What do you think?
Rate this book
De terugkeer
Haar vader stierf toen ze vijf jaar oud was. Een zelfgekozen dood waarin Jennie nooit heeft willen geloven. Het is nu twintig jaar later. Haar oudere broer spreekt niet graag over vroeger en ze heeft de hoop opgegeven dat hij dat ooit wel zal doen. Als bij haar moeder beginnende alzheimer wordt geconstateerd, beseft Jennie dat het niet lang meer duurt voor ook zij geen antwoorden meer kan geven. Ze stapt met haar twijfels naar de politie om het onderzoek naar haar vaders dood te heropenen.
De terugkeer is een coldcaseverhaal over de macht van herinneringen.
De terugkeer is een coldcaseverhaal over de macht van herinneringen.
256 pages, Hardcover
Published October 27, 2020
8 people are currently reading
478 people want to read
About the author
Esther Gerritsen
30 books180 followersEsther Gerritsen (1972) is a Dutch novelist, columnist and screenwriter. Since her 2000 debut with Bevoorrecht bewustzijn (Privileged Consciousness), Gerritsen has been considered one of the best authors in the Netherlands and makes regular appearances on radio programs and at international literary festivals such as Litquake and Wordfest.
Her novels Superduif (Superdove, 2010), Dorst (Craving, 2012), Roxy (2014) and De Trooster (The Comforter, 2018) were all shortlisted for the Libris Literature Prize. In 2005 she was awarded the BNG prize for her second novel Normale dagen (Ordinary Days, 2005) and in 2014 she was awarded the Frans Kellendonk prize for her body of work. Gerritsen writes a popular weekly column in the VPRO TV guide and she had the honour of writing the Dutch Book Week gift in 2016 with a print run of 700,000 copies.
She is currently making a name for herself as a screenwriter for film and TV. She wrote the scenario for Instinct (Halina Reijn, 2019), which was the opening film at the Dutch National Film Festival, was praised and lauded at international filmfestivals such as Locarno, Toronto and London and is the Dutch entry for the 2019 Oscars. She is a co-writer of the new TV series Red Light, which will premiere in 2020 featuring Maaike Neuville, Halina Reijn and Carice van Houten (Game of Thrones).
Her novels Superduif (Superdove, 2010), Dorst (Craving, 2012), Roxy (2014) and De Trooster (The Comforter, 2018) were all shortlisted for the Libris Literature Prize. In 2005 she was awarded the BNG prize for her second novel Normale dagen (Ordinary Days, 2005) and in 2014 she was awarded the Frans Kellendonk prize for her body of work. Gerritsen writes a popular weekly column in the VPRO TV guide and she had the honour of writing the Dutch Book Week gift in 2016 with a print run of 700,000 copies.
She is currently making a name for herself as a screenwriter for film and TV. She wrote the scenario for Instinct (Halina Reijn, 2019), which was the opening film at the Dutch National Film Festival, was praised and lauded at international filmfestivals such as Locarno, Toronto and London and is the Dutch entry for the 2019 Oscars. She is a co-writer of the new TV series Red Light, which will premiere in 2020 featuring Maaike Neuville, Halina Reijn and Carice van Houten (Game of Thrones).
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 78 reviews
April 26, 2021
'Gerrit zegt tegen zijn zoon dat verdriet niet origineel hoeft te zijn, dat ook heel gewoon verdriet moet bestaan.'
October 29, 2020
De nieuwe roman van Esther Gerritsen, De terugkeer, is weer een 'echte Gerritsen'. Zonder te veroordelen legt ze menselijke relaties bloot en weet ze door te dringen tot de kern van de zaak.
In De terugkeer is er ook sprake van een echte zaak, een cold case zaak zelfs.
