What do you think?
Rate this book
Sortir de notre impuissance politique
Parce que, depuis plusieurs décennies maintenant, la gauche ne cesse de stagner, de régresser, de perdre les combats qu'elle engage, il est nécessaire d'interroger nos stratégies, nos modes de pensée et nos manières de lutter. A quelles conditions les forces progressistes peuvent-elles redevenir puissantes politiquement ?
96 pages, Paperback
First published August 26, 2020
12 people are currently reading
656 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 33 reviews
June 17, 2025
Vários são aqueles que, nos dias de hoje, vivem a sua vida política em modo de angústia e tristeza. Fazer a experiência da política, para a maior parte de nós, ultimamente, não é fazer a experiência da esperança na transformação, nos dias felizes e nos dias melhores – é fazer a experiência da impotência. O que define o nosso presente político é o sentimento de derrota, de desgosto – de contracção.
Geoffrey de Lagasnerie, sociólogo e filósofo, é actualmente considerado um dos intelectuais mais importantes de França. É como pensador de esquerda (“aquilo que perde”, como lhe chama o activista Julian Assage) que resume em 74 pontos a estagnação dos movimentos progressistas face ao crescimento da extrema-direita pelo mundo inteiro, os seus costumeiros métodos de luta e àquelas que crê serem as mais eficazes ferramentas a usar para inverter essa situação.
Os meios militantes tendem a avaliar a sinceridade do engajamento pela quantidade de sofrimentos suportado pelos militantes e de culpar aquelas e aqueles que não parecem envolver-se suficientemente – é a desagradável crítica à fraqueza dos outros. Há uma norma de sofrimento na vida contestatária. Emma Goldman conta, nas suas memórias, que não parava de discutir com os seus camaradas socialistas ou anarquistas que a censuravam por gostar de ir à ópera, de fazer amor, de dançar… Era acusada de perder tempo e de desperdiçar dinheiro que deveria consagrar à luta.
Apesar de não concordar com parte do que autor diz neste ensaio, lê-lo fez-me pôr em causa várias ideias que sempre tomei por certas, como as formas de os cidadãos protestaram contra o sistema sempre que estão insatisfeitos, como por exemplo, as greves, as manifestações, as petições, as ocupações e os motins, e como algumas delas tendem mais para a espectacularidade do que para a eficácia, além de levarem os participantes a correrem riscos, sejam eles físicos ou financeiros. O que sugere em “Sair da Nossa Impotência Política” são métodos mais subtis como a infiltração em instituições de poder como a polícia, as universidades e os tribunais, como a direita sempre fez de mansinho.
Não seria potencialmente mais interessante instalar um programa subterrâneo de conquista do aparelho de poder? O tempo político e as instituições avançam, e ao, excluirmo-nos, condenamo-nos a reagir ao que elas fazem. Não seria necessário resignificar aquilo que é radical, ps lugares em que investir? Ao afastarmo-nos das instituições, aos fugirmos delas, condenamo-nos a deixar as posições de poder, e portanto, a iniciativa do tempo aos reacionários – como sujeitos a quem a vida está reduzida à ocupação de uma posição reactiva.
É sobretudo ao afirmar que os contestatários se dispersam e desperdiçam a sua energia por demasiadas causas em vez de se focarem naquela que acham mais importante que o meu pensamento diverge bastante de Lagasnerie, afinal “especialização é para insectos”. De certeza que o espírito humano é capaz de mais e de melhor.
Geoffrey de Lagasnerie, sociólogo e filósofo, é actualmente considerado um dos intelectuais mais importantes de França. É como pensador de esquerda (“aquilo que perde”, como lhe chama o activista Julian Assage) que resume em 74 pontos a estagnação dos movimentos progressistas face ao crescimento da extrema-direita pelo mundo inteiro, os seus costumeiros métodos de luta e àquelas que crê serem as mais eficazes ferramentas a usar para inverter essa situação.
Os meios militantes tendem a avaliar a sinceridade do engajamento pela quantidade de sofrimentos suportado pelos militantes e de culpar aquelas e aqueles que não parecem envolver-se suficientemente – é a desagradável crítica à fraqueza dos outros. Há uma norma de sofrimento na vida contestatária. Emma Goldman conta, nas suas memórias, que não parava de discutir com os seus camaradas socialistas ou anarquistas que a censuravam por gostar de ir à ópera, de fazer amor, de dançar… Era acusada de perder tempo e de desperdiçar dinheiro que deveria consagrar à luta.
Apesar de não concordar com parte do que autor diz neste ensaio, lê-lo fez-me pôr em causa várias ideias que sempre tomei por certas, como as formas de os cidadãos protestaram contra o sistema sempre que estão insatisfeitos, como por exemplo, as greves, as manifestações, as petições, as ocupações e os motins, e como algumas delas tendem mais para a espectacularidade do que para a eficácia, além de levarem os participantes a correrem riscos, sejam eles físicos ou financeiros. O que sugere em “Sair da Nossa Impotência Política” são métodos mais subtis como a infiltração em instituições de poder como a polícia, as universidades e os tribunais, como a direita sempre fez de mansinho.
Não seria potencialmente mais interessante instalar um programa subterrâneo de conquista do aparelho de poder? O tempo político e as instituições avançam, e ao, excluirmo-nos, condenamo-nos a reagir ao que elas fazem. Não seria necessário resignificar aquilo que é radical, ps lugares em que investir? Ao afastarmo-nos das instituições, aos fugirmos delas, condenamo-nos a deixar as posições de poder, e portanto, a iniciativa do tempo aos reacionários – como sujeitos a quem a vida está reduzida à ocupação de uma posição reactiva.
É sobretudo ao afirmar que os contestatários se dispersam e desperdiçam a sua energia por demasiadas causas em vez de se focarem naquela que acham mais importante que o meu pensamento diverge bastante de Lagasnerie, afinal “especialização é para insectos”. De certeza que o espírito humano é capaz de mais e de melhor.
December 26, 2021
Lagasnerie toca em inúmeros pontos relevantes da luta política de esquerda, especialmente numa forma de pensar e estruturar o mundo (uma "economia política") que tende a cair no desespero ou na ineficácia. Por isso, uma questão constantemente pauta esta reflexão: quais as novas formas de agir e categorizar a luta política? No parágrafo 65, ele levanta esta questão: "Que estratégia deveríamos desenvolver para (...) agir não segundo uma lógica do espectáculo e da reacção instantânea, mas a longo prazo e sobre as estruturas do quotidiano?". Uma das críticas mais incisivas do autor toca nas formas de luta tradicionais de esquerda: as greves, os confrontos com a polícia, as manifestações, etc. Segundo ele, a esquerda está preso a uma forma de se organizar, e que claramente, na maioria das vezes, já não funciona. No limite, esta forma de percepcionar um conjunto de categorias - luta, radical, agir, etc. - têm levado a esquerda a cair numa armadilha da qual não tem conseguido sair, dando cada vez mais espaço à direita, especialmente a extrema-direita. Esta é uma visão muito influenciada pelos acontecimentos mais recentes em França, da Le Pen aos coletes amarelos, mas é certamente útil para um diálogo mais alargado.
December 2, 2023
Excellent book. In less than 100 pages, written with clarity in the form of a conference, Lagasnerie questions us about the effectiveness of our actions. What is to be kept? What should we change?
From the observation of a left that has become impotent, almost exclusively defensive, i.e. against such and such a law, such and such a reform, we move on to the criticism of traditional methods (strikes...) and even the nonsense that can sometimes be found in these practices (transforming a strike into a 'walk' with friends...)
The author thus comes to advocate the method of direct action, whether it is as we imagine it (occupations, "illegal" practices), or a less visible but equally powerful direct action (becoming a magistrate or a lecturer).
The question of violence is not evacuated, even if one feels that the author does not want to make it the main subject of his book: no 'non-violence' (that would also be a nonsense) but an acceptance of the militant as in a situation of delinquency when they practice certain actions and that there is anyway a reconsideration of the law, which is fought.
In the end, we have the idea that the left would have lost itself in a generalization of the world. Struggles must be concrete, truly useful and take into account the irrationality of the world. There is not necessarily a convergence of struggles but a set of systems to fight, and this by infiltrating these systems and by fighting directly against particular practices.
From the observation of a left that has become impotent, almost exclusively defensive, i.e. against such and such a law, such and such a reform, we move on to the criticism of traditional methods (strikes...) and even the nonsense that can sometimes be found in these practices (transforming a strike into a 'walk' with friends...)
The author thus comes to advocate the method of direct action, whether it is as we imagine it (occupations, "illegal" practices), or a less visible but equally powerful direct action (becoming a magistrate or a lecturer).
The question of violence is not evacuated, even if one feels that the author does not want to make it the main subject of his book: no 'non-violence' (that would also be a nonsense) but an acceptance of the militant as in a situation of delinquency when they practice certain actions and that there is anyway a reconsideration of the law, which is fought.
