Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις, 1821-2016

by Γ.Β. Δερτιλής

Γεγονότα μιας Ιστορίας δύο αιώνων: Τα περισσότερα δεν τα γνωρίζουμε, ορισμένα τα μάθαμε σε περίληψη. Στα σχολεία μας δεν ακούσαμε σχεδόν τίποτε για πτωχεύσεις και κρίσεις πέρα απ’ όσα έλεγαν οι γονείς και οι παππούδες μας. Οι περισσότεροι από τους πολέμους ήταν ένδοξοι – ακόμη και αν τους χάσαμε. Οι άλλοι ήταν άδικοι και άνισοι εις βάρος μας – γι’ αυτό τους χάσαμε. Τον πρώτο από τους εμφυλίους τον ξεχάσαμε μέσα στον ενθουσιασμό για τα κατορθώματα των ηρώων του 1821. Τον δεύτερο τον στριμώξαμε σε ένα και μόνο γεγονός, την δολοφονία του Καποδίστρια. Ελάχιστα μάθαμε για τους αλληλοσκοτωμούς που εκείνος θέλησε να σταματήσει με τίμημα την δική του ζωή. Τον τρίτο εμφύλιο τον βαφτίσαμε “Διχασμό” κι ας χώρισε την Ελλάδα σε δύο κράτη κι ας αναθεμάτισε η Εκκλησία τον πρωθυπουργό της χώρας σε συλλαλητήριο κι ας είχε μετά η χώρα μερικές χιλιάδες νεκρούς σε συλλαλητήρια -και σε πογκρόμ- στις γειτονιές της Αθήνας. Τον τέταρτο εμφύλιο οι νικητές τον ονόμασαν “συμμοριτοπόλεμο” και οι ηττημένοι τον έκαναν σημαία εκδίκησης.
Αν οι έλληνες πολίτες γνώριζαν τα σφάλματα που έφεραν τις έξι πρώτες πτωχεύσεις μας, θα είχαμε αποφύγει την έβδομη. Αν οι ηγέτες μας γνώριζαν πώς φθάσαμε στους τρεις πρώτους εμφυλίους πολέμους της Ιστορίας μας, θα είχαν αποκηρύξει την εμφυλιοπολεμική δημαγωγία. Αυτά τα απλά πράγματα ήθελα να πω σε αυτό το βιβλίο.


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Συνοπτικό χρονολόγιο πολέμων, κρίσεων και πτωχεύσεων στην Ελλάδα: 1821-2016
Πρόλογος στην νέα (12η) έκδοση
Ευχαριστήριο
Εισαγωγή
Πρώτη περίοδος πτωχεύσεων και πολέμων: 1821-1879
Μια ιστορική και γεωπολιτική ατυχία
Εθνικισμός ιστορικώς αναπόφευκτος και καταστρεπτικός
Δεύτερη περίοδος πτωχεύσεων και πολέμων: 1880-1898
Ο “Διχασμός” που ήταν εμφύλιος
Τρίτη και τέταρτη περίοδος πτωχεύσεων και πολέμων: 1899-1940
Πέμπτη περίοδος πτωχεύσεων και πολέμων: 1940-2012
Πόλεμοι και εμφύλιοι πόλεμοι: το σύνδρομο του Κάιν
Η εμφυλιοπολεμική νοοτροπία και η κρίση
Πηγές
Ευρετήριο κύριων ονομάτων και τοπωνυμίων
Θεματικό ευρετήριο

Genres: History, Nonfiction, Greece

162 pages, Paperback

First published October 1, 2016

About the author

Ο Γιώργος Δερτιλής ήταν ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Σπούδασε Δημόσιο Δίκαιο και Οικονομικές Επιστήμες στην Αθήνα και Πολιτική Θεωρία και Ιστορία στην Αγγλία (1973-1977). Από το 1978 έως το 2000 δίδαξε Ιστορία στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου εξελέγη ομοφώνως υφηγητής το 1980 και καθηγητής Κοινωνικής και Οικονομικής Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών το 1983.

Επίσης, εξελέγη έμμισθος επισκέπτης καθηγητής στο Χάρβαρντ, στην Οξφόρδη και στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας ενώ είχε συμμετάσχει και στο επιστημονικό συμβούλιο ερευνητικών και πολιτισμικών ιδρυμάτων, ελληνικών και γαλλικών. Το 2000 εξελέγη τακτικός καθηγητής στην École des Hautes Études en Sciences Sociales του Παρισιού, παραιτήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και έζησε στην Γαλλία, όπου του απονεμήθηκε η γαλλική υπηκοότητα και το παράσημο ακαδημαϊκού φοίνικα.