Jennie was vijf toen haar vader de hand aan zichzelf sloeg. Althans, dat is wat haar is verteld en zo is het twintig jaar geweest. Maar Jennie heeft altijd getwijfeld of haar vader aan een zelfgekozen dood is overleden. Twintig jaar lang heeft ze zich afgevraagd of het haar fantasie was of dat haar kleine beetje herinneringen ook maar een fractie van de waarheid in zich hadden. Haar vijf jaar oudere broer Max heeft nooit veel willen zeggen over hun vaders dood en nu hun moeder Johanna aan Alzheimer blijkt te lijden, dringt de tijd voor Jennie. Kan zij de waarheid nog boven tafel krijgen?
In een goed toegankelijk proza legt Gerritsen bloot wat twintig jaar verborgen bleef. Toch geeft ze de lezer nog genoeg te raden over. Wat dat betreft is dit dan ook geen misdaadroman of zelfs thriller te noemen. Opmerkelijk is ook de stem van de overleden vader Gerrit. Zijn observaties van zijn voormalige gezin en zijn korte gesprekken met God hierover geven zelfs een vleug humor aan het boek. Maar het wordt niet raar of ongemakkelijk, hij is een toeschouwer op gepaste afstand.
'Nee, zegt Gerrit. Graaf me dan in godsnaam op. Als jullie zo nodig alles willen laten herleven. Dit verhaal bevalt me niet.
God vraagt of hij het zeker weet.
Ik wil in ieder geval niet dit, zegt Gerrit. Alles is beter dan dit.
Kom op, zegt God, is jouw versie dan zoveel beter?
Waarom praat ik met jou? vraagt Gerrit.
God zwijgt.'
Voor iemand die nooit echt schrijver wilde worden (Volkskrant Magazine 24 oktober 2020) is Gerritsen inmiddels toch wel doorgedrongen tot de hoogste regionen van de Nederlandse literatuur. De terugkeer is hier een bewijs van.
In De terugkeer is er ook sprake van een echte zaak, een cold case zaak zelfs.
Jennie was vijf toen haar vader de hand aan zichzelf sloeg. Althans, dat is wat haar is verteld en zo is het twintig jaar geweest. Maar Jennie heeft altijd getwijfeld of haar vader aan een zelfgekozen dood is overleden. Twintig jaar lang heeft ze zich afgevraagd of het haar fantasie was of dat haar kleine beetje herinneringen ook maar een fractie van de waarheid in zich hadden. Haar vijf jaar oudere broer Max heeft nooit veel willen zeggen over hun vaders dood en nu hun moeder Johanna aan Alzheimer blijkt te lijden, dringt de tijd voor Jennie. Kan zij de waarheid nog boven tafel krijgen?
In een goed toegankelijk proza legt Gerritsen bloot wat twintig jaar verborgen bleef. Toch geeft ze de lezer nog genoeg te raden over. Wat dat betreft is dit dan ook geen misdaadroman of zelfs thriller te noemen. Opmerkelijk is ook de stem van de overleden vader Gerrit. Zijn observaties van zijn voormalige gezin en zijn korte gesprekken met God hierover geven zelfs een vleug humor aan het boek. Maar het wordt niet raar of ongemakkelijk, hij is een toeschouwer op gepaste afstand.
'Nee, zegt Gerrit. Graaf me dan in godsnaam op. Als jullie zo nodig alles willen laten herleven. Dit verhaal bevalt me niet.
God vraagt of hij het zeker weet.
Ik wil in ieder geval niet dit, zegt Gerrit. Alles is beter dan dit.
Kom op, zegt God, is jouw versie dan zoveel beter?
Waarom praat ik met jou? vraagt Gerrit.
God zwijgt.'
Voor iemand die nooit echt schrijver wilde worden (Volkskrant Magazine 24 oktober 2020) is Gerritsen inmiddels toch wel doorgedrongen tot de hoogste regionen van de Nederlandse literatuur. De terugkeer is hier een bewijs van.
October 29, 2020
Ontroerend verhaal over een beschadigd gezin waarvan de leden worstelen met hun herinneringen aan vroeger en de onderlinge verhoudingen. Knap hoe Gerritsen het verband tussen denken, zeggen en niet-zeggen toont.
