especially about the organization of daily life, the complexity of prisoner society, the relationship between inmates and the SS, and the ways social hierarchy persisted even under catastrophic conditions. But I would recommend it with caution. Readers looking for a clear, narrative history of Terezín may find it dense, jargon-heavy, and at times overly thesis-driven. Readers interested in academic social, cultural, and gender history will likely find more to admire. For me, it was valuable but uneven: an important book whose insights were too often diminished by overinterpretation, inconsistency, and a style that kept the reader at a distance from the very people it sought to recover.
That said, I finished the book disappointed. This is not a popular history, and readers should know that going in. It very much reads like an academic dissertation turned into a monograph, and indeed the book’s stated goals make clear that Hájková is not simply narrating events but advancing an interpretive project: a cultural and social history meant to recover voices previously left out and to challenge dominant ways of understanding Theresienstadt. That is a worthwhile aim, and many scholarly reviewers have praised the book for exactly that ambition. My problem is that, at times, the argument felt less like it emerged from the evidence than like the evidence was being pushed into service of a predetermined thesis.
The most frustrating parts of the book were moments where interpretation seemed to harden into fact without enough support. Claims such as Paul Eppstein inheriting entrenched structures and therefore not changing them may be plausible, but they need to be demonstrated rather than merely stated. Other interpretations felt even more speculative, such as the assertion that a man’s description of a brunette woman as blonde reflected envy and an attempt to validate her “trophy” status. That may be one possible reading, but the book too often presents this sort of psychological inference as though it were established historical fact. For me, that weakened trust in the larger argument.
I also found the book internally inconsistent in several places. Hájková will sometimes make one broad claim, only to complicate or undermine it a page or chapter later. Medical personnel are described as not taking bribes, but then the medical committee is described as susceptible to them. The book suggests that inmates did not fake illnesses, yet later discusses people attempting to secure medical exemptions from transports. I do not think contradiction is automatically a flaw—human behavior in extremis is contradictory by nature—but the author does not always pause to reconcile these tensions. Instead, the reader is left to do that work.
The prose was another obstacle. Hájková often gestures toward subtle and important ideas but does not always develop them clearly. A sentence like “the prisoner society was at the same time hierarchical, segmented, but also interconnected” points toward something fascinating, but I wanted more careful explanation of how those realities coexisted and how prisoners themselves experienced them. Similarly, some passages lapse into jargon, with formulations about archives and politics that may make sense within a particular academic framework but are not especially illuminating for a general reader. The frequent use of non-English terms without immediate definition, combined with the absence of a glossary, made the book more difficult than it needed to be.
My biggest personal disappointment was the brief treatment of the February 5, 1945 transport to Switzerland. This was not just another transport; it was a singular event, and it carries personal meaning for me because my wife’s great-great-grandmother was on it. Given that the book devotes substantial attention to transports and their place in Theresienstadt’s history, I was surprised and saddened to see this episode reduced to a single paragraph with very little discussion. I recognize that every historian has to make choices, but this felt like a missed opportunity, especially in a book so concerned with recovering overlooked lives.
For all these criticisms, I do not regret reading The Last Ghetto. It taught me a great deal about Theresienstadt, especially about the organization of daily life, the complexity of prisoner society, the relationship between inmates and the SS, and the ways social hierarchy persisted even under catastrophic conditions. But I would recommend it with caution. Readers looking for a clear, narrative history of Terezín may find it dense, jargon-heavy, and at times overly thesis-driven. Readers interested in academic social, cultural, and gender history will likely find more to admire. For me, it was valuable but uneven: an important book whose insights were too often diminished by overinterpretation, inconsistency, and a style that kept the reader at a distance from the very people it sought to recover.
September 2, 2023
Nie mam wykształcenia historycznego, więc nieczęsto czytam książki naukowe z tej dziedziny, tzn. takie, które już z założenia nie są przeznaczone dla bardzo szerokiego grona odbiorców, czyli – powiedzmy wprost – laików. W tym przypadku z różnych względów zrobiłem wyjątek i nie żałuję. Wprawdzie czytanie zajęło mi dużo czasu, robiłem sobie dłuższe przerwy, także z tego względu, że nie znam dobrze angielskiego, jednak wydaje mi się, z punktu widzenia niehistoryka, że książka Anny Hajkovej jest pod wieloma względami wyjątkowa.