Ο Γιώργος Δερτιλής ήταν αυτός που ίδρυσε το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών και διετέλεσε μέλος του Εθνικού Γνωμοδοτικού Συμβουλίου Έρευνας και των Επιστημονικών ή Διοικητικών Συμβουλίων του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης και των Ιδρυμάτων Schlumberger και Maison Suger.

Δεκαπέντε βιβλία και πενήντα περίπου άρθρα του έχουν δημοσιευθεί στην Ελληνική και σε άλλες γλώσσες (αγγλική, γαλλική, ισπανική και ιταλική).

Reviews

[mao · Rating 1 out of 5]

Μεγάλη απογοήτευση. Κακογραμμένο, ασύνδετο, με συμπεράσματα που αναρωτιέσαι από που πρόεκυψαν, γεμάτο στερεότυπα και προκαταλήψεις, μετριότατο, αν όχι κακό. Δυό χαρακτηριστικά παραδείγματα: Α) θεωρώ ανεπίτρεπτο να διαβάζω τη λέξη "βλάκας" ως χαρακτηρισμό συμπολιτών μας σε ιστορικό δοκίμιο σοβαρού επιστήμονα και β) από την αρχή αλλά και συχνά μέσα στο κείμενο, ο συγγραφέας μας υπενθυμίζει ότι το παρόν βιβλίο φιλοξενεί με διακριτό τρόπο τις απόψεις του ως πολίτη παράλληλα με τις απόψεις του ως ιστορικό. Ας πούμε ότι αυτό είναι θεμιτό, αν και θα προτιμούσα να έγραφε δύο ξεχωριστά βιβλία - αλλά δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι διαβάζοντας το νιώθεις το bias του ως πολίτης την ώρα που υποτίθεται ότι μιλά ως ιστορικός και αντίστοιχα, όταν ρητά ανακοινώνει ότι θα μιλήσει ως πολίτης, νιώθεις ότι κάνει κάταχρηση της ιστορικής μεθόδου και ρητορικής για να αναπτύξει τις προσωπικές του απόψεις. Κανείς θα πει ότι αυτό είναι αναπόφευκτο, σύμφωνοι, εν μέρει είναι, αλλά έχει ενδιαφέρον ότι ο ΓΒΔ πέφτει στην παγίδα που ο ίδιος στήνει

[Παύλος · Rating 3 out of 5]

Μικρό σε μέγεθος, περιεκτικό και με πληθώρα βιβλιογραφικών αναφορών στο τέλος του για όσους θέλουν να συνεχίσουν την μελέτη. Ιδιαίτερα διαφωτιστικό το κομμάτι που αφορά τις πτωχεύσεις καθώς ξεκινά από τη σύσταση του ελληνικού κράτους και φτάνει ως τις μέρες μας εξηγώντας ανα περίπτωση τι είχε συμβεί.


Μια παρατήρηση-απορία: διαβάζοντας κατά διαστήματα βιβλία ιστορικών, καθηγητών και ερευνητών διακρίνω πως σε μεγάλο βαθμό δεν υποστηρίζουν εμφανώς τουλάχιστον κάποιο κόμμα αλλά υποστηρίζουν πως σχεδόν όλα τα κόμματα της τελευταίας 40ετιας, έχουν κάνει τα ίδια. Γιατί τότε όλοι αυτοί οι μορφωμένοι άνθρωποι που έχουν ιδέες, πλάνο και λογική δε συμμετέχουν στα κοινά;

[Peter Looles · Rating 4 out of 5]

In 200 years, Greece has been through 7 wars, 4 civil wars and 7 bankruptcies. In this book, Dertilis explains all of these events and primarily shows how one leads to the other. How the excessive spending for war lead time and time again to bankruptcies and how this social turmoil lead to civil wars, creating a vicious circle of deaths, uncertainty and hatred. As he very correctly points out, this vicious circle can only begin to break with better education for Greek people, but unfortunately I don't see that happening very soon.
I really liked this book, not only because it's explains events from Greek history that I'm very interested in exploring, but also because it explains everything in a very simple and short way, in order to be easily readable from the average reader, who doesn't have extensive historical knowledge. I also like that Dertilis clearly differentiates the parts that he writes as a historian (as objectively as possible) and the parts he writers as a Greek citizen (more subjectively). So, even though I don't agree with all of his opinions, I respect that he doesn't try to force them as facts, but rather presents them as food for thought for the reader.