In the end, we have the idea that the left would have lost itself in a generalization of the world. Struggles must be concrete, truly useful and take into account the irrationality of the world. There is not necessarily a convergence of struggles but a set of systems to fight, and this by infiltrating these systems and by fighting directly against particular practices.
December 7, 2020
Il va me falloir quelques semaines de recul pour appréhender le contenu de cet essai, et réussir à déterminer ce avec quoi je suis plutôt en accord ou en désaccord. Mais ce petit essai de 90 pages est tellement riche, aborde tellement de sujets différents et d'un point de vue si singulier, que je ne peux que lui accorder 5 étoiles.
L'auteur fait d'abord le constat de l'inefficacité totale des luttes sociales depuis plusieurs décennies : les manifestations, les grèves, non seulement n'auraient plus aucun intérêt stratégique, mais auraient en plus l'effet pernicieux de donner aux militants le sentiment d'agir et de cultiver un entre-soi contre-productif. Il nous invite donc à réinventer totalement la lutte sociale, notamment à travers une réflexion sur la temporalité. Ce serait aux militants d'imposer l'agenda politique au gouvernement, et non l'inverse.
De Lagasnerie est aussi un fervent partisan de l'action directe. Bien qu'il encense des militants pratiquant des actions illégales, tels que les antispécistes de 269 Libération Animale, il rappelle que l'action directe ne se résume pas à agir en dehors du cadre de la loi, mais que cela englobe toutes les actions visant à surprendre le pouvoir en place, à le forcer à réagir et à se justifier vis-à-vis de certaines injustices.
Le philosophe n'hésite pas non plus à critiquer le concept de non-violence. Selon lui, se revendiquer non-violent reviendrait ni plus ou moins à vouloir attribuer le monopole de la violence à l'Etat. Il ne faudrait jamais se poser la question de la légalité ou de la violence d'une action, mais uniquement de la justice et des effets bénéfiques de la dite action.
L'auteur nous incite également à revoir le rapport des militants progressistes au pouvoir et aux institutions. En effet, tandis que la gauche a conservé l'hégémonie culturelle et médiatique depuis des décennies, les institutions de la République ont au contraire été totalement accaparées par la droite. Il constate d'ailleurs que chez les étudiants en droit, les étudiants plutôt de droite se dirigent vers l'ENA, tandis que les étudiants plutôt de gauche se dirigent vers les milieux associatifs. Or, il est fort probable que pour un anarchiste, devenir magistrat est un acte beaucoup plus révolutionnaire qu'aller construire des cabanes dans une ZAD. Nous aurions également tendance à surestimer l'importance de la médiatisation des luttes. Les militants progressistes devraient plutôt s'efforcer d'infiltrer lentement mais sûrement les institutions (la justice, la police, la politique) en avançant cachés pour changer le système en profondeur de l'intérieur. Il faudrait donc sortir de la culture de l'instantané et envisager plutôt des changements culturels dans 20 ou 30 ans.
Enfin, l'auteur propose une critique assez virulente de la convergence des luttes, qui serait fondée sur une croyance fausse selon laquelle de nombreuses discriminations seraient dépendantes d'une grande force à l'œuvre, comme le capitalisme, le néolibéralisme ou le patriarcat, qu'il faudrait abattre en priorité, ce qui aurait un effet très démobilisateur chez les militants, en raison de la difficulté que cela représenterait. S'inscrire dans la convergence des luttes serait une manière de ne pas culpabiliser vis-à-vis de notre absence de combat contre certaines injustices. L'auteur nous invite, au contraire, à faire le deuil de certaines luttes pour se consacrer pleinement à celle que nous avons choisi, en démontrant que les luttes sont fortes quand elles sont spécifiques, locales et quand elles vont au bout de leur singularité.
L'auteur fait d'abord le constat de l'inefficacité totale des luttes sociales depuis plusieurs décennies : les manifestations, les grèves, non seulement n'auraient plus aucun intérêt stratégique, mais auraient en plus l'effet pernicieux de donner aux militants le sentiment d'agir et de cultiver un entre-soi contre-productif. Il nous invite donc à réinventer totalement la lutte sociale, notamment à travers une réflexion sur la temporalité. Ce serait aux militants d'imposer l'agenda politique au gouvernement, et non l'inverse.
De Lagasnerie est aussi un fervent partisan de l'action directe. Bien qu'il encense des militants pratiquant des actions illégales, tels que les antispécistes de 269 Libération Animale, il rappelle que l'action directe ne se résume pas à agir en dehors du cadre de la loi, mais que cela englobe toutes les actions visant à surprendre le pouvoir en place, à le forcer à réagir et à se justifier vis-à-vis de certaines injustices.
Le philosophe n'hésite pas non plus à critiquer le concept de non-violence. Selon lui, se revendiquer non-violent reviendrait ni plus ou moins à vouloir attribuer le monopole de la violence à l'Etat. Il ne faudrait jamais se poser la question de la légalité ou de la violence d'une action, mais uniquement de la justice et des effets bénéfiques de la dite action.
L'auteur nous incite également à revoir le rapport des militants progressistes au pouvoir et aux institutions. En effet, tandis que la gauche a conservé l'hégémonie culturelle et médiatique depuis des décennies, les institutions de la République ont au contraire été totalement accaparées par la droite. Il constate d'ailleurs que chez les étudiants en droit, les étudiants plutôt de droite se dirigent vers l'ENA, tandis que les étudiants plutôt de gauche se dirigent vers les milieux associatifs. Or, il est fort probable que pour un anarchiste, devenir magistrat est un acte beaucoup plus révolutionnaire qu'aller construire des cabanes dans une ZAD. Nous aurions également tendance à surestimer l'importance de la médiatisation des luttes. Les militants progressistes devraient plutôt s'efforcer d'infiltrer lentement mais sûrement les institutions (la justice, la police, la politique) en avançant cachés pour changer le système en profondeur de l'intérieur. Il faudrait donc sortir de la culture de l'instantané et envisager plutôt des changements culturels dans 20 ou 30 ans.
Enfin, l'auteur propose une critique assez virulente de la convergence des luttes, qui serait fondée sur une croyance fausse selon laquelle de nombreuses discriminations seraient dépendantes d'une grande force à l'œuvre, comme le capitalisme, le néolibéralisme ou le patriarcat, qu'il faudrait abattre en priorité, ce qui aurait un effet très démobilisateur chez les militants, en raison de la difficulté que cela représenterait. S'inscrire dans la convergence des luttes serait une manière de ne pas culpabiliser vis-à-vis de notre absence de combat contre certaines injustices. L'auteur nous invite, au contraire, à faire le deuil de certaines luttes pour se consacrer pleinement à celle que nous avons choisi, en démontrant que les luttes sont fortes quand elles sont spécifiques, locales et quand elles vont au bout de leur singularité.
June 27, 2023
Je connaissais Geoffroy de Lagasnerie pour l'avoir déjà vu ou lu dans certains médias, mais je n'ai pas encore lu un de ses ouvrages. Je le connaissais également comme ami de Didier Eribon et d'Edouard Louis, et c'est d'ailleurs cette amitié qui sert de point de départ à son dernier livre publié 3: Une aspiration au dehors dont je l'ai entendu parler dans un entretien récent sur Blast et qui m'a donné envie de découvrir enfin ses textes. Mais avant de lire son dernier ouvrage, j'ai eu envie de plonger dans celui-ci, "Sortir de notre impuissance politique", publié en 2020 chez Fayard.
Il s'agit d'un court essai sur 92 pages consacré à nos modes d'action militants et politiques. La forme peut d'abord surprendre : l'auteur présente son texte comme une sorte de conférence écrite ; concrètement, l'ouvrage se présente sous la forme de 74 points numérotés, chaque point étant composés d'un ou plusieurs paragraphes autour de la même idée. En avançant dans la lecture, on se rend pourtant compte que les points successifs regroupent des thématiques similaires et que le livre aurait pu être découpé en 4 ou 5 chapitres plus classiques.
Hormis ce bémol pas très grave sur la forme, j'ai été séduit par le propos. Je ne dirais pas que j'adhère totalement à toutes les idées développées ici par Geoffroy de Lagasnerie, mais il nourrit en tout cas une réelle réflexion que je vais probablement poursuivre après cette lecture. Je pourrais recommander la lecture de ce livre à tout militant qui s'interroge sur ses modes d'action et leur efficacité, pas forcément pour prendre tout au pied de la lettre, mais pour réfléchir et ouvrir des pistes.
Il s'agit d'un court essai sur 92 pages consacré à nos modes d'action militants et politiques. La forme peut d'abord surprendre : l'auteur présente son texte comme une sorte de conférence écrite ; concrètement, l'ouvrage se présente sous la forme de 74 points numérotés, chaque point étant composés d'un ou plusieurs paragraphes autour de la même idée. En avançant dans la lecture, on se rend pourtant compte que les points successifs regroupent des thématiques similaires et que le livre aurait pu être découpé en 4 ou 5 chapitres plus classiques.