Najpierw jednak dlaczego interesowała mnie książka na temat Terezina. Czytałem i czytam wiele tekstów dotyczących obozów i gett, losów Żydów podczas II wojny światowej. Kiedyś było w tym więcej beletrystyki, ostatnio głównie są to artykuły i literatura faktu. Na pewno wiem mniej o tym, co się działo w Czechach, niż na terenach przedwojennej Polski. Jednak że getto terezińskie bardzo różniło się innych, nie jest tajemnicą, tym ciekawiej było przeczytać rzetelną pracę na ten temat.
Na czym polega oryginalność książki „Ostatniego getta”? Przede wszystkim na podstawowym założeniu badawczym, mianowicie, że więźniowie getta stanowili społeczeństwo, które ma bardzo podobne cechy (patrząc okiem socjologa), co każde inne społeczeństwo. Można więc analizować jego warstwy, hierarchię, opisywać, co decyduje, o przynależności do danej grupy, rozpatrywać stosunki między nimi, wzajemne zależności, wreszcie nierówności w dostępie do różnych dóbr, władzy, funkcji. Takie podejście sprawia na mnie wrażenie zimnego, mało czułego, mimo licznych zastrzeżeń autorki, że tak nie jest, a z drugiej strony pozwala spojrzeć na zamknięte w getcie ofiary hitlerowskiego ludobójstwa w zupełnie inny, zaskakujący sposób i dostrzec sprawy, o których sam dotąd ani nie wiedziałem, ani nie myślałem. Przede wszystkim Hajkova wysuwa tezę, że efektem rozwarstwienia było zafałszowanie obrazu Terezina, jaki został przekazany przez ocalonych, jako że wśród nich przeważali ci, którzy należeli do najbardziej uprzywilejowanej grupy – młodych czeskich Żydów. Autorka wystrzega się moralizowania, niemniej widać, że czasami ustawia pewne granice etyczne, opisując mechanizmy, które np. doprowadziły do wielkiej dysproporcji w śmiertelności notowanej w różnych grupach więźniów.
Przyznam zresztą, że dotąd broniłem, na pewno wewnętrznie, ale też w różnych dyskusjach tezy, że nie wolno stosować normalnej, pokojowej ludzkiej moralności w odniesieniu do życia w obozach koncentracyjnych i gettach. O tym jest przecież twórczość Borowskiego i wielu innych autorów. Nie, żeby moralność tam nie istniała, ale była zupełnie inna. „Ostatnie getto”, choć to nie jest główny temat tej książki, trochę, w moim odczuciu, tę tezę podważa. Inna sprawa, że getto w Terezinie, o czym napomknąłem, różniło się od obozów, a także większości gett. Z jednej strony odcięte od świata, bo mieszczące się w murach dawnej twierdzy, z drugiej dużo bardziej samorządne i mniej terroryzowane przez mało liczną załogę SS, było mimo wszystko miejscem trochę lepszym do życia niż getta na terenie Generalnej Guberni, nie mówiąc o obozach koncentracyjnych. Np. posiłki były przygotowywane przez kuchnie (nie było sklepów) i wydawane przez nie, czyli jak w obozach, niemniej racje były, generalnie rzecz biorąc, mniej głodowe; nie było też na ogół obowiązku pracy nad siły. Terezin był przeważnie przeludniony, ale mieszkano często w grupach rodzinnych, czyli podobnie jak w gettach. No i ważną rolę odgrywało życie kulturalne, w tym i sportowe, przy czym Anna Hajkova nie zgadza się z interpretacją, że było ono wyrazem oporu i heroizmu, choć na pewno pełniło ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb więźniów, ich tęsknoty do form życia, których zostali pozbawieni.