[Dionysis Touroukis · Rating 5 out of 5]

Πολυ ενδιαφερον βιβλιο που αφορα την ιστορια της Ελλαδας και κρισιμες στιγμες της, δηλαδη εμφυλιους, πολεμους και πτωχευσεις. Προσπαθει να βρει την εσωτερικη συνδεση μεταξυ αυτων των γεγονοτων και το πως επηρεασαν την πολιτικη, πως επηρεαστικαν απο την πολιτικη, και πως επηρεασαν την ζωη της χωρας μας και των πολιτων της. Ενδιαφεροντες πινακες συνδραμουν στην καλυτερη κατανοηση αυτων των συνδεσεως ιδιαιτερα οσον αφορα τη σχεση μεταξυ πτωχευσεων και αυξησης των στρατιωτικων δαπανων στις διαφορες ιστορικες περιοδους.

[Chumba Tribes · Rating 3 out of 5]

Διαβάζεται εύκολα και γρήγορα. Κυρίως επειδή όλο το βιβλίο είναι μια βασική ιδέα (οικονομική κρίση, στρατιωτικές δαπάνες, εθνικισμός) που θα μπορούσε να ειναι το θεμα ενός, έστω μεγαλουτσικου, αλλά πάντως ενός άρθρου. Ενδιαφέρον και χρήσιμο χωρίς όμως να δικαιολογεί την τεράστια προβολή και το υπερβολικό ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης.

[Ioannis Savvas · Rating 4 out of 5]

Ένας σοβαρός μελετητής της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας αφηγείται, σκέπτεται, σχολιάζει προτείνει. Πάντα με σεβασμό στον αναγνώστη.

[Tasos · Rating 3 out of 5]

Μια σύντομη, περιεκτική και ευσύνοπτη ανασκόπηση δύο αιώνων γεμάτων από τις αλλεπάλληλες χρωοκοπίες και τους λανθασμενους πολιτικούς σχεδιασμούς της χώρας μας, σε πολύ βατή γλώσσα και με τεκμηριωμένο (τουλάχιστον σε μένα που δεν είμαι ιστορικός) λόγο. Σε μια εποχή που οι περισσότεροι λαϊκίζουν και ξεμαλλιάζονται στα σόσιαλ για την κρίση χωρίς κανένα επιστημονικό έρεισμα, είναι παρήγορο που κάποιοι προσπαθούν να δουν αντικειμενικά τα γεγονότα.

[Apostolos · Rating 4 out of 5]

Μία σύντομη παρουσίαση της νεοελληνικής ιστορίας, γύρω από τις ίδιες θεματικές ·λαϊκισμός-εθνικισμός, στρατιωτικές δαπάνες, πτωχεύσεις. Στο τελευταίο κομμάτι του βιβλίου επεισέρχεται η προσωπική άποψη του συγγραφέα και μετατρέπεται περισσότερο σε μία παρέμβαση για την τωρινή κρίση που βιώνουμε.

[Ἀλέξανδρος Οὖτις · Rating 3 out of 5]

Κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι η διαρκής υποτροπή του Ελληνισμού από συστάσεως του ελληνικού κράτους σε οικονομικά ναυάγια και πολεμικές συγκρούσεις (εξωτερικές και εμφύλιες), οι οποίες διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στις επτά πτωχεύσεις του. Οι υψηλές στρατιωτικές δαπάνες και ο εθνικισμός, όπως εκφράζεται από δημαγωγούς και πολεμοκάπηλους ηγέτες μέχρι και τις μέρες μας, αποτελούν κατά το συγγραφέα τις βασικές αιτίες για τις οποίες το ελληνικό κράτος δεν μπορεί να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο της οικονομικής καχεξίας.