Hormis ce bémol pas très grave sur la forme, j'ai été séduit par le propos. Je ne dirais pas que j'adhère totalement à toutes les idées développées ici par Geoffroy de Lagasnerie, mais il nourrit en tout cas une réelle réflexion que je vais probablement poursuivre après cette lecture. Je pourrais recommander la lecture de ce livre à tout militant qui s'interroge sur ses modes d'action et leur efficacité, pas forcément pour prendre tout au pied de la lettre, mais pour réfléchir et ouvrir des pistes.
April 27, 2022
"É na vida, mais do que na luta, que é preciso inscrever a identidade progressista."
March 19, 2024
Geoffroy de Lagasnerie é capaz de ser um dos melhores pensadores políticos contemporâneos.
December 19, 2024
Très intéressant et utile à la réflexion
September 22, 2024
Interessante Reflexion zur Vorgehensweise (und dem Scheitern) der Linken - stimme nicht in allen Punkten zu, aber sehr bereichernde Gedanken! Würde ich jeder und jedem Aktivist*In ans Herz legen
July 3, 2025
intéressant, plein d'analyses pertinentes mais parfois l'impression qu'il ne fait pas le tri entre ses différentes thèses qui sont parfois contradictoires entre elles, et pas du tout d'accord à partir du point 67 qui sonne à mes oreilles comme une excuse à ne pas agir quand les forces à combattre sont trop complexes
December 17, 2024
Wij weten het beter, voelen ons verheven
boven medemens gestegen, want wij zijn op juiste tegen
gebruiken juiste woorden en doorzien alle systemen
maar wat boeit het als we nooit een keertje actie ondernemen?
- Politiek statement, Elmer
Eén van mijn favoriete boeken van dit jaar is Hyperpolitiek van Anton Jäger, waarin betoogd wordt dat alles politiek is, maar niets verandert. Het is een fenomeen waar men niet naast kon kijken de afgelopen jaren; wat ook opvalt: er is vooral een probleem met de effectiviteit van linkse politieke handelingen. Ook politiek filosoof Geoffroy de Lagasnerie merkte dit eerder op en schreef er in 2020 een kort boekje over, dat ik nu ook gelezen heb: Sortir de notre impuissance politique.
Al vanaf het begin benadrukt de Lagasnerie iets dat hij doorheen de rest van het boek zal blijven benadrukken: weggaan van ons gebrek aan politieke slagkracht is niets meer dan een kwestie van politieke strategie, waarbij men alle politieke actie moet beoordelen vanuit één en hetzelfde punt: haar efficiëntie. Het probleem met onze hedendaagse politieke acties: ze zijn niet efficiënt genoeg.
Op zich is dat een evidentie, dat kan iedereen zien, het is echter moeilijker de redenen hierachter te benoemen. De Lagasnerie heeft er in elk geval enkele interessante:
1) de problemen
1.1) onze politieke handelingen zijn geen echte handelingen
De politiek is in deze zin een theater volgens de Lagasnerie, waar we enkel "doen alsof", of, zoals de auteur het verwoordt: nous n'agissons pas, nous faisons comme si nous agissons; nous ne résistons pas, nous faisons comme si nous résistons; nous ne protestons pas, nous faisons comme si nous protestons.
Als we een succesvolle politieke handeling deftig willen definiëren, is één van de belangrijkste kenmerken toch een onbetwistbare impact. Het probleem is in feite dat we het subjectieve verwarren met het objectieve. We hebben vaak het gevoel dat we iets doen en veranderen, terwijl we eigenlijk niets doen of veranderen, maar louter doen alsof. Als we de Lagasneries analogie van het theater doortrekken beseffen wij dus eigenlijk niet dat we in een theater zitten en het allemaal niet "echt" is wat we doen. Het problematische is echter dat erkennen dat je je in een illusie bevindt, in een theater dat je te serieus neemt, noodzakelijk inhoudt dat je jezelf in een politieke existentiële crisis zal storten, want vanaf dat je erkent dat alles wat je doet eigenlijk niets verandert, is het moeilijk om je daar niet slecht bij te voelen en ontstaat het verlangen dan wél iets te doen. Dan moet je het serieus nemen.
Want, schrijft de Lagasnerie ook nog, dat doen we vandaag niet genoeg. Au fond, schrijft hij, nous ne sommes pas assez sérieux politiquement. Il ne s'agit pas de se faire plaisir, de se faire des amis, de passer un bon moment, de se défouler...Il s'agit de parvenir à produire des transormations concrètes effectives.. Hier bekritiseert hij vooral wat Günther Anders aanduidt als les formes joyeuses van het protest en de politieke strijd. De vrolijke manifestaties met al hun gezang en gelach, zeg maar. Het Seneca Women's Encampment for a Future of Peace and Justice was allemaal leuk en wel, maar dat is niet de juiste manier van aan politieke actie doen, zou de Lagasnerie zeggen. Plezier is leuk, maar we moeten het vooral serieus nemen als we echt iets willen veranderen. Het risico is daar dan volgens mij dat te veel en vooral te serieus bezig zijn met de problemen in hun naakte gelaat - somber, deprimerend en oh zo gecompliceerd - net een deprimerend en uiteindelijk verlammend effect kan hebben.
1.2) er is een probleem van politieke temporaliteit
Als we kijken naar hoe politieke actie zich afspeelt in de tijd, merkt de Lagasnerie op, is er iets heel interessants aan de hand: wij komen in de tijd steeds na een bepaalde politieke handeling waartegen we dan strijden. Met andere woorden: links is te reactief. Dat zorgt ervoor dat we niet strijden voor een toekomst die we wél willen, maar tegen een toekomst die we niét willen en vooral voor het behoud van het heden. Zo bepaalt de staat eigenlijk steeds de thema's waar wij tegen strijden en het moment waarop wij dat doen.
Deze constante wisselwerking van actie gevolgd door reactie veroordeelt (linkse) protesteerders tot een defensieve positie. Om het praktisch uit te leggen: de vakbonden komen eigenlijk pas op straat voor hogere lonen wanneer de lonen verlaagd zouden worden en niet nu, wanneer er duidelijk al problemen zijn in ons huidige systeem (dat dan vurig verdedigd zal worden als ware het het beste systeem ter wereld wanneer de regering de lonen zou verlagen).
Daarnaast is er op het vlak van temporalité politique ook nog een ander probleem dat aangehaald wordt in dit boek: dat van de termijn waarop we dingen zouden veranderen (en de mensen op wie we ons moeten richten). De Lagasnerie haalt hier Thomas Kuhns idee van paradigma's en wetenschappelijke revoluties erbij: wanneer er nieuwe (wetenschappelijke) theorieën komen, worden die in het begin verworpen door de oude garde (die zich conservatief op zal stellen), deze nieuwe ideeën zullen echter vooral ingang vinden bij jonge mensen en wanneer zij ouder worden zijn ze over het algemeen geaccepteerd en aanvaard.
Zo zou het ook zitten met politieke theorieën: men moet de jonge mensen hiervan overtuigen en wanneer alle oude mensen die ertegen zijn dood zijn, zijn de nieuwe politieke theorieën gemeengoed. Waar links dus nood aan heeft, is een politieke paradigmashift. Om die te bewerkstelligen is het nodig om te erkennen dat het eigenlijk op lange termijn efficiënter is om rond te gaan op scholen, zomeruniversiteiten te houden etc. om daar de jeugd te overtuigen van de linkse ideeën dan naar pakweg een minister te gaan, die sowieso vast zal blijven houden aan zijn gelijk.
Op zich geen slecht idee, maar ik geloof ten eerste niet dat dat kunstmatig zou moeten gebeuren als onderdeel van één of andere hele coördinatie (noem het gerust een links complot) om de verrechtsing tegen te gaan door de jeugd te indoctrineren met linkse ideeën. Het moet ten eerste dus allemaal wat natuurlijk blijven, opdat we het niet al te veel forceren en dan is er nog een tweede ding: het belang van nuance en de stimulatie tot het vormen van eigen meningen na een kritisch denkproces.
1.2.1: ik klaag weer eens over sociale media want ik kan het niet laten
Daarvoor zijn ook de plek waar men met jongeren in contact zou proberen komen en hoe men dat dan doet van groot belang. Laat het duidelijk zijn dat sociale media hier absoluut niet de juiste plek voor zijn - althans als het aan mij ligt, ik ken maar één iemand die daar anders over denkt, iemand die ik niet zo aangenaam vind, maar soit. Links moet niet op TikTok zitten, want TikTok is niet de plek voor nuance, noch is dat zo bij Instagram of Facebook en al zeker niet Twitter. Short-form content is niet geschikt voor nuance en kritisch denken, sociale media zijn slechts pijnstillers gericht op het bespelen van emoties en ik geloof niet dat een links dat zichzelf serieus neemt zich zou moeten verlagen tot het populistisch niveau van kleine kindjes naar het communisme lokken door in te spelen op hun frustratie omtrent het feit dat de bussen niet rijden.
