"Pruisen hoefde er niet te zijn. De wereld kon het missen. Het wilde er zijn. Niemand had dit kleine land in de groep van Europese grote mogendheden genood. Het drong zich op, en drong zich in. Maar hoe het dat een halve eeuw lang klaarspeelde, vol vernuft, sluwheid, onbeschaamdheid, arglist en heldenmoed, dat is een bezienswaardig schouwspel. "
Wat wist ik van Pruisen voor dit boek? Ijzervreters, militarisme, agressie, oorlog, jonckers, ijzeren discipline, Bismarck en de Duitse eenmaking . Maar na het lezen van dit boek lijkt de waarheid veel genuanceerder. Pruisen was veel meer dan dat. Pruisen ontstond uit een mengeling van volkeren en was multicultureel, was tolerant op godsdienstig vlak, schafte als één der eerste landen foltering af. In de achttiende en begin negentiende eeuw was het verrassend liberaal en vooruitstrevend. Ironisch dat Bismarck, dé Pruis bij uitstek, het doodvonnis van Pruisen schreef met de eenmaking van Duitsland. Pruisen werd zo slechts een deel van Duitsland. Of zoals Willem I, de Pruisische koning, de dag voor zijn kroning tot keizer van Duitsland zei : "Morgen is de ongelukkigste dag van mijn leven. Dan dragen we ket koningschap van Pruisen ten grave."