Είναι εμφανές ότι ο συγγραφέας του έχει ερευνήσει εις βάθος την νεώτερη ελληνική ιστορία και δη τις οικονομικές πτυχές της και έχει μία συγκροτημένη εικόνα για τις επιλογές που καθόρισαν την ιστορική μας πορεία. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η κρυστάλλινη εικόνα για την εξέλιξη των στρατιωτικών και εν γένει δημοσίων δαπανών ανά περίοδο, η σύνδεσή τους με πιστωτικά γεγονότα και με τη διεθνή κατάσταση, από την οποία απορρέουν αβίαστα και οι αντίστοιχες πολιτικές ευθύνες. Σημαντική η διαρκής (ψυχολογικού-πολιτισμικού υποβάθρου) αναφορά στο ανθρωποκτόνο και αδελφοκτόνο "σύνδρομο του Κάιν" που φαίνεται να μαστίζει τους τελευταίους δύο αιώνες ελληνικού βίου και κυρίως μετρημένη και δίκαιη η απαρίθμηση των πολέμων που μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί αλλά και η εκτίμηση του ελληνικού εθνικισμού και του ιστορικά αναπόφευκτου χαρακτήρα του. Σπουδαίας σημασίας, επίσης, η επισήμανση της εργώδους προσπάθειας να εξοριστούν οι ευθύνες μας στον χώρο της λήθης, η εκλεκτική πρόσληψη της ιστορίας, η αυτοθυματοποίηση και το ηθικό πλεονέκτημα που προσπαθούμε να αποκομίσουμε από αυτήν, η απουσία ενός moral reckoning που θα επέτρεπε μία γνήσια συμφιλίωση με την αλήθεια, το παρελθόν και τους άλλους, η διαρκής πολεμική που υπόσχεται ασυλία για τις ευθύνες με ασπίδα την πόλωση, ικανοποίηση της δίψας για αίμα (με ή χωρίς εισαγωγικά) και λεία για τους οπαδούς από τα δημόσια ταμεία.

Εδώ όμως αρχίζουν και τα προβλήματα: Ο συγγραφέας δεν εξηγεί και δεν αποδεικνύει γιατί αξίζει να δοθεί τόση έμφαση -μονομέρεια, θα έλεγε κανείς- στις στρατιωτικές δαπάνες. Δεν υπάρχει κάποια συγκριτική επισκόπηση με άλλους τομείς δημοσίων δαπανών ούτε αποδεικνύεται ότι οι αναφερόμενες πτωχεύσεις οφείλονται αποκλειστικά σε αυτές. Αφήνεται να εννοηθεί λόγω του ύψους τους ως ποσοστό επί του ΑΕΠ. Όμως και αυτή η παρατήρηση αποβαίνει εν τέλει άνευ νοήματος, από τη στιγμή που ο ίδιος παραδέχεται -με ψυχραιμία- ότι αρκετοί από τους πολέμους (με τις συνακόλουθες δαπάνες) ήταν αναπόφευκτοι. Κι αν μεν πόλεμοι όπως του 1897 ή του 1946-49 μπορούσαν και έπρεπε να αποφευχθούν αν επικρατούσε η σύνεση, πού άραγε θα πρέπει να αποδοθεί ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός για πολέμους όπως του 1821, 1912-22 ή του 1940-44, αν όχι στην κακή μας μοίρα και στην άτυχη γεωπολιτική μας θέση, και ποιά η αξία της σύγκρισης με ΑΕΠ άλλων κρατών που δεν μοιράστηκαν τις ίδιες ατυχίες; Ουσιαστικά εδώ υπάρχει μία αν όχι αντίφαση, πάντως αυτοϋπονόμευση του κεντρικού νοήματος, δηλαδή ότι αρκεί κανείς να εξετάσει τις στρατιωτικές δαπάνες (ή να τις μειώσει) για να έχουμε μία εναλλακτική (καλύτερη) ιστορία του ελληνικού κράτους, που μειώνει (αλλά δεν αναιρεί) την αξία της στοχοθεσίας του βιβλίου. Ακόμη περισσότερο λείπει η σύνδεση με την παρούσα οικονομική κρίση η οποία ερμηνεύεται και πάλι ως συνάρτηση των στρατιωτικών δαπανών, χωρίς όμως να εξηγείται αν αυτές οι δαπάνες εντάσσονται στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο με το παρελθόν ή αν πρόκειται για ποιοτικά διαφορετικό φαινόμενο, αν δηλαδή δεν υπήρξε πολεμική σύγκρουση που να τις δικαιολογεί ή αν αντίθετα σοβούσε η απειλή αυτής (και αν ναι, κατά πόσο ήταν αναπόφευκτη η απειλή από ελληνικής σκοπιάς και αν μπορούσε να γίνει αλλιώς) και γιατί συγκεκριμένα αυτές και όχι άλλες δημόσιες δαπάνες. Γενικότερα, πέρα από την επίκληση μεγεθών και ποσοστών επί του ΑΕΠ απουσιάζει μία ανάλυση κόστους και ωφέλειας από τις δαπάνες ώστε να γίνει αντιληπτό τι απεκόμισε ως πλεονέκτημα έναντι των δαπανών το ελληνικό κράτος από όλες τις απόψεις (από εδάφη μέχρι όπλα, υπηρεσίες κλπ).