Toch zijn de sociale media de belangrijkste manieren om jongeren te bereiken. Met opiniestukken in De Morgen en De Standaard, of interviews bij Terzake gaat links er niet komen als zij de jeugd wil bereiken.
We zitten op het vlak van het politieke gebruik van sociale media echter met een paradox: als men sociale media wél wil gebruiken om er genuanceerde politieke boodschappen te brengen, gaat men in tegen de voorkeur (korte content die speelt op het emotionele en niet het rationele) en basisfunctie van het platform (escapisme), waardoor de boodschap amper nog efficiënt zal zijn en snel bedolven zal worden onder de andere politieke partijen die het platform wél gebruiken in overeenstemming met haar voorkeur en basisfunctie.
Als men sociale media dan niét wil gebruiken laat men het speelveld over aan andere partijen, dan winnen de politieke krachten die het best gebruik maken van hun platform naar keuze (vaak zijn dat partijen van (rechts-)populistische, extremistische signatuur).
Er is natuurlijk een derde optie: het platform gebruiken, maar ook gewoon naargelang haar basisfunctie en voorkeur. Door dus content te maken die inspeelt op de emoties van mensen, content zonder nuancerend verhaal die kijkende jongeren ontsnapping aan de maatschappelijke problemen biedt met een veel te simpel gepresenteerde ideologie. Dat is wat links vandaag doet. Ik ga u mijn geklaag daarover besparen.
Op zich kan ik begrijpen dat, als je iedereen mee wil krijgen voor verandering, het belangrijk is om complexe dingen simpel uit te leggen. Toch blijf ik vasthouden aan de nood aan nuance. Een (her)intellectualisering van de politiek gaat er op sociale media niet komen, vrees ik. Maar dan hoop ik op zijn minst dat het uitleggen van complexe dingen op complexe manieren genormaliseerd zou kunnen worden. Want politiek is complex en ideologie vereist nuance, ik weet dat ik het blijf herhalen, maar het is gewoon zo.
De mensen die op TikTok en Instagram en dergelijke meer zitten en daar door talloze video's en stories scrollen kunnen heus wel kritisch denken over complexe problematieken, men moet hen gewoon die kans geven. Ijdele hoop, maar het zij zo.
1.3) men generaliseert problemen al te vaak
Naar het einde toe haalt de Lagasnerie nog een laatste probleem aan dat ik wil bespreken voor ik overga naar een analyse van enkele van zijn daadwerkelijke oplossingen voor de aangehaalde problemen.
Het betreft de generalisering van problemen of de montée en généralité zoals de auteur het verwoordt. Door constant te verwijzen naar concepten die hij omschrijft als leeg en abstract, ontstaat er volgens de Lagasnerie een soort demotiverend effect. Als elk klein probleem immers een direct gevolg is van 'hét kapitalisme' of 'hét neoliberalisme' of 'hét patriarchaat', zou men dus eigenlijk, om heel veel van 's werelds problemen op te lossen, meteen moeten denken aan het omverwerpen van dat kapitalisme, dat neoliberalisme en dat patriarchaat. Dit zijn gigantisch grote doelen en het lijkt schier onmogelijk om die te behalen (én met een deftig alternatief te komen). De reden dat dat schier onmogelijk lijkt is omdat dat het ook is.
Daarnaast is het vaak zo dat deze problemen worden voorgesteld als samenhangend. Onze term in het Nederlands daarvoor is intersectionaliteit, de Lagasnerie gebruikt een andere, Franse term: la convergence des luttes. Om even terug te komen op de Seneca Women's Encampment for a Future of Peace and Justice waar ik daarnet kortstondig naar verwees: dit is een mooi voorbeeld van intersectionaliteit of een convergence des luttes. Men protesteerde au fond tegen kernwapens en militarisering, maar het feit dat er enkel vrouwen waren gaf dit een feministisch kantje, dat te verklaren valt door de connectie die er werd gemaakt tussen militarisme en de mannelijke dominantie, militarisme is een gevolg van mannelijkheid, was het idee. Daarnaast was er ook een ecologisch kantje door de schade die oorlog en in het bijzonder kernwapens (kunnen) aanbrengen aan de aarde en haar natuur.
De Lagasnerie haalt dan twee mogelijke maatschappijvisies aan: de maatschappij als samenhangend geheel van allerlei zaken, men strijdt dan door middel van die convergence des luttes richting een centraal punt met alle dimensies van deze maatschappij of de maatschappij als combinatie van verschillende lokale, incoherente machtssystemen. Men moet dan al die lokale systemen één voor één afbreken. Lokale actie is daarnaast ook makkelijker te organiseren, makkelijker om een alternatief te bedenken, de kans is groter dat het een succes wordt etc. In feite is het allemaal samengevat in volgende zinnen:
Ce qui marque nos sociétés, c'est l'hétérogénéité du temps politique et des luttes. Les systèmes de pouvoir sont éclatés et ils ont toujours été éclatés. (...) Il n'y a pas de centre, donc pas de révolution. Il y a des systèmes de pouvoir qu'il faut essayer de briser, un par un.
Dat zijn enkele van de problemen die de Lagasnerie aanhaalt. De vraag is dan hoe je daarmee omgaat. Eén van de oplossingen is al besproken (het bereiken van de jeugd), er zijn er nog andere, maar er is één specifieke (potentiële) oplossing die De Lagasnerie aanhaalt, waar ik graag dieper op in zou gaan.
2) de oplossingen
2.1) algemeen, of: de saaie oplossingen waar niemand om geeft
Eerst even een algemeen overzicht van enkele oplossingen voor die impuissance politique die de Lagasnerie beschrijft, vooraleer we inzoomen op één specifieke oplossing: directe actie om de politieke temporaliteit om te keren, een verhoogde aandacht voor het recht als l'un des lieux évidents de l'action radicale, een infiltratie van organisaties met effectieve macht voor een verandering op lange termijn (zoals de neoliberalen bewerkstelligd hebben) en proberen om zowel de juridische als sociale en mentale structuren van onze samenleving te veranderen. Dat zijn zaken die vanzelfsprekend zijn, ik heb hier niet al te veel over te zeggen.
Enkel bij de infiltratie van de organisaties heb je weer dat complotachtige, een beetje hetzelfde als die focus op/indoctrinatie van (kwestie van welke term je verkiest) de jeugd. Proberen om de samenleving subtiel en traag maar zeker te kneden naar jouw idealen kan gevaarlijk zijn, idealen zijn nooit gegarandeerd goed of ideaal en voor je het weet heb je de oude machtsstructuren vervangen door nieuwe machtsstructuren, die deze keer gewoon vertrekken vanuit de ideologie die jij goed acht, soit, doet er niet al te veel toe want het is toch hoogst onpraktisch en gaat nooit gebeuren.
2.2) politiek geweld, of: nu wordt het interessant
Er is een bepaald moment in het boek waar de auteur terugkomt op Günther Anders en de kwestie van politiek geweld. Hij schrijft daar dat hij er niet al te veel aandacht aan wil besteden (Je ne compte pas m'y consacrer trop longtemps.), ik zou dat wel willen doen. De Lagasnerie begint door te benadrukken dat nonviolence, geweldloosheid, niet bestaat, dat er altijd geweld is: ofwel wordt er geweld op je uitgeoefend van bovenaf, ofwel ben jij degene die het geweld uitoefent. Niet-gewelddadigheid, niet deelnemen aan het geweld betekent dat je het geweld gewoon accepteert. Vervolgens bekijkt hij geweld weer vanuit strategisch oogpunt: is het efficiënt?
Uiteindelijk komt de Lagasnerie hier tot een conclusie waar ik me in kan vinden - politiek geweld is niet nodig -, maar zijn redenering erachter, de redenering die hij hanteert doorheen heel het boek, stoort me nog steeds: hij redeneert niet op basis van ethiek, maar efficiëntie. Ideologische liefde maakt blind, zo ook wat betreft kritisch denken: over de ideologie zelf, over je methoden, over de maatschappij rondom je, over je kracht als individu, ... Dat is gevaarlijk, het staat me niet aan. Ik ben een groot voorstander van ratio over emotie, maar in dit geval lijkt de ratio zo ver doorgedreven dat men in een tunnelvisie beland is die enkel kijkt naar efficiëntie en ook dat mag niet de bedoeling zijn. Dat wou ik toch nog even benadrukken.