Tak więc choć Terezin był miejscem strasznym, w którym zmarło z chorób i głodu ok. 1/3 wszystkich, którzy tu trafili, rozpatrywanie jego mieszkańców w kategoriach socjologicznych wydaje się całkowicie uzasadnione. Autorka powiedziałaby pewnie, że takie samo podejście można zastosować w każdym przypadku, gdy mamy do czynienia z jakąś zbiorowością ludzką, nawet w najbardziej skrajnych warunkach…
Ważne, że „Ostatnie getto” nie jest kolejną pracą o hitlerowskim terrorze, a przynajmniej nie jest głównym tematem tej książki. I może dlatego jest dziełem fascynującym i odkrywczym.
Najpierw jednak dlaczego interesowała mnie książka na temat Terezina. Czytałem i czytam wiele tekstów dotyczących obozów i gett, losów Żydów podczas II wojny światowej. Kiedyś było w tym więcej beletrystyki, ostatnio głównie są to artykuły i literatura faktu. Na pewno wiem mniej o tym, co się działo w Czechach, niż na terenach przedwojennej Polski. Jednak że getto terezińskie bardzo różniło się innych, nie jest tajemnicą, tym ciekawiej było przeczytać rzetelną pracę na ten temat.
Na czym polega oryginalność książki „Ostatniego getta”? Przede wszystkim na podstawowym założeniu badawczym, mianowicie, że więźniowie getta stanowili społeczeństwo, które ma bardzo podobne cechy (patrząc okiem socjologa), co każde inne społeczeństwo. Można więc analizować jego warstwy, hierarchię, opisywać, co decyduje, o przynależności do danej grupy, rozpatrywać stosunki między nimi, wzajemne zależności, wreszcie nierówności w dostępie do różnych dóbr, władzy, funkcji. Takie podejście sprawia na mnie wrażenie zimnego, mało czułego, mimo licznych zastrzeżeń autorki, że tak nie jest, a z drugiej strony pozwala spojrzeć na zamknięte w getcie ofiary hitlerowskiego ludobójstwa w zupełnie inny, zaskakujący sposób i dostrzec sprawy, o których sam dotąd ani nie wiedziałem, ani nie myślałem. Przede wszystkim Hajkova wysuwa tezę, że efektem rozwarstwienia było zafałszowanie obrazu Terezina, jaki został przekazany przez ocalonych, jako że wśród nich przeważali ci, którzy należeli do najbardziej uprzywilejowanej grupy – młodych czeskich Żydów. Autorka wystrzega się moralizowania, niemniej widać, że czasami ustawia pewne granice etyczne, opisując mechanizmy, które np. doprowadziły do wielkiej dysproporcji w śmiertelności notowanej w różnych grupach więźniów.
Przyznam zresztą, że dotąd broniłem, na pewno wewnętrznie, ale też w różnych dyskusjach tezy, że nie wolno stosować normalnej, pokojowej ludzkiej moralności w odniesieniu do życia w obozach koncentracyjnych i gettach. O tym jest przecież twórczość Borowskiego i wielu innych autorów. Nie, żeby moralność tam nie istniała, ale była zupełnie inna. „Ostatnie getto”, choć to nie jest główny temat tej książki, trochę, w moim odczuciu, tę tezę podważa. Inna sprawa, że getto w Terezinie, o czym napomknąłem, różniło się od obozów, a także większości gett. Z jednej strony odcięte od świata, bo mieszczące się w murach dawnej twierdzy, z drugiej dużo bardziej samorządne i mniej terroryzowane przez mało liczną załogę SS, było mimo wszystko miejscem trochę lepszym do życia niż getta na terenie Generalnej Guberni, nie mówiąc o obozach koncentracyjnych. Np. posiłki były przygotowywane przez kuchnie (nie było sklepów) i wydawane przez nie, czyli jak w obozach, niemniej racje były, generalnie rzecz biorąc, mniej głodowe; nie było też na ogół obowiązku pracy nad siły. Terezin był przeważnie przeludniony, ale mieszkano często w grupach rodzinnych, czyli podobnie jak w gettach. No i ważną rolę odgrywało życie kulturalne, w tym i sportowe, przy czym Anna Hajkova nie zgadza się z interpretacją, że było ono wyrazem oporu i heroizmu, choć na pewno pełniło ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb więźniów, ich tęsknoty do form życia, których zostali pozbawieni.
