Wat een goed boek! Dit is een uitstekend gedocumenteerd en uitgewerkt boek over mannelijkheid en de geschiedenis van het patriarchaat. Inclusief kritiek op disfunctionele vormen van feminisme en een realistisch perspectief op een nieuwe invulling van mannelijkheid voor onze tijd. Zelfs met een persoonlijke reflectie van de auteur op zijn eigen mannelijkheid. Ik zeg: opnemen in de canon voor middelbare scholen en erover discussiëren in de klas, met jongens en meisjes, ongeacht komaf en opleidingsniveau.
”Wat is een rechtvaardige man? (…) Een man die de vrijheid van anderen erkent. Alle vrijheid, van alle anderen.”
De uitdaging is juist om samen een rechtvaardige maatschappij tot stand te brengen, in plaats van zich elk voor zich te isoleren in oases van pseudozuiverheid.”
“Alles bij elkaar heb je meer aan een feministische man dan aan een vrouw die medeplichtig is aan het patriarchaat.”
”In afwachting van het aanbreken van een dergelijk tijdperk (biologische gelijkheid van vrouw en man, red.) kunnen we mannelijkheid op twee verschillende manieren politiseren: het ontregelen van overheersende vormen van mannelijkheid en het stimuleren van dissidente varianten ervan.”
”Een man die zelf werkelijk vrij wil zijn moet eerst de vrijheid van vrouwen erkennen. Mannen van nu behoren vrouwenrechten te respecteren, zolang die vrouwen hun rechten als man niet ontkennen (bijvoorbeeld om als vader niet onder te hoeven doen voor de moeder).”
De emancipatie van de vrouwen is de voorbode van de emancipatie van iedereen.”
”Feminist zijn is goed, het patriarchaat bestrijden is beter.”
”Volgens de huidige opvattingen over culturele toe-eigening mogen mannen niet over feminisme praten en witte mensen niet over slavernij. Dit betekent een schrikbarende achteruitgang. Iedereen wordt opgesloten in zijn eigen hokje (…).”
Aantekeningen voor mezelf gemaakt. Eén grote spoiler.
Geslacht en gender
De biologie verdeelt veruit de meeste mensen in twee geslachten: vrouwen (twee x-chromosomen) en mannen (een x- en een y-chromosoom). Het onderscheid tussen de twee ligt op seksueel vlak (‘seksuele dimorfie’), op vrijwel alle andere vlakken lijken vrouwen en mannen op elkaar. Gender is de gedragscode, een mengeling van rechten en plichten die samenlevingen aan de beide seksen voorschrijven. Vrouw en man zijn dus niet alleen maar een (fictieve) sociale constructie maar de combinatie van biologische en sociale factoren. Wereldwijd wordt 1 à 2 procent van de kinderen interseksueel geboren, dus biologisch niet passend in de tweedeling (bijv een meisje met xy-chromosomen zonder baarmoeder of een jongen met xx-chromosomen met kleine teelballen, of kinderen met drie chromosomen xxx, xxy). Transgenders passen meestal biologisch wel in de tweedeling maar qua genderbeleving niet.
Vrouwelijke specialisatie bij voortplanting
Voortplanting bij mensen vereist seksuele gemeenschap tussen een vrouwtje en een mannetje. Daarna neemt het vrouwtje drie taken op zich: zwangerschap, bevalling en zogen van het kind. Na geboorte wordt de band tussen moeder en kind versterkt door oxytocine, een neuropeptide. In de meeste gevallen leidt dit ertoe dat de biologische moeder ook de sociale moeder is en dus een allesoverheersende rol heeft bij kennisoverdracht op het kind bij de eerste leerprocessen voor taal en gedrag. Bij 95% van de zoogdieren vertrekt de vader na bevruchting, maar bij de mens neemt de vader in de regel verantwoordelijkheid door partner en kroost te voorzien van bescherming en voedsel. Door de specialisering van de vrouwen in het moederschap krijgen mannen tijd vrij voor andere taken: vrouwen reproduceren, mannen produceren.