Toch is dit ook geen gemakkelijke kwestie. Toen ik voor het eerst las over de aanslagen op Trump en, recenter, de CEO van UnitedHealthcare, deed ik dat altijd met een dubbel gevoel. Enerzijds was ik instinctief enthousiast dat er eens iets gebeurd was en voelde ik toch niet bepaald een ideologische verwantschap met het slachtoffer - integendeel! -, anderzijds blijf ik ervan overtuigd dat geweld niet goed is voor een democratie en maakte ik me na een ontnuchtering zorgen om de staat van de wereld. Laat het duidelijk zijn: het Westen heeft geen nood aan gewelddadige oplossingen voor haar problemen, minder polarisatie en meer respect in onze sociale omgang (ook naar zij die je absoluut veracht op politiek vlak) zouden daarentegen net veel positiefs teweegbrengen.
3) que faire?
Geen geweld, dus. Wat dan? Hoe moeten we de kwestie van politieke verandering dan aanpakken als niets anders lijkt te helpen en we zo snel mogelijk resultaten willen? Que faire? Ik heb geen flauw idee. Misschien moeten we ook onze verwachtingen aanpassen en de focus verleggen naar langetermijnverandering, zoals ook de Lagasnerie benadrukte. Het probleem: om constant bezig te zijn met die beoogde verandering (zelfs wetende dat die verandering misschien zelfs niet voor jouw generatie, maar voor de volgende merkbaar zal zijn), om dat te doen heb je een stevige portie vertrouwen nodig in het potentieel van een collectief aan vele afzonderlijke individuen. Die heb ik niet.
Om heel eerlijk te zijn: ik probeer mijn teksten vaak te eindigen met een soort optimisme, maar de laatste tijd heb ik daar steeds meer moeite mee. Dat kwam ook nog naar boven in een tekst die ik recent schreef voor een schoolopdracht over 'de ideale - duurzame - school', die al snel doorspekt raakte met lichte maatschappijkritiek en reflecties over hoe moeilijk het is om een omslag te maken naar een duurzame samenleving. Ik schreef daarin het volgende:
Het bereiken van die duurzame toekomst waar we zo naar streven zal moeilijk zijn – en eigenlijk geloof ik zelfs dat het onmogelijk is (...) laat één ding duidelijk zijn: de maatschappij als geheel van een gigantisch complex netwerk aan doorheen de geschiedenis geëvolueerde structuren is conservatief, in de zin dat ze er alles aan doet om zichzelf in haar huidige vorm in stand te houden.
In een gesprek met de leerkracht BOOST datzelfde lesuur waren we beiden ons ongeloof in effectieve maatschappelijke verandering uit aan het drukken. Om te geloven in ingrijpende verandering moet je geloven in de zin van je acties. Dat is bij mij niet het geval. Ik ben te existentialistisch om idealistisch te zijn, zei ik dan tegen mijn leerkracht. Het probleem: om om te gaan met het feit dat ik niets doe, riskeer ik haast ongevoelig te worden aan al het leed des werelds. Apathie en niets doen of idealisme en iets doen, dat zijn de twee keuzes. Ik wil niet apathisch worden en niets doen. De vraag die zich dan stelt: que faire? Het antwoord op die vraag moet ik u - ook na het lezen van dit boek - schuldig blijven, maar ik zal blijven zoeken.
P.S. Kun je geloven dat het me drie maanden kostte om deze review te schrijven? Ik begon in september, legde het dan aan de kant, om nu in december terug te komen en mezelf in een politico-persoonlijke crisis te storten.
boven medemens gestegen, want wij zijn op juiste tegen
gebruiken juiste woorden en doorzien alle systemen
maar wat boeit het als we nooit een keertje actie ondernemen?
- Politiek statement, Elmer
Eén van mijn favoriete boeken van dit jaar is Hyperpolitiek van Anton Jäger, waarin betoogd wordt dat alles politiek is, maar niets verandert. Het is een fenomeen waar men niet naast kon kijken de afgelopen jaren; wat ook opvalt: er is vooral een probleem met de effectiviteit van linkse politieke handelingen. Ook politiek filosoof Geoffroy de Lagasnerie merkte dit eerder op en schreef er in 2020 een kort boekje over, dat ik nu ook gelezen heb: Sortir de notre impuissance politique.
Al vanaf het begin benadrukt de Lagasnerie iets dat hij doorheen de rest van het boek zal blijven benadrukken: weggaan van ons gebrek aan politieke slagkracht is niets meer dan een kwestie van politieke strategie, waarbij men alle politieke actie moet beoordelen vanuit één en hetzelfde punt: haar efficiëntie. Het probleem met onze hedendaagse politieke acties: ze zijn niet efficiënt genoeg.
Op zich is dat een evidentie, dat kan iedereen zien, het is echter moeilijker de redenen hierachter te benoemen. De Lagasnerie heeft er in elk geval enkele interessante:
1) de problemen
1.1) onze politieke handelingen zijn geen echte handelingen
De politiek is in deze zin een theater volgens de Lagasnerie, waar we enkel "doen alsof", of, zoals de auteur het verwoordt: nous n'agissons pas, nous faisons comme si nous agissons; nous ne résistons pas, nous faisons comme si nous résistons; nous ne protestons pas, nous faisons comme si nous protestons.
Als we een succesvolle politieke handeling deftig willen definiëren, is één van de belangrijkste kenmerken toch een onbetwistbare impact. Het probleem is in feite dat we het subjectieve verwarren met het objectieve. We hebben vaak het gevoel dat we iets doen en veranderen, terwijl we eigenlijk niets doen of veranderen, maar louter doen alsof. Als we de Lagasneries analogie van het theater doortrekken beseffen wij dus eigenlijk niet dat we in een theater zitten en het allemaal niet "echt" is wat we doen. Het problematische is echter dat erkennen dat je je in een illusie bevindt, in een theater dat je te serieus neemt, noodzakelijk inhoudt dat je jezelf in een politieke existentiële crisis zal storten, want vanaf dat je erkent dat alles wat je doet eigenlijk niets verandert, is het moeilijk om je daar niet slecht bij te voelen en ontstaat het verlangen dan wél iets te doen. Dan moet je het serieus nemen.
Want, schrijft de Lagasnerie ook nog, dat doen we vandaag niet genoeg. Au fond, schrijft hij, nous ne sommes pas assez sérieux politiquement. Il ne s'agit pas de se faire plaisir, de se faire des amis, de passer un bon moment, de se défouler...Il s'agit de parvenir à produire des transormations concrètes effectives.. Hier bekritiseert hij vooral wat Günther Anders aanduidt als les formes joyeuses van het protest en de politieke strijd. De vrolijke manifestaties met al hun gezang en gelach, zeg maar. Het Seneca Women's Encampment for a Future of Peace and Justice was allemaal leuk en wel, maar dat is niet de juiste manier van aan politieke actie doen, zou de Lagasnerie zeggen. Plezier is leuk, maar we moeten het vooral serieus nemen als we echt iets willen veranderen. Het risico is daar dan volgens mij dat te veel en vooral te serieus bezig zijn met de problemen in hun naakte gelaat - somber, deprimerend en oh zo gecompliceerd - net een deprimerend en uiteindelijk verlammend effect kan hebben.
1.2) er is een probleem van politieke temporaliteit
Als we kijken naar hoe politieke actie zich afspeelt in de tijd, merkt de Lagasnerie op, is er iets heel interessants aan de hand: wij komen in de tijd steeds na een bepaalde politieke handeling waartegen we dan strijden. Met andere woorden: links is te reactief. Dat zorgt ervoor dat we niet strijden voor een toekomst die we wél willen, maar tegen een toekomst die we niét willen en vooral voor het behoud van het heden. Zo bepaalt de staat eigenlijk steeds de thema's waar wij tegen strijden en het moment waarop wij dat doen.
Deze constante wisselwerking van actie gevolgd door reactie veroordeelt (linkse) protesteerders tot een defensieve positie. Om het praktisch uit te leggen: de vakbonden komen eigenlijk pas op straat voor hogere lonen wanneer de lonen verlaagd zouden worden en niet nu, wanneer er duidelijk al problemen zijn in ons huidige systeem (dat dan vurig verdedigd zal worden als ware het het beste systeem ter wereld wanneer de regering de lonen zou verlagen).
Daarnaast is er op het vlak van temporalité politique ook nog een ander probleem dat aangehaald wordt in dit boek: dat van de termijn waarop we dingen zouden veranderen (en de mensen op wie we ons moeten richten). De Lagasnerie haalt hier Thomas Kuhns idee van paradigma's en wetenschappelijke revoluties erbij: wanneer er nieuwe (wetenschappelijke) theorieën komen, worden die in het begin verworpen door de oude garde (die zich conservatief op zal stellen), deze nieuwe ideeën zullen echter vooral ingang vinden bij jonge mensen en wanneer zij ouder worden zijn ze over het algemeen geaccepteerd en aanvaard.