Στα αρνητικά επίσης ένας ενίοτε κουραστικός διδακτισμός στο ύφος και στη φόρτιση που δεν βρίσκεται σε αναλογία με τα παρατιθέμενα στοιχεία (ο ίδιος βέβαια παραπέμπει σε άλλα βιβλία του και κάνει προσπάθεια να διαχωρίσει την υποκειμενική του άποψη από τα ερευνητικά δεδομένα) καθώς και λογική ανακολουθία σε ένα από τα βασικά σημεία του βιβλίου, τον εθνικισμό, τον οποίο αποδέχεται ταυτόχρονα ως αιτία των δεινών αλλά και ως μοναδικό, ιστορικά αναπόφευκτο συνεκτικό δεσμό για το ελληνικό κράτος. Κάτι αναπόφευκτο δεν μπορεί να θεωρηθεί "καλό" ή "κακό", παρά να δοθεί μέσα σε ένα συνολικά τραγικό (με αρχαιοελληνική έννοια του όρου) πλαίσιο. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν ο εθνικισμός δεν συνιστά αποτέλεσμα (όπως παρουσιάζεται παραδόξως και εσφαλμένως από τον συγγραφέα με βάση ένα πρωθύστερο σχήμα) της συγκρότησης του ελληνικού κράτους αλλά γενεσιουργό αιτία και ιδεολογία του. Χωρίς ελληνικό εθνικισμό δεν θα υπήρχε Επανάσταση, και χωρίς Επανάσταση δεν θα υπήρχε το υπό εξέταση ιστορικό υποκείμενο.

Εν ολίγοις ωστόσο, πρόκειται για ενδιαφέρον ανάγνωσμα, που συγκεντρώνει και παρουσιάζει εύληπτα τα οικονομικά στοιχεία και τη σύνδεσή τους με βασικά ιστορικά και πολεμικά γεγονότα και εύστοχα επικεντρώνει στο μίσος και στη γενεαλογία του ως βασική διαμορφωτική-διαβρωτική δύναμη της ιστορικής μας πορείας.

[Nikos · Rating 3 out of 5]

Ένα βιβλίο που κινείται σε βασικούς άξονες της ελληνικής ιστορίας και αναλύει στον αναγνώστη το πως η ιστορία επαλαμβάνεται και το οτι σαν λαός δεν έχουμε μάθει τίποτα απ' αυτό.Στ' αρνητικά θεωρώ την μικρή του έκταση και οτι δεν εμβαθύνει στα θέματα που αναφέρει.

[Γιώτα · Rating 4 out of 5]

Επτά πτωχεύσεις, επτά εξωτερικοί πόλεμοι και τέσσερις εμφύλιοι χαρακτηρίζουν την Ιστορία της χώρας μας τους τελευταίους δύο αιώνες. Ο κ.Δερτιλής παρουσιάζει τα ιστορικά γεγονότα με συντομία , παραθέτοντας ιστορικές πηγές, και εξηγεί πώς θα είχε αποφευχθεί η 7η χρεοκοπία, αν οι Έλληνες ήξεραν Ιστορία και οι πολιτικοί δεν επαναλάμβαναν τα λάθη του παρελθόντος. Το θέμα είναι τι γίνεται σήμερα: μπορούμε να έρθουμε αντιμέτωποι με τα λάθη μας και να μάθουμε από αυτά; Ο Έλληνας μπορεί να αποκτήσει ξανά ταυτότητα πολίτη και να μην επιτρέψει σε ανθρώπους αμόρφωτους και αδαείς να τον κυβερνούν και να αποφασίζουν για την τύχη του; Ο ιστορικός -δυστυχώς-δεν μπορεί να κάνει προβλέψεις.

[Dimitrios · Rating 5 out of 5]

Σύντομο, συνεκτικό, διδακτικό. Δίνει μία εικόνα των προβλημάτων του σύγχρονου Ελληνικού Κράτους από το 1821 μέχρι το 2017. Δεν προϋποθέτει μεγάλη γνώση των ιστορικών γεγονότων. Διαβάζεται άνετα, ευχάριστα, και γρήγορα.
Το προτείνω ανεπιφύλακτα.