Tak więc choć Terezin był miejscem strasznym, w którym zmarło z chorób i głodu ok. 1/3 wszystkich, którzy tu trafili, rozpatrywanie jego mieszkańców w kategoriach socjologicznych wydaje się całkowicie uzasadnione. Autorka powiedziałaby pewnie, że takie samo podejście można zastosować w każdym przypadku, gdy mamy do czynienia z jakąś zbiorowością ludzką, nawet w najbardziej skrajnych warunkach…
Ważne, że „Ostatnie getto” nie jest kolejną pracą o hitlerowskim terrorze, a przynajmniej nie jest głównym tematem tej książki. I może dlatego jest dziełem fascynującym i odkrywczym.
May 24, 2026
"In the ghetto, stratification was usually expressed in ethnicized terms, and that ethnicity had a class indication, for instance when the German or Austrian prisoners depicted the social elite of young Czech Jews as athletic and beautiful. ... The members of each of the national units considered themselves Jewish in the correct way, while they considered the others too assimilated, too intermarried, or too religious." (5)
"In Terezin the old classes collided with a new order. People formerly from the higher classes managed life in the ghetto by creating their own Terezin milieu: a class of the 'formerly important.' This 'former class' accepted the legitimacy of the Terezin elite, confirming their merits in constructing the ghetto. The elderly, formerly important bourgeois prisoners held up the ideal of the athletic, healthy, Jewish youth of the future." (89)"
"Etelka's had indeed been a hard life: Spitzer's colleague was in fact Ottla Davidova, the youngest sister of Franz Kafka. ... No longer protected by a mixed marraige, Ottla was thus delivered to the persecution. Both her daughters remained in Prague, and she missed them bitterly, as documented in letters that a friendly gendarme smuggled to her children. Ottla once looked back at her long-dead brother and noted: 'Uncle Franz would love it here.'" (164)
"In Terezin the old classes collided with a new order. People formerly from the higher classes managed life in the ghetto by creating their own Terezin milieu: a class of the 'formerly important.' This 'former class' accepted the legitimacy of the Terezin elite, confirming their merits in constructing the ghetto. The elderly, formerly important bourgeois prisoners held up the ideal of the athletic, healthy, Jewish youth of the future." (89)"
"Etelka's had indeed been a hard life: Spitzer's colleague was in fact Ottla Davidova, the youngest sister of Franz Kafka. ... No longer protected by a mixed marraige, Ottla was thus delivered to the persecution. Both her daughters remained in Prague, and she missed them bitterly, as documented in letters that a friendly gendarme smuggled to her children. Ottla once looked back at her long-dead brother and noted: 'Uncle Franz would love it here.'" (164)
April 29, 2023
I purchased this book during my research for my own book about a former Theresienstadt prisoner, and the information Ms. Hajkova has gathered about the camp is essential. Her command of the information, her extraordinarily thorough research, and her steady delivery of potentially difficult fact and stories make The Last Ghetto a five-star book for me.
July 23, 2021
A very boring and uninformative book. What made it some boring was the continued repeating of the hierarchy that existed in camp. We get it, you don't need to repeat it ad nauseam in each chapter. There are many other books about the Holocaust that are so much better than this one.
Read
November 14, 2024NF Took me ~3 yrs to read due to content. Anka writes well, topic difficult, historical analysis is surprising & informative.
September 23, 2025
A nuanced history on a complicated way point in Holocaust studies. Hajkova leaves the reader with lots of context as well as a fresh framing of this location.
September 16, 2023
Un holocausto radicalmente critico
excelente análisis interseccionalizado de ka compleja vida del ghetto Terezin. El ghetto como reflejo dela vida humana debe permitirnos un posicionamiento claro y complejo de nosotras-os mismos
excelente análisis interseccionalizado de ka compleja vida del ghetto Terezin. El ghetto como reflejo dela vida humana debe permitirnos un posicionamiento claro y complejo de nosotras-os mismos
Displaying 1 - 8 of 8 reviews