Zo zou het ook zitten met politieke theorieën: men moet de jonge mensen hiervan overtuigen en wanneer alle oude mensen die ertegen zijn dood zijn, zijn de nieuwe politieke theorieën gemeengoed. Waar links dus nood aan heeft, is een politieke paradigmashift. Om die te bewerkstelligen is het nodig om te erkennen dat het eigenlijk op lange termijn efficiënter is om rond te gaan op scholen, zomeruniversiteiten te houden etc. om daar de jeugd te overtuigen van de linkse ideeën dan naar pakweg een minister te gaan, die sowieso vast zal blijven houden aan zijn gelijk.
Op zich geen slecht idee, maar ik geloof ten eerste niet dat dat kunstmatig zou moeten gebeuren als onderdeel van één of andere hele coördinatie (noem het gerust een links complot) om de verrechtsing tegen te gaan door de jeugd te indoctrineren met linkse ideeën. Het moet ten eerste dus allemaal wat natuurlijk blijven, opdat we het niet al te veel forceren en dan is er nog een tweede ding: het belang van nuance en de stimulatie tot het vormen van eigen meningen na een kritisch denkproces.
1.2.1: ik klaag weer eens over sociale media want ik kan het niet laten
Daarvoor zijn ook de plek waar men met jongeren in contact zou proberen komen en hoe men dat dan doet van groot belang. Laat het duidelijk zijn dat sociale media hier absoluut niet de juiste plek voor zijn - althans als het aan mij ligt, ik ken maar één iemand die daar anders over denkt, iemand die ik niet zo aangenaam vind, maar soit. Links moet niet op TikTok zitten, want TikTok is niet de plek voor nuance, noch is dat zo bij Instagram of Facebook en al zeker niet Twitter. Short-form content is niet geschikt voor nuance en kritisch denken, sociale media zijn slechts pijnstillers gericht op het bespelen van emoties en ik geloof niet dat een links dat zichzelf serieus neemt zich zou moeten verlagen tot het populistisch niveau van kleine kindjes naar het communisme lokken door in te spelen op hun frustratie omtrent het feit dat de bussen niet rijden.
Toch zijn de sociale media de belangrijkste manieren om jongeren te bereiken. Met opiniestukken in De Morgen en De Standaard, of interviews bij Terzake gaat links er niet komen als zij de jeugd wil bereiken.
We zitten op het vlak van het politieke gebruik van sociale media echter met een paradox: als men sociale media wél wil gebruiken om er genuanceerde politieke boodschappen te brengen, gaat men in tegen de voorkeur (korte content die speelt op het emotionele en niet het rationele) en basisfunctie van het platform (escapisme), waardoor de boodschap amper nog efficiënt zal zijn en snel bedolven zal worden onder de andere politieke partijen die het platform wél gebruiken in overeenstemming met haar voorkeur en basisfunctie.
Als men sociale media dan niét wil gebruiken laat men het speelveld over aan andere partijen, dan winnen de politieke krachten die het best gebruik maken van hun platform naar keuze (vaak zijn dat partijen van (rechts-)populistische, extremistische signatuur).
Er is natuurlijk een derde optie: het platform gebruiken, maar ook gewoon naargelang haar basisfunctie en voorkeur. Door dus content te maken die inspeelt op de emoties van mensen, content zonder nuancerend verhaal die kijkende jongeren ontsnapping aan de maatschappelijke problemen biedt met een veel te simpel gepresenteerde ideologie. Dat is wat links vandaag doet. Ik ga u mijn geklaag daarover besparen.
Op zich kan ik begrijpen dat, als je iedereen mee wil krijgen voor verandering, het belangrijk is om complexe dingen simpel uit te leggen. Toch blijf ik vasthouden aan de nood aan nuance. Een (her)intellectualisering van de politiek gaat er op sociale media niet komen, vrees ik. Maar dan hoop ik op zijn minst dat het uitleggen van complexe dingen op complexe manieren genormaliseerd zou kunnen worden. Want politiek is complex en ideologie vereist nuance, ik weet dat ik het blijf herhalen, maar het is gewoon zo.
De mensen die op TikTok en Instagram en dergelijke meer zitten en daar door talloze video's en stories scrollen kunnen heus wel kritisch denken over complexe problematieken, men moet hen gewoon die kans geven. Ijdele hoop, maar het zij zo.
1.3) men generaliseert problemen al te vaak
Naar het einde toe haalt de Lagasnerie nog een laatste probleem aan dat ik wil bespreken voor ik overga naar een analyse van enkele van zijn daadwerkelijke oplossingen voor de aangehaalde problemen.
Het betreft de generalisering van problemen of de montée en généralité zoals de auteur het verwoordt. Door constant te verwijzen naar concepten die hij omschrijft als leeg en abstract, ontstaat er volgens de Lagasnerie een soort demotiverend effect. Als elk klein probleem immers een direct gevolg is van 'hét kapitalisme' of 'hét neoliberalisme' of 'hét patriarchaat', zou men dus eigenlijk, om heel veel van 's werelds problemen op te lossen, meteen moeten denken aan het omverwerpen van dat kapitalisme, dat neoliberalisme en dat patriarchaat. Dit zijn gigantisch grote doelen en het lijkt schier onmogelijk om die te behalen (én met een deftig alternatief te komen). De reden dat dat schier onmogelijk lijkt is omdat dat het ook is.
Daarnaast is het vaak zo dat deze problemen worden voorgesteld als samenhangend. Onze term in het Nederlands daarvoor is intersectionaliteit, de Lagasnerie gebruikt een andere, Franse term: la convergence des luttes. Om even terug te komen op de Seneca Women's Encampment for a Future of Peace and Justice waar ik daarnet kortstondig naar verwees: dit is een mooi voorbeeld van intersectionaliteit of een convergence des luttes. Men protesteerde au fond tegen kernwapens en militarisering, maar het feit dat er enkel vrouwen waren gaf dit een feministisch kantje, dat te verklaren valt door de connectie die er werd gemaakt tussen militarisme en de mannelijke dominantie, militarisme is een gevolg van mannelijkheid, was het idee. Daarnaast was er ook een ecologisch kantje door de schade die oorlog en in het bijzonder kernwapens (kunnen) aanbrengen aan de aarde en haar natuur.
De Lagasnerie haalt dan twee mogelijke maatschappijvisies aan: de maatschappij als samenhangend geheel van allerlei zaken, men strijdt dan door middel van die convergence des luttes richting een centraal punt met alle dimensies van deze maatschappij of de maatschappij als combinatie van verschillende lokale, incoherente machtssystemen. Men moet dan al die lokale systemen één voor één afbreken. Lokale actie is daarnaast ook makkelijker te organiseren, makkelijker om een alternatief te bedenken, de kans is groter dat het een succes wordt etc. In feite is het allemaal samengevat in volgende zinnen:
Ce qui marque nos sociétés, c'est l'hétérogénéité du temps politique et des luttes. Les systèmes de pouvoir sont éclatés et ils ont toujours été éclatés. (...) Il n'y a pas de centre, donc pas de révolution. Il y a des systèmes de pouvoir qu'il faut essayer de briser, un par un.
Dat zijn enkele van de problemen die de Lagasnerie aanhaalt. De vraag is dan hoe je daarmee omgaat. Eén van de oplossingen is al besproken (het bereiken van de jeugd), er zijn er nog andere, maar er is één specifieke (potentiële) oplossing die De Lagasnerie aanhaalt, waar ik graag dieper op in zou gaan.
2) de oplossingen
2.1) algemeen, of: de saaie oplossingen waar niemand om geeft
Eerst even een algemeen overzicht van enkele oplossingen voor die impuissance politique die de Lagasnerie beschrijft, vooraleer we inzoomen op één specifieke oplossing: directe actie om de politieke temporaliteit om te keren, een verhoogde aandacht voor het recht als l'un des lieux évidents de l'action radicale, een infiltratie van organisaties met effectieve macht voor een verandering op lange termijn (zoals de neoliberalen bewerkstelligd hebben) en proberen om zowel de juridische als sociale en mentale structuren van onze samenleving te veranderen. Dat zijn zaken die vanzelfsprekend zijn, ik heb hier niet al te veel over te zeggen.
Enkel bij de infiltratie van de organisaties heb je weer dat complotachtige, een beetje hetzelfde als die focus op/indoctrinatie van (kwestie van welke term je verkiest) de jeugd. Proberen om de samenleving subtiel en traag maar zeker te kneden naar jouw idealen kan gevaarlijk zijn, idealen zijn nooit gegarandeerd goed of ideaal en voor je het weet heb je de oude machtsstructuren vervangen door nieuwe machtsstructuren, die deze keer gewoon vertrekken vanuit de ideologie die jij goed acht, soit, doet er niet al te veel toe want het is toch hoogst onpraktisch en gaat nooit gebeuren.