[Stratos · Rating 4 out of 5]

Άλλο ένα χρήσιμο βιβλίο που ανατέμνει την σύγχρονη Ελληνική Ιστορία

[Constantinos · Rating 3 out of 5]

Πρόκειται για ένα απλό, λιτό, καλογραμμένο και ευκολοδιάβαστο βιβλίο. Ωστόσο κλείνοντας το μου άφησε κάποιες επιφυλάξεις ως προς την αρτιότητα των μη οικονομικής φύσεως συμπερασμάτων. Οι οποίες ήταν οι εξής:

1) Όσο καίρια και εύστοχη είναι η επισήμανση της περιοδικότητας των ελληνικών κρίσεων άλλο τόσο άκαιρη και άστοχη, πλην των οικονομικής και λογιστικής φύσεως επιχειρημάτων, είναι η αιτιολόγηση των κρίσεων αυτών.

2) Οι κοινωνικές ανησυχίες ενός ολόκληρου λαού (που στην πλειοψηφία του βρίσκεται εκτός νεοελληνικού κράτους), με βαρύ ιστορικό παρελθόν, γενικεύονται και πολτοποιούνται σε έναν αχταρμά με άρωμα φραγκολεβαντίνικου επαρχεωτισμού.

Τέλος κάτι που δείχνει να διαφεύγει και από αυτό το πόνημα περί των ελληνικών κρίσεων: Η οικονομία είναι παράγωγο μέγεθος.

[Nikos · Rating 5 out of 5]

Ένα ευκολοδιάβαστο εξαιρετικό βιβλίο ενός διακεκριμένου Έλληνα ιστορικού που μας εξηγεί πειστικά τη θεωρία του περί επαναλαμβανόμενων κύκλων πολέμου-εμφυλίου-πτώχευσης στην Ελληνική ιστορία. Μία μετριοπαθής φωνή που θα έπρεπε να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη (κυρίως) την τρέχουσα περίοδο της οικονομικής κρίσης. Τα εντυπωσιακότερα κεφάλαια του βιβλίου είναι το όγδοο Κεφάλαιο που περιγράφει ένα ρεαλιστικό (βραχυπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο) σχέδιο εξόδου από την κρίση και το δέκατο που αναλύει εξαιρετικά την δημιουργία, παγίωση και επικράτηση της εμφυλιοπολεμικής νοοτροπίας των Ελλήνων. Απαραίτητο!

[Peter · Rating 4 out of 5]

Ο συγγραφεας παραθέτει τις καταστροφές του νεότερου ελληνικού κράτους από την επανάσταση μέχρι σήμερα. Το βιβλίο έχει διδακτικό χαρακτήρα και όχι καθαρα ιστορικό. Ενδιαφέρον διάβασμα αν και κατά τη γνώμη μου ρηχό. Περισσότερες λεπτομέρειες για την επιρροή των δυνάμεων και των δανειστών θα ήταν χρήσιμες.

[Yannis Charalabidis · Rating 3 out of 5]

Εύκολο στο διάβασμα, θα σας δώσει μια λίγο απλή αλλά μάλλον σωστή εξήγηση για τις κατά καιρούς χρεοκοπίες της Ελλάδας.

Δε θα σας μάθει πολλά για τα γεγονότα - πρέπει καλύτερα να τα ξέρετε από πριν.

Θα μπορούσε να ήταν ένα ωραίο άρθρο, αντί για ένα μάλλον μεγαλύτερο από όσο χρειαζόταν βιβλίο.

[Giorgos · Rating 4 out of 5]

το καλύτερο το αφήσαμε για το τέλος της χρονιάς

[Rena · Rating 5 out of 5]

Μικρό, λιτό, περιεκτικό, ευκολοδιάβαστο.
Must read.

[Kostas 78 · Rating 5 out of 5]

Αλλη μια ματιά στη σύγχρονη Ιστορία που καταλήγει με ένα οξυδερκέστατο σχόλιο / ανάλυση της σημερινής κρίσης ως αποτέλεσμα των εμφύλιων παθών μας. Αξίζει να διαβαστεί από όλους.

[George · Rating 3 out of 5]

Μέτριο. Χωρίς εκπλήξεις και νεες προτάσεις. Ίσως επειδή και οι Έλληνες παραμένουμε ίδιοι ολα αυτά τα χρόνια. Δεν το λες και 100% αντικειμενικό.

[Stefania · Rating 4 out of 5]

Μια γρήγορη και περιεκτική εικόνα του ελληνικού κράτους και της κοινωνίας του. Οι απαντήσεις είναι όλες εδώ, μας ενδιαφέρει και μας βολεύει όμως να θέσουμε τα σωστά ερωτήματα ;;