January 21, 2021
De laatste roman van Esther Gerritsen, De terugkeer, kent een sterk plot, dat aan Couperus doet denken. Maar het is niet het plot dat de grootste indruk op mij maakte. Het was één alinea, of misschien wel, een woord van twee letters.
Wat voorafging: 16 jaar na de zelfmoord van haar depressieve man vertrekt Johanna met haar vriend Frans naar zijn huis op Ibiza. Als ze de eerste tekenen van dementie begint te vertonen, dumpt Frans haar bij haar kinderen in Nederland. Nadat ze daar een paar weken is, lezen we:
Esther Gerritsen, De terugkeer 84.
Veelzeggend mooi is al de opvolging “hun terrras, zijn terras”. Niet alleen vanwege hun en zijn, maar ook omdat ‘terras’ van lading verandert. Van een ruimte om in geborgenheid rond te gaan, naar een bezit dat anderen uitsluit.
Maar de klap op de vuurpijl is het de laatste ‘en’.
Is het de nevenschikkende en? Dat Johanna aan tegels denkt staat los van het gedrag van Frans. Misschien beseft ze zijn verraad niet eens, door haar geestelijke achteruitgang.
Of is ’t het verwijtende én (‘ik zit me hier uit te sloven, én jij zit maar voor de televisie!’)? Het kan Johanna niets schelen dat ze Frans niet meer ziet, ze mist alleen de warmte van het eiland. Ze is minstens zo harteloos als Frans.
Of duidt ‘en’ op een oorzakelijk verband? Het handelen van Frans is zo confronterend, dat Johanna er alleen maar omheen kan denken. Een groot gemis uit zich in het missen van een kleinigheid.
Je kunt zoeken naar de juiste betekenis (wat bedoelt de auteur?). Je kunt het ook alle drie waar laten zijn. Dan vormt de betekenis die je hecht aan het woord ‘en’ je beeld van Johanna , en daarmee je interpretatie van de rest van het book .
Dan is ‘en’ de as waar het boek om draait. Geef het een slinger en het wordt een ander boek. Mooi vind ik dat.
(Geplaatst op https://www.janwillemswane.nl/2021/01...).
Wat voorafging: 16 jaar na de zelfmoord van haar depressieve man vertrekt Johanna met haar vriend Frans naar zijn huis op Ibiza. Als ze de eerste tekenen van dementie begint te vertonen, dumpt Frans haar bij haar kinderen in Nederland. Nadat ze daar een paar weken is, lezen we:
Johanna ligt ook wakker. Ze denkt aan Frans en vraagt zich af of het nu warm is op Ibiza. Ze mist de zon. Ze mist het gevoel van blote voeten op de warme stoeptegels van hun terras. Zijn terras, corrigeert ze zichzelf. Frans heeft niets meer van zich laten horen en Johanna denkt aan de tegels.
Esther Gerritsen, De terugkeer 84.
Veelzeggend mooi is al de opvolging “hun terrras, zijn terras”. Niet alleen vanwege hun en zijn, maar ook omdat ‘terras’ van lading verandert. Van een ruimte om in geborgenheid rond te gaan, naar een bezit dat anderen uitsluit.
Maar de klap op de vuurpijl is het de laatste ‘en’.
Is het de nevenschikkende en? Dat Johanna aan tegels denkt staat los van het gedrag van Frans. Misschien beseft ze zijn verraad niet eens, door haar geestelijke achteruitgang.
Of is ’t het verwijtende én (‘ik zit me hier uit te sloven, én jij zit maar voor de televisie!’)? Het kan Johanna niets schelen dat ze Frans niet meer ziet, ze mist alleen de warmte van het eiland. Ze is minstens zo harteloos als Frans.
Of duidt ‘en’ op een oorzakelijk verband? Het handelen van Frans is zo confronterend, dat Johanna er alleen maar omheen kan denken. Een groot gemis uit zich in het missen van een kleinigheid.
Je kunt zoeken naar de juiste betekenis (wat bedoelt de auteur?). Je kunt het ook alle drie waar laten zijn. Dan vormt de betekenis die je hecht aan het woord ‘en’ je beeld van Johanna , en daarmee je interpretatie van de rest van het book .
Dan is ‘en’ de as waar het boek om draait. Geef het een slinger en het wordt een ander boek. Mooi vind ik dat.
(Geplaatst op https://www.janwillemswane.nl/2021/01...).
November 6, 2020
“Omdat je voor een bestendige relatie slechts twee mensen nodig hebt die beiden geloven dat het goed is. Een geloof dat losstaat van de werkelijkheid.”
Was deze zin maar gewoon van mij.
Ze is terug.
April 27, 2021
Ik was in de juiste gemoedstoestand om dit boek te lezen. Ik heb er heel wat inzichten in de menselijke psyche uit gehaald. En weeral eens gezien hoe elke familie op zijn heel eigen wijze het zichzelf moeilijk kan maken.
December 15, 2020
Goh. Dit mist vanalles. Diepgang, geloofwaardigheid, taal en stijl... ik vind dat ik nog gul ben met de sterren.
February 21, 2021
4,0 ⭐️
October 26, 2024
? Leeskring Leiderdorp 1/11/22 nadat ik dit jaar al Broer met plezier gelezen heb
🤔De schrijfstijl sprak mij aan met soms mooie stukjes beeldspraak om de gevoelens, gedachten en gesprekjes binnen een gezin aan te geven. Het cold case verhaal was zeker aardig en bleef mij boeien tot het einde.
p234: "En wat doe je als de puzzel eindelijk af is? Je kijkt er even naar, laat 'm misschien een nacht liggen, maakt hem kapot en stopt 'm weer terug in de doos."
=> In de boekenkast van mijn vrouw staan Ik ben vaak heel kort dom, Jij hebt iets leuks over je en Dorst nog ongelezen. Omdat ik meer van de romans dan de korte verhalen (columns) ben zal het laatste boek waarschijnlijk het eerstvolgende boek gaan zijn dat ik van deze auteur ga lezen...
MW 24/10/22
🤔De schrijfstijl sprak mij aan met soms mooie stukjes beeldspraak om de gevoelens, gedachten en gesprekjes binnen een gezin aan te geven. Het cold case verhaal was zeker aardig en bleef mij boeien tot het einde.
p234: "En wat doe je als de puzzel eindelijk af is? Je kijkt er even naar, laat 'm misschien een nacht liggen, maakt hem kapot en stopt 'm weer terug in de doos."
=> In de boekenkast van mijn vrouw staan Ik ben vaak heel kort dom, Jij hebt iets leuks over je en Dorst nog ongelezen. Omdat ik meer van de romans dan de korte verhalen (columns) ben zal het laatste boek waarschijnlijk het eerstvolgende boek gaan zijn dat ik van deze auteur ga lezen...
MW 24/10/22
February 15, 2025
Ik weet niet zo goed of ik verbolgen moet zijn dat Esther Gerritsen zo ondergewaardeerd wordt of dat ik er blij om moet zijn, omdat ik haar werk zo met minder mensen hoef te delen en dichter bij mezelf kan houden.
December 27, 2020
Een boek van Esther Gerritsen stelt eigenlijk nooit teleur. Ook in De terugkeer weet ze weer zo levensecht personages en pijnlijke situaties neer te zetten en te beschrijven.
November 1, 2020
‘Gewend geraakt aan een last kun je niet meer zonder.’
January 18, 2021
Achterin De terugkeer staat een overzicht van Esthers boeken. Ik kwam erachter dat ik alleen de laatste vier heb gelezen, en daar zit voor mij een stijgende lijn in. Ik vond De trooster al heel goed maar deze is weer raak. Er is iets aan die vertelstijl, ernstig maar soms ook zo subtiel grappig dat je hart breekt. Het enige nadeel was dat dit boek dun was. Het is een origineel verhaal met een vlotte vertelstijl waardoor je het boek in één keer uitleest. Leuk vond ik ook dat Gerrit naast God soms een duit in het zakje deed.
'O God, denkt Gerrit, hij lijkt op zijn opa. God knikt.'
Je mag geen boek judgen bij its cover enzo, maar ik ben blij dat ik ooit iets van Esther Gerritsen ging lezen omdat ze me zo'n lieve en leuke vrouw leek. Dat voel je terug in haar boeken. Ik wou echt dat zij mijn tante was ofzo. Dit is weer een heerlijke Jip en Janneke recensie maar gelukkig krijg ik hier niet voor betaald hè.
'O God, denkt Gerrit, hij lijkt op zijn opa. God knikt.'
Je mag geen boek judgen bij its cover enzo, maar ik ben blij dat ik ooit iets van Esther Gerritsen ging lezen omdat ze me zo'n lieve en leuke vrouw leek. Dat voel je terug in haar boeken. Ik wou echt dat zij mijn tante was ofzo. Dit is weer een heerlijke Jip en Janneke recensie maar gelukkig krijg ik hier niet voor betaald hè.
September 8, 2021
Een mooi boek wel, over het boven tafel krijgen van de waarheid omtrent de dood van een vader, waarbij hij vanuit het hiernamaals meekijkt en af en toe commentaar geeft ( maar door de levenden niet gehoord wordt ). Over een moeder die door alzheimer weg geestelijk afdrijft, gebrek aan communicatie, en hoe dit tot geheimen en misverstanden kan leiden. De spanningsboog is goed, het leest lekker weg, heeft plotwendingen en er zitten mooie bespiegelingen in.
Enkele passages die ik mooi vind:
"En al vond Johanna dat onzin, als maar genoeg mensen tegen je zeggen dat je 'niet naïef' moet zijn, is het snel bekeken met het vertrouwen op je eigen gevoel."
"Die man stelt zoveel vragen, en het is niet dat ze liegen wil, of dat hij iets niet weten mag, maar haar denken is van haar, en niet een ruimte die hij op elk moment onaangekondigd mag betreden."
Enkele passages die ik mooi vind:
"En al vond Johanna dat onzin, als maar genoeg mensen tegen je zeggen dat je 'niet naïef' moet zijn, is het snel bekeken met het vertrouwen op je eigen gevoel."
"Die man stelt zoveel vragen, en het is niet dat ze liegen wil, of dat hij iets niet weten mag, maar haar denken is van haar, en niet een ruimte die hij op elk moment onaangekondigd mag betreden."
December 10, 2020
Wel een geinig boek, maar maakt niet zo heel veel indruk.
February 24, 2022
Meeslepend mooie roman. Vreemd dat dit de zelfde schrijver is van het saaie Roxy. Hier is de aanloop, na een ijzersterke startscène, wat gewoontjes, maar als een 'sleeper' kruipt het verhaal, glijden de personages stilaan meer onder je vel, als mieren.
Het is een whodunit, maar dat is slechts een middel om iets mee te zeggen. Gerritsen pakt loodzware thema's (jeugdtrauma's, rouw) op een soms geestige, directe simpele manier aan, en dat werkt.
De laatste pagina's zijn zo 'nagel op de kop', dat je volledig geabsorbeerd wordt.
Nederland heeft hiermee weer een grote auteur bij - wij Vlamingen mogen jaloers zijn, en blij.
Het is een whodunit, maar dat is slechts een middel om iets mee te zeggen. Gerritsen pakt loodzware thema's (jeugdtrauma's, rouw) op een soms geestige, directe simpele manier aan, en dat werkt.
De laatste pagina's zijn zo 'nagel op de kop', dat je volledig geabsorbeerd wordt.
Nederland heeft hiermee weer een grote auteur bij - wij Vlamingen mogen jaloers zijn, en blij.
June 23, 2021
Zo uit maar is ook vrij kort. Bijzonder dat Gerrit zijn gedachtes mee blijven doen na zijn dood. Weer een verhaal waar je de schade ziet die overgaat van generatie op generatie. Verdrietig.
July 27, 2021
Indrukwekkend boek, dat veel verder gaat dan de vraag "Wie heeft het gedaan?".
2021 Books #45
2021 Books #45
December 19, 2020
All in the family
Het gezin van Gerrit en Johanna, veel jonger dan haar man, en hun kinderen Max, de oudste, en zijn jongere zus Jennie is geen modelgezin, al ziet de buitenwereld niet veel van hun leed. Zij hangen de vuile was niet buiten. De roman speelt zich af in een periode dat Gerrit al een jaar of twintig dood is, zelfmoord is er altijd gezegd. Johanna heeft een paar zorgeloze jaren op Ibiza doorgebracht. Haar nieuwe vriend brengt haar thuis in het dorp waar Max nog woont met zijn jonge gezin, maar dat Jennie ontvlucht is. Johanna lijdt aan alzheimer en haar vriend vindt dat haar kinderen maar voor haar moeten zorgen. Oom en zwager Ed, de jongere broer van Gerrit, komt het gezin verblijden met zijn zorg en aandacht, zoals hij vroeger ook deed toen Gerrit nog leefde.
Ed is een zorgzaam type. Hij neemt graag de zorg voor Johanna op zich. Max en Jennie vinden dat maar zozo. Max heeft na de dood van zijn vader altijd voor zijn moeder gezorgd zonder er ooit iets voor teruggevraagd te hebben. Er wordt gefluisterd dat Ed stiekem verliefd op Johanna is en dat ook altijd geweest is.
Wat is het geval? Gerrit was zeer depressief. Max kent hem niet beter dan dat hij op de bank ligt en als hij daar af moet, hij dat kruipend doet. Opstaan en lopen, dat kan hij niet opbrengen. Dat beeld vind ik erg treffend. Hij durft en/of wil ook geen hulp (te) vragen aan vrouw en kinderen. Zij voelen zich daarom ook door hem afgewezen. Feitelijk is de situatie onhoudbaar.
Gerritsen neemt zeer ruim de tijd om de verschillende gezinsleden - er zijn ook nog Max’ jonge vrouw Nora en hun dochtertje Elsie - te schilderen. Het grappige is dat Gerrit nog altijd aanwezig is - in de geest. Letterlijk: hij is als geest aanwezig terwijl hij natuurlijk al jaren in het hiernamaals vertoeft. Die vondst vind ik leuk: hij doet ook niet zo moeilijk meer, Gerrit, nu zijn zwaarmoedige lichamelijkheid hem ontnomen is. Gerritsen schildert de verschillende familieleden alsof zij uit hetzelfde hout gesneden zijn, of gebeiteld uit hetzelfde graniet. Daar zit voor mij een van de moeilijkheden in de roman: de personages lijken op deze wijze te eendimensionaal, zo in dat graniet. Geen greintje humor, geen greintje licht kan er schijnen in hun hoofd en hart, die beide al jaren potdicht zitten. Te zwaar, te afgesloten, te onthecht, te dissociatief, te veel dood, te veel alcohol, te diepe depressies en die ook weer te lang, te weinig zelfvertrouwen, geen openingen voor elkaar noch voor de lezer. Het is niet zo dat ik zwaarmoedigheid en navelstaarderij niet kan handelen, in tegendeel, maar ze zijn me hier te eendimensionaal. Niet uitgewerkt genoeg om er in mee te kunnen gaan of om absurd te zijn en er op die wijze om te kunnen lachen of te relativeren. Het verhaal schiet in het begin niet heel erg op, wat op zich niet erg is, maar de vrij karige stijl noch de uitwerking vanher verhaal zorgen voor verdieping of voor geloofwaardigheid - en dan bedoel ik ‘literaire’ geloofwaardigheid -.
De stijl is afgemeten, daar is niets op tegen. Dialogen voeren de overhand. En daar hoeft evenmin iets tegen te zijn maar over het algemeen ben ik niet bijzonder dol op voornamelijk dialoog.
Psychologisch krijg je als lezer in het begin weinig grip op de zaak en op de mensen die het betreft. De steeds meer door alzheimer overvleugelde Johanna kan mijn sympathie nog het meest wegdragen, te meer omdat zij vermoedelijk ook schuilhoudt in deze psychische en lichamelijke sluimertoestand om het verleden en het heden te ontvluchten.
Er begint vaart te komen in het verhaal op het moment dat Jennie, de dochter, haar vragen omtrent de dood van haar vader Gerrit, steeds luider gaat stellen: Was het wel zelfmoord? Dan begint het verhaal de vorm van een psychologische thriller te krijgen. Ik laat me nu verder niet uit over het genre van de thriller.
Alles komt in een stroomversnelling: gebeurtenissen en het emotioneel openbreken van de granieten personages. Eindelijk krijgen de personages ook andere kanten. Dat is een opluchting! Toch kan het laatste deel van het boek, een kwart denk ik, voor mij deze nieuwe roman van Gerritsen niet redden.
Ik weet dat veel mensen deze roman erg waarderen, en ook de recensent van de NRC doet dat, en gelukkig maar voor alle betrokkenen, maar ik werd er niet blij van; mij overtuigde de roman niet. Gerritsens vorige boek De trooster deed dat wel.
Over de auteur:
Esther Gerritsen (Nijmegen, 2 februari 1972) is een Nederlandse schrijfster. Vanaf 1999 schreef ze toneel en proza, maar vanaf 2004 legt ze zich geheel op proza toe. Zij schrijft romans en verhalen, en is columnist voor de VPRO Gids.
Gerritsen groeide op in Gendt en studeerde Dramaschrijven en Literaire vorming aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht.
In oktober 1999 ging haar toneelstuk, de monoloog Huisvrouw, in Amsterdam in première. Een jaar later volgde in Utrecht de première van Het geeft niet, eveneens een monoloog.
Gerritsen debuteerde als prozaschrijver in 2000 met de verhalenbundel Bevoorrecht bewustzijn. In 2002 verscheen Tussen een persoon, haar eerste roman. In maart dat jaar vond te Arnhem de première plaats van haar toneelstuk Een vriendelijk stuk over aardige mensen, over drie mensen die samen een avond bij één van hen doorbrengen. In september dat jaar ging Monoloog van een paard in Rotterdam in première, gevolgd door Hoe komt het kalf bij zijn maat (Arnhem, maart 2003). Samen met de lunchvoorstelling Seks & eten werden deze teksten in 2004 gebundeld.
In haar lezing 'Waarom ik eens even stop met toneelschrijven' uit 2007 zette Gerritsen uiteen dat ze tijdens het schrijven van toneel een volle 'evenementenhal' voor zich ziet en dit werkt storend: 'Ik ben bang voor de groep. Een toneelschrijver werkt voor de groep.' Deze situatie is 'een groot mankement als je toneelschrijver bent'. Het gaat om de volgende factoren. Gaat het schrijven van toneel in de ervaring van Gerritsen gepaard met het inspelen op een denkbeeldig publiek, het schrijven van proza levert haar wel de verlangde intimiteit op: 'Alles wat ik als toneelschrijver niet durfde, durfde ik wel als prozaschrijver.' Omdat zij haar humor voor het toneel reserveerde, durfde zij zich in haar proza hiervan niet te bedienen. Als prozaschrijver ziet zij de lezer als bondgenoot, als toneelschrijver het publiek als de ander die zij voor zich moet winnen. Het rekening houden met het publiek is een kwestie van angst