2.2) politiek geweld, of: nu wordt het interessant
Er is een bepaald moment in het boek waar de auteur terugkomt op Günther Anders en de kwestie van politiek geweld. Hij schrijft daar dat hij er niet al te veel aandacht aan wil besteden (Je ne compte pas m'y consacrer trop longtemps.), ik zou dat wel willen doen. De Lagasnerie begint door te benadrukken dat nonviolence, geweldloosheid, niet bestaat, dat er altijd geweld is: ofwel wordt er geweld op je uitgeoefend van bovenaf, ofwel ben jij degene die het geweld uitoefent. Niet-gewelddadigheid, niet deelnemen aan het geweld betekent dat je het geweld gewoon accepteert. Vervolgens bekijkt hij geweld weer vanuit strategisch oogpunt: is het efficiënt?
Uiteindelijk komt de Lagasnerie hier tot een conclusie waar ik me in kan vinden - politiek geweld is niet nodig -, maar zijn redenering erachter, de redenering die hij hanteert doorheen heel het boek, stoort me nog steeds: hij redeneert niet op basis van ethiek, maar efficiëntie. Ideologische liefde maakt blind, zo ook wat betreft kritisch denken: over de ideologie zelf, over je methoden, over de maatschappij rondom je, over je kracht als individu, ... Dat is gevaarlijk, het staat me niet aan. Ik ben een groot voorstander van ratio over emotie, maar in dit geval lijkt de ratio zo ver doorgedreven dat men in een tunnelvisie beland is die enkel kijkt naar efficiëntie en ook dat mag niet de bedoeling zijn. Dat wou ik toch nog even benadrukken.
Toch is dit ook geen gemakkelijke kwestie. Toen ik voor het eerst las over de aanslagen op Trump en, recenter, de CEO van UnitedHealthcare, deed ik dat altijd met een dubbel gevoel. Enerzijds was ik instinctief enthousiast dat er eens iets gebeurd was en voelde ik toch niet bepaald een ideologische verwantschap met het slachtoffer - integendeel! -, anderzijds blijf ik ervan overtuigd dat geweld niet goed is voor een democratie en maakte ik me na een ontnuchtering zorgen om de staat van de wereld. Laat het duidelijk zijn: het Westen heeft geen nood aan gewelddadige oplossingen voor haar problemen, minder polarisatie en meer respect in onze sociale omgang (ook naar zij die je absoluut veracht op politiek vlak) zouden daarentegen net veel positiefs teweegbrengen.
3) que faire?
Geen geweld, dus. Wat dan? Hoe moeten we de kwestie van politieke verandering dan aanpakken als niets anders lijkt te helpen en we zo snel mogelijk resultaten willen? Que faire? Ik heb geen flauw idee. Misschien moeten we ook onze verwachtingen aanpassen en de focus verleggen naar langetermijnverandering, zoals ook de Lagasnerie benadrukte. Het probleem: om constant bezig te zijn met die beoogde verandering (zelfs wetende dat die verandering misschien zelfs niet voor jouw generatie, maar voor de volgende merkbaar zal zijn), om dat te doen heb je een stevige portie vertrouwen nodig in het potentieel van een collectief aan vele afzonderlijke individuen. Die heb ik niet.
Om heel eerlijk te zijn: ik probeer mijn teksten vaak te eindigen met een soort optimisme, maar de laatste tijd heb ik daar steeds meer moeite mee. Dat kwam ook nog naar boven in een tekst die ik recent schreef voor een schoolopdracht over 'de ideale - duurzame - school', die al snel doorspekt raakte met lichte maatschappijkritiek en reflecties over hoe moeilijk het is om een omslag te maken naar een duurzame samenleving. Ik schreef daarin het volgende:
Het bereiken van die duurzame toekomst waar we zo naar streven zal moeilijk zijn – en eigenlijk geloof ik zelfs dat het onmogelijk is (...) laat één ding duidelijk zijn: de maatschappij als geheel van een gigantisch complex netwerk aan doorheen de geschiedenis geëvolueerde structuren is conservatief, in de zin dat ze er alles aan doet om zichzelf in haar huidige vorm in stand te houden.
In een gesprek met de leerkracht BOOST datzelfde lesuur waren we beiden ons ongeloof in effectieve maatschappelijke verandering uit aan het drukken. Om te geloven in ingrijpende verandering moet je geloven in de zin van je acties. Dat is bij mij niet het geval. Ik ben te existentialistisch om idealistisch te zijn, zei ik dan tegen mijn leerkracht. Het probleem: om om te gaan met het feit dat ik niets doe, riskeer ik haast ongevoelig te worden aan al het leed des werelds. Apathie en niets doen of idealisme en iets doen, dat zijn de twee keuzes. Ik wil niet apathisch worden en niets doen. De vraag die zich dan stelt: que faire? Het antwoord op die vraag moet ik u - ook na het lezen van dit boek - schuldig blijven, maar ik zal blijven zoeken.
P.S. Kun je geloven dat het me drie maanden kostte om deze review te schrijven? Ik begon in september, legde het dan aan de kant, om nu in december terug te komen en mezelf in een politico-persoonlijke crisis te storten.
Read
March 17, 202431. “Se perdemos o nosso tempo a dirigirmo-nos aos dominantes, se nos mantemos a nós próprios numa espécie de dependência psíquica e temporal em relação a eles, que nos refreiam e nos atrasam, é em grande parte porque ainda aderimos facilmente à ideia segundo a qual os argumentos, os factos, o conhecimento poderiam afectar - e, quem sabe, transformar - aqueles a quem nos opomos. Provavelmente, seria fácil criticar este pressuposto pretextando lógicas da psicologia. Mas o que aqui está em jogo é o enraizamento da política contemporânea num paradigma muito específico, o do conhecimento, da visibilidade e da ignorância.
Quando debatemos, quando nos irritamos, tendemos a pensar que é um defeito de conhecimento que explica os erros dos nossos inimigos, de modo que, para os convencer a recuar, seria necessário descrever-lhes os factos. As ciências sociais, os documentários, a literatura são movidos por esta intenção: «dar voz», «fazer ver», «tornar visível o invisível», «mostrar a realidade» (do trabalho, do hospital, das prisões, dos bairros…). Quando os governantes anunciam uma medida, insurgimo-nos dizendo que «eles não percebem» e tentamos confrontá-los com as consequências das suas decisões. É o que se vê, por exemplo, quando os investigadores tentam convencer os governantes do absurdo económico das políticas contra as migrações ou contra o acesso gratuito aos cuidados de saúde.
Mas será o conservadorismo de facto movido a ignorância? Pelo contrário, não saberão os governantes, nem sempre, mas na maior parte das vezes, muito bem aquilo que fazem? Conhecem o mundo, conhecem as estatísticas, a dureza do trabalho, vêem as pessoas a dormir na rua - mas mentem ou criam manifestações para continuar, apesar de tudo, a instalar as reformas que querem (quando Macron diz que não quer utilizar a palavra «dureza» para falar do trabalho, ou recusa a existência da violência policial, está completamente consciente de que nega a realidade).”
vou só deixar isto aqui para quando me falarem de dialogar e de “democracia”.
Quando debatemos, quando nos irritamos, tendemos a pensar que é um defeito de conhecimento que explica os erros dos nossos inimigos, de modo que, para os convencer a recuar, seria necessário descrever-lhes os factos. As ciências sociais, os documentários, a literatura são movidos por esta intenção: «dar voz», «fazer ver», «tornar visível o invisível», «mostrar a realidade» (do trabalho, do hospital, das prisões, dos bairros…). Quando os governantes anunciam uma medida, insurgimo-nos dizendo que «eles não percebem» e tentamos confrontá-los com as consequências das suas decisões. É o que se vê, por exemplo, quando os investigadores tentam convencer os governantes do absurdo económico das políticas contra as migrações ou contra o acesso gratuito aos cuidados de saúde.
Mas será o conservadorismo de facto movido a ignorância? Pelo contrário, não saberão os governantes, nem sempre, mas na maior parte das vezes, muito bem aquilo que fazem? Conhecem o mundo, conhecem as estatísticas, a dureza do trabalho, vêem as pessoas a dormir na rua - mas mentem ou criam manifestações para continuar, apesar de tudo, a instalar as reformas que querem (quando Macron diz que não quer utilizar a palavra «dureza» para falar do trabalho, ou recusa a existência da violência policial, está completamente consciente de que nega a realidade).”
vou só deixar isto aqui para quando me falarem de dialogar e de “democracia”.
July 13, 2025
Intéressant
August 16, 2025
ideias interessantes mas algumas um pouco contraditórias e cai no "mto paleio pouca ação/coisas concretas"
December 21, 2023
“As lutas são fortes quando são específicas, locais e quando vão ao limite da sua singularidade.”
Um breve ensaio de estratégia política sobre os desafios atuais da “luta”. Aborda temas como: o tempo político, violência, legalidade, poder, efetividade, entre outros.
O livro permite fazer reflexões interessantes sobre os moldes em que a militância e o activismo têm sido levados a cabo nos últimos anos.