Vanaf landbouw
Algemene consensus onder historici is dat met de ontwikkeling van landbouw gemeenschappen zich gingen settelen en vrouwen en mannen zich verder gingen specialiseren: vrouwen op krijgen van meer kinderen, huishouden, dagelijkse voedselvoorziening en textiel; mannen op ontginning, bouwen van huizen, landarbeid, werktuigen en dieren. Bezit ging over van vaders op zonen, vrouwen trokken bij de man in. Mannen droegen wapens, voor jacht en oorlog. Bij het ontstaan van staten werd de leiding gevoerd door mannen, tot en met de antieke Grieken en Romeinen. Ook in mythologie en godsdiensten (kerken) zijn mannen de baas, zowel in Europa, het Midden-Oosten als in Azië.
Patriarchaat
Het wereldwijde patriarchaat is gestoeld op het toewijden van vrouwen aan één enkele lichaamsfunctie, nl voortplanting: “de vrouw hééft geen buik, maar ís een buik”. In plaats van te erkennen dat een deel van de vrouwen een deel van hun leven wijdt aan het krijgen van kinderen. Het patriarchaat heeft zich ontwikkeld doordat eerst taakverdeling tussen de seksen ontstond en daarna een ongelijkheid in waardering tussen die taken. Naast ongelijkheid tussen vrouwen en mannen bestaan de volgende ongelijkheden:
- Arm-rijk
- Vrij- slaaf
- Eigen-vreemd
Deze zijn vaak sterker dan vrouw-man. Bijvoorbeeld ziekte maakt in veel gevallen geen onderscheid, armoede ook niet.
Vier vormen van overheersing
Het patriarchaat hanteert vier vormen om gehoorzaamheid af te dwingen:
1. Pronken: vertoon van kracht, begeerte, moed, vrijgevigheid. Opscheppen, hard praten, gemakkelijk geld uitgeven, roekeloos gedrag.
2. Zelfbeheersing: uiting innerlijke kracht, hartstochten, geweld en eetlust temmen. Beschaving als ideaal van veel filosofieën.
3. Zelfopoffering: vrijwillige zelfverloochening, zichzelf opofferen aan een doel. Bijv in oorlog.
4. Dubbelzinnige mannelijkheid: ook het vrouwelijke in zich opnemen. Zowel gewelddadig als zacht zijn, wapens en juwelen. De metroseksueel, androgyniteit.
Vrijheid van vrouwen
In de geschiedenis zijn alleen de volgende vrouwen vrij, dat wil zeggen niet gebonden aan een man:
- Weduwe. Het overlijden heeft de mannelijkheid op de vrouw overgedragen.
- Klooster. De vrouw is bezet door de kerk.
- Troon. Via erfrecht.
- Wapens. Jeanne d’Ac.
- Talent. Dichteressen, wetenschappers, filosofen.
In de 18e eeuw ontwikkelden vrouwen zich. Via educatie en sociale contacten, zoals de Salons in Parijs.
Feminisme
De geboorte van het feminisme wijst Jablonka toe aan de Franse Revolutie:
- Afschaffing van de privileges voor mannen (door mannen zelf) op 4 augustus 1789 in het eerste jaar van de Franse Revolutie, en
- Het aannemen van de Verklaring van de rechten van de mens en de burger op 26 augustus 1789.
Volgens Jablonka zijn de volgende vrijheden uit de revolutie voortgekomen: educatie, arbeid, recht, kiesrecht, actief in in politiek bestuur, lichamelijke integriteit.
Het feminisme wordt meestal ingedeeld in drie golven:
1. 19e en begin 20e eeuw: arbeid, wettelijke en politieke gelijkheid.
2. Jaren 60 tot 80: sociale ongelijkheid, verdeling huishoudelijke taken, seksuele rechten.
3. Vanaf eind 20e eeuw: gendervraagstukken en minderheden.
4. Is #Metoo de vierde golf??
Verschillen in soorten feminisme:
- Gelijkheid: overeenkomsten tussen vrouw en man centraal (want mens)
- Verschil: eigenheid van vrouwen, moederschap en vrouwelijkheid centraal. Hier komt het radicale anti-onderdrukking van minderheden vandaan. Zoals ecofeminisme dat er vanuit gaat dat vrouwen de aarde moeten beschermen tegen het mannelijke kapitalisme.
Problemen binnen het feminisme:
- De paradox van het fem van het verschil is dat het het patriarchaat in stand houdt en niet omvormt.
- Vrouwen uit Afrika en Azie voelen zich binnen de beweging tweederangs bij Amerika en Europa.
- Haatgevoelens tussen stromingen binnen het feminisme.
- Sommigen omarmen mannen die feminisme steunen, anderen vinden dat juist patriarchaal, beledigend en ongeloofwaardig.
Mannelijkheid
Niet elke man is een tiran, niet elke vorm van mannelijkheid draait om overheersing en onderdrukking, ook mannen worden slachtoffer van mannengeweld, ook mannen worden bang van verering van autoriteit.
Cruciaal kenmerk van mannelijkheid dat is gegrondvest op overheersing: een man moet voortdurend bewijzen dat hij een (echte) man is. Voortdurend concurreren. Daardoor is mannelijkheid onzeker en kwetsbaar. Het gebral, gepronk en geprovoceer is uit vrees tekort te schieten.
Bedreiging van mannelijkheid ‘van binnenuit ‘:
- De kluns: degene die faalt in overheersing. De zwakkeling.
- Jood of zwarte: antisemitisme en racisme.
- Homoseksueel: ‘afwijkende’ seksualiteit plus vermogen om andere mannen te verleiden. Homofobie.
Oorlogen binnen mannelijkheid zijn gewelddadiger dan tussen de seksen. Jongetjes zijn kwetsbaar voor de dominante machocultuur. De samenleving kan niet goed omgaan met de uitwassen hiervan zoals onaangepaste jongeren en jeugdcriminaliteit.
In huidige tijd gebeurt socialisatie tot man niet meer door andere mannen maar op school door vrouwen: de vaderloze samenleving. Afwezige vaders door werk, of juist werkloosheid en verdovende middelengebruik, criminaliteit, gevangenis of overlijden.
72% van alle zelfmoorden is een witte man.
De prijs van mannelijke overheersing: onzeker ego, kinderachtige ijdelheid, lauwe houding jegens lezen en leren, afstomping van innerlijk leven, krimp van sociale horizon (beperkt tot werk en sport), eentonig leven en lagere levensverwachting.
Drievoudig geweld van het patriarchaat:
1. Tegen vrouwen
2. Tegen minderwaardig gevonden mannen
3. Tegen jongens
Uitwassen
Drie uitwassen van mannelijkheid:
1. Misdadige mannelijkheid: verkrachting (ook thuis) (schijnbaar onuitroeibaar in Latijns-Amerika en India), femicide, prostitutie en verkrachting tijdens oorlogen, gendercide (aborteren van meisjes in China en India).
2. Bevoorrechte mannelijkheid. Bedrijfsleven is ingericht voor mannen die thuis een vrouw hebben die zorgt.
3. Giftige mannelijkheid: produceert negatieve stereotypen over vrouwen (dom blondje, femme fatale, manwijf). Seksisme en seksualisering van de vrouw.
De opkomst van feminisme gaat gepaard met neergang van maatschappelijke waardering voor viriliteit. Niet alleen vrouwen slachtoffer van verkeerde mannelijkheid: versleten arbeider, gehavende soldaat, werkloze loser. Beheerste uitlaatkleppen voor jongens in huidige tijd: sport (boksschool, voetbal), religie, rap. Onbeheerst: overlast in openbare ruimte, voetbalhooligans, white supremacists, verslaving (drugs, games), cyberpesten.
Meisjes halen jongens in op school en hoger onderwijs.
Trend in huidige samenleving om mannelijkheid terug te veroveren is terug naar de ‘oerman’: houthakken, retraites, heavy metal, ‘warrior’. Omkeren van de castratie van mannen. Dit is terugval naar mannelijke overheersing. Nodig: een nieuwe mannelijke identiteit. Machismo is verleden tijd. Op basis van waarden a la Kipling: beheersing, gematigdheid, elegantie en wijsheid, deugdzaamheid. Tot nu toe alleen aangehangen door een hoogopgeleide elite.
Tegenwoordig belangrijkste bronnen van onderdrukking van vrouwen: armoede, oorlog, politiek en religie.
Oorlog dient niet te worden gelijkgesteld met mannen vanwege niet-gewelddadige mannen (Ghandi, N Mandela, ML King), oorlogsvrouwen (Catharina de Grote, Indira Ghandi, M Thatcher) en vredesvrouwen. Extreemrechts altijd geleid door mannen.
Vrijheid in de liefde impliceert:
- Recht op genotsbeleving.
- Recht op veilige beleving van seks, incl toestemming.
- Recht op eigen keuze voor soort seksuele beleving.
Erotisering van het vrouwelijk lichaam op zich is niet in strijd met emancipatie mits zelfgekozen.
Verschil tussen flirt en intimidatie is het negeren van de afwijzing door de ander.
Het is onjuist en beledigend om te stellen dat mannen van nature gewelddadig zijn.
Feminisme in bedrijven gaat nu vooral over de top. Juist onderin organisaties is verbetering van omstandigheden en arbeidsrelaties nodig.
In het huishouden: Sheryl Sandberg bepleit een ‘mannelijke staatsgreep in het huishouden’ en dat vrouwen moeten ophouden om ‘de bewaaksters van de tempel van het moederschap te zijn’ (maternal gatekeepers). Als een man meewerkt in huishouden hoeft een vrouw daar ook niet dankbaar voor te zijn: dankbaar is onderdeel patriarchaal denken, gewoon taken (her)verdelen is normaal.
Volgens Jablonka zal gelijkheid met tijd en nieuwe generaties vanzelf toenemen, maar is het beter om dit proces te helpen met overheidsbeleid: herzien echtelijke rechten en plichten, arbeidsmarkt, kinderopvang (toegankelijkheid en kosten), verplicht gedeeld ouderschapsverlof, ouderschapsregeling bij echtscheiding, pensioenregeling voor iedereen, …
Volgens Jablonka is nooit aangetoond dat een kind de moeder harder nodig heeft dan de vader en is dat een fabeltje.
Nieuwe traditionelen
Jablonka stelt vragen bij de traditionele rolverdeling die ook van toepassing zijn op de nieuwe trend van traditionele vrouwen (‘tradwives’ in de USA):
- Heeft de vrouw zelf bewust voor de levensstijl gekozen (of onder (impliciete) druk van een religie of politieke ideologie)?
- Kan de vrouw zich ontplooien?
- Heeft de vrouw het gevoel dat ze zich moet opofferen?
- Welk voorbeeld geeft ze aan haar kinderen, dochters en zonen?
- Is ze vrij om uit de levensstijl te stappen?
- Doet ze de levensstijl uit liefde voor een man die het zo wil, of voor zijn carrière? (Opoffering)
Doodlopende wegen
Drie doodlopende wegen:
1. Romantisch, louter positief beeld van alles wat vrouwelijk is. Zie voorbeelden van agressieve vrouwen in politiek en zakenleven, vrouwen die andere vrouwen verminken (genitaal, prostitutie); egoïstische vrouwen, intolerant, racistisch.
2. Geloof in wereldwijde samenzwering van mannen tegen vrouwen. “(…) hoogbejaarde extreemlinkse stokpaardjes met extreemrechtse waandenkbeelden (…): een permanente strijd tussen goed en kwaad, tussen slachtoffers en schuldigen, tussen onderdrukte vrouwen en mannelijke onderdrukkers, tussen verzetsheldinnen en een wereldwijde machistische samenzwering van bestuurders, kapitalisten, artsen, rechters en politie. De plaats van aloude klassenvijanden is ingenomen door gloednieuwe gendervijanden (…). Mannen zijn en blijven de tegenstander.” “De vraag is niet of separatistisch feminisme legitiem is, maar of het werkbaar is. Het antwoord luidt nee. Miljoenen vrouwen vinden het aangenaam om met mannen samen te leven, samen te werken of zich in hun gezelschap te vermaken.”
3. Nastreven van strikte pariteit (50-50) als doel op zich. “Want dan verandert er niets aan het sociale onrecht aan de onderkant, aan de concentratie van macht en rijkdom aan de bovenkant en aan het overwicht van de overheersende vorm van mannelijkheid.” “Vrijwel alle inspanningen (van het feminisme, red.) zijn gericht op de executive woman. Het beperken van de genderrechtvaardigheid tot de meest bevoorrechte groep is verre van legitiem.”
Dissidente vormen van mannelijkheid
Dissidente vormen van mannelijkheid: homo’s, transgenders, interseksuelen, travestieten, androgyne jongens. “Dit soort nieuwe genderidentiteiten reikt veel verder dan mode of politiek: ze geven uiting aan een tartende, uitdagende houding jegens het patriarchaat.” “Homobevrijding is een strijd tegen seksisme.”
Nieuwe genderethiek
Jablonka vat een nieuwe genderethiek in drie stelregels voor mannen samen:
1. Kant: “Handel zodanig dat je de mensheid altijd tegelijkertijd behandelt als een doel op zich en nooit simpelweg als een middel.” Kortom, vrouwen niet meer als een middel zien voor voortplanting en huishouden dienen.
2. “Behandel een vrouw zoals je haar zou behandelen wanneer je niet zou weten dat ze een vrouw was.” Kortom: vrouwen niet meer beschouwen als vertegenwoordiger van haar sexe, maar als autonoom individu. Deze regel sluit romantiek en verleiding uit, vandaar regel 3.
3. “Behandel een vrouw altijd zodanig alsof het ook zo zou kunnen zijn dat zij de man is en jij de vrouw.” Deze regel laat ook verleiding en romantiek toe en is daarop van toepassing.
Kritiek
Hoe erudiet en gedocumenteerd dit boek ook is, ik heb toch een paar kritiekpunten.
- Jablonka stelt dat androgynie aan mannen voorbehouden is. Ik durf het tegenovergestelde te beweren. Androgyn is dat vrouwen zich voordoen als mannen, andersom wordt nog in geen enkele samenleving geaccepteerd. In uiterlijk hebben vrouwen zich vrijwel alle mannelijke vormen eigen gemaakt, van jeans, hoeden, trenchcoats tot en met complete kostuums en smokings, tatoeages - maar andersom gebeurt juist niet.
- De vier vormen van mannelijke onderdrukking zijn niet exclusief voor mannen, vrouwen doen dit ook. Daarnaast hanteren vrouwen ook nog andere strategieën om mannen en andere vrouwen te overheersen, zowel expliciet als impliciet. Jablonka’s overzicht verklaart dus niet waarom mannen de winnende sexe zijn, er is meer aan de hand. Misschien is het het fysieke overwicht dat heeft geleid, en nog steeds, tot onderdrukking?
- Volgens Jablonka is de vaderloze samenleving een gevolg van kapitalisme, kolonialisme en slavernij. Speelt dit nou echt op individueel niveau van vaders in relatie tot hun kinderen? Plus is dit niet de oorzaak buiten de mannen zelf leggen? Hier leest hij echt als een epigoon van een actuele politieke stroming. 72% van de zelfmoorden is een witte man - kan het zijn dat ook mannen bezwijken onder patriarchaat?
- Jablonka zoomt in op geweld tegen vrouwen en dat dat voortkomt uit misogynie. Hij zegt niets over misandrie terwijl veel mannen lijden onder het huiselijk geweld door vrouwen. Dat is op zijn minst eenzijdig. (Laat onverlet dat elke vorm van huiselijk geweld afschuwelijk is en aandacht verdient). Hij benoemt wel de disfunctionaliteit van extreem-links anti-man feminisme.
- Jablonka hekelt dat meisjes hun hele jeugd worden behandeld als vrouw… maar dat geldt toch ook voor jongens, dat is precies het probleem… Opnieuw, wat mij betreft op dit punt te eenzijdig, teveel pamflet.
- Jablonka citeert een auteur dat mannelijke overheersing alleen mogelijk is als vrouwen daar aan meewerken. Hoe zit het met de invalshoek dat voor veel vrouwen taakverdeling een voordeel is, nl dat het zware en nare werk door de man wordt gedaan? Jablonka mist deze invalshoek.