No entanto, também achei que caía demasiado em visões polarizadoras assentes em lógicas de “nós” versus “eles”, “bom” versus “mau”, como: local/global, sujeito/Estado, esquerda/direita, movimentos progressistas/reaccionários, métodos subversivos/conservadores, etc.
Além disso, por vezes a escrita é difícil de entender, mas acredito que tal possa ser resultado da tradução e não propriamente do texto em si.
Um breve ensaio de estratégia política sobre os desafios atuais da “luta”. Aborda temas como: o tempo político, violência, legalidade, poder, efetividade, entre outros.
O livro permite fazer reflexões interessantes sobre os moldes em que a militância e o activismo têm sido levados a cabo nos últimos anos.
No entanto, também achei que caía demasiado em visões polarizadoras assentes em lógicas de “nós” versus “eles”, “bom” versus “mau”, como: local/global, sujeito/Estado, esquerda/direita, movimentos progressistas/reaccionários, métodos subversivos/conservadores, etc.
Além disso, por vezes a escrita é difícil de entender, mas acredito que tal possa ser resultado da tradução e não propriamente do texto em si.
August 19, 2023
"Sortir de notre impuissance politique" était un petit livre qui attendait patiemment son tour dans ma liseuse depuis un certain temps. Finalement, lorsque j'ai pris le temps de m'y plonger lors de mes (nombreux) trajets à métro, j'ai été récompensée par une lecture qui a ouvert de nombreuses perspectives.
Ce livre est sans prétention et se présente humblement en une liste de 74 points numérotés et remplit son rôle efficacement : l'auteur pose des questions cruciales et propose des pistes pour lutter contre l'impuissance politique de la gauche. En tant que lectrice particulièrement intéressée par ces enjeux, j'ai trouvé que c'était vraiment utile.
L'auteur aborde le sujet à partir de la base, en se demandant pourquoi la gauche éprouve tant de difficultés à mener à bien ses luttes. A partir de là, Geoffroy de Lagasnerie décortique les problèmes de fond et propose des solutions pour inverser cette tendance.
Cependant, même si l'ouvrage est clair et concis, on peut quand même lui trouver des défauts. La séparation des idées en 75 points presque sous forme de bullet points est parfois un peu dense. Même si l'intention est bien entendu de rester court et simple, une approche plus structurée avec des titres de chapitres résumant les idées principales aurait pu faciliter la compréhension et la navigation.
Mais concrètement à part cette mini critique sur la forme, j'ai retiré une grande quantité d'enseignements de ce livre.
Je recommande vivement la lecture de ce petit livre à tout militant engagé, ainsi qu'à toute personne aspirant à des changements positifs dans le paysage politique. Ce livre offre des clés pour comprendre les défis et forger des solutions, faisant de chaque lecteur et lectrice un acteur.rice potentiel du changement. (oui j'écris comme une personne qui essaie de motiver les troupes, mais oui c'est l'effet qu'a eu ce livre sur moi)
Ce livre est sans prétention et se présente humblement en une liste de 74 points numérotés et remplit son rôle efficacement : l'auteur pose des questions cruciales et propose des pistes pour lutter contre l'impuissance politique de la gauche. En tant que lectrice particulièrement intéressée par ces enjeux, j'ai trouvé que c'était vraiment utile.
L'auteur aborde le sujet à partir de la base, en se demandant pourquoi la gauche éprouve tant de difficultés à mener à bien ses luttes. A partir de là, Geoffroy de Lagasnerie décortique les problèmes de fond et propose des solutions pour inverser cette tendance.
Cependant, même si l'ouvrage est clair et concis, on peut quand même lui trouver des défauts. La séparation des idées en 75 points presque sous forme de bullet points est parfois un peu dense. Même si l'intention est bien entendu de rester court et simple, une approche plus structurée avec des titres de chapitres résumant les idées principales aurait pu faciliter la compréhension et la navigation.
Mais concrètement à part cette mini critique sur la forme, j'ai retiré une grande quantité d'enseignements de ce livre.
Je recommande vivement la lecture de ce petit livre à tout militant engagé, ainsi qu'à toute personne aspirant à des changements positifs dans le paysage politique. Ce livre offre des clés pour comprendre les défis et forger des solutions, faisant de chaque lecteur et lectrice un acteur.rice potentiel du changement. (oui j'écris comme une personne qui essaie de motiver les troupes, mais oui c'est l'effet qu'a eu ce livre sur moi)
November 20, 2020
On pourrait résumer en un mot: chercher à être efficace dans nos modes d'action politique, ou l'utilitarisme militant.
L'aspect sacrificiel de la lutte (plus tu souffres plus tu "donnes" de toi).
La convergence des luttes (supposer un unique macrosystème vs. pluralité des systèmes, parfois contradictoires).
S'exprimer vs. agir.
L'adresse aux politiques comme naïveté (s'imaginer qu'ils sont ignorants). L'ignorance vs. le mensonge, le déni.
L'évitement des institutions et du pouvoir comme forme menant la gauche à l'échec. Pénétrer les institutions. Le décalage temporel (30, 40ans) entre l'action et l'effet (notamment dans l'Université).
L'aspect sacrificiel de la lutte (plus tu souffres plus tu "donnes" de toi).
La convergence des luttes (supposer un unique macrosystème vs. pluralité des systèmes, parfois contradictoires).
S'exprimer vs. agir.
L'adresse aux politiques comme naïveté (s'imaginer qu'ils sont ignorants). L'ignorance vs. le mensonge, le déni.
L'évitement des institutions et du pouvoir comme forme menant la gauche à l'échec. Pénétrer les institutions. Le décalage temporel (30, 40ans) entre l'action et l'effet (notamment dans l'Université).
September 3, 2022
Découvert lors d’une interview sur France Inter de 24 minutes dénommée « Geoffroy de Lagasnerie: "Manifestation et grève sont des formes d’expression, mais plus d’action" », j’ai été rapidement en accords avec les propos de l’auteur. C’est pourquoi j’ai immédiatement commencé la lecture de « Sortir de notre impuissance politique » qui vient approfondir l’interview en question. Un indispensable à toute personne progressiste qui veut revoir la question politique, riche en réflexions, idées et directions. Je recommande à tout ceux qui se reconnaitront dans le "on" de l’interview ;)
November 7, 2025
Et si on parlais des moyens? Plein d’idées intéressantes, parfois contre-intuitives, surtout dans la deuxième moitié. Je ne me sens que partiellement convaincu par certaines idées mais le livre a le mérite d’ouvrir des brèches de réflexions. Je note particulièrement la critique à la montée en généralité, l’intersectionalisation des luttes, le rejet d’intégrer les institutions et du vote, et la fétichisation du sacrifice ainsi que de l’expression politique (à l’inverse de l’action politique)… tous sujets à une critique intéressante et principalement stratégique.
Read
March 23, 2024"São os que ocupam as posições de poder que fixam os termos do debate, que fixam a temporalidade, que fixam os temas que debatemos. (...) Tem-se a impressão que o movimento social transformou os instrumentos ofensivos em instrumentos defensivos. (...) Este tornar-se reactivo das forças activas produz um efeito de desmobilização, pois é necessariamente menos entusiasmante lutar para sofrer como antes, ou para não sofrer mais, do que para sofrer menos."
March 17, 2024
C'est un bon ouvrage pour penser et réfléchir sur nos moyens d'action en tant que militant.es des luttes actuelles je conseille ce livre pour pousser notre reflexion et s'interroger sur differents aspect de la gauche. Je ne suis pas d'accord avec l'ensemble des réflexions avancées par l'auteur mais c'est un bon essai.
September 17, 2025
Very interesting analysis on why and how the left has been losing most of its battles in the past decades, and talks in depth of how to make the left movements win again. I agree with the majority of his points and found them all very perceptive, and I love his realistic approach to radical left wing politics.
May 14, 2021
Voilà un ouvrage qui permet d'aborder la question de la lutte sous un angle nouvellement radical, et qui propose d'en dépasser les modes conventionnels. Instructif et éclairant sur la direction que les combats de gauche pourraient prendre pour recouvrer l'impact qu'ils ont eu un jour.
October 3, 2021
Des réflexions puissantes et surprenantes. Ses propositions sur les moyens d'action concrète sont particulièrement intéressantes.
March 12, 2023
Pleasantly surprised. Wasn’t expecting anything like this. Excellent, fresh and crucial food for thought.
September 7, 2024
Great book that makes you (re)think about the efficiency of any struggles.
January 9, 2025
Livro muito bem escrito, que nos conduz a reflexões importantes sobre como ser agente de mudança na sociedade atual.
Read
March 22, 2025Lu y a longtemps
April 14, 2025
plume très accessible, j'ai beaucoup appris. je suis pas nécessairement d'accord avec tout ses propos mais j'en ressors avec de nouveaux sujets de reflexion, and thats how you know an author ate
June 17, 2025
Très percutant de bout en bout !!
Displaying 1 - 30 of 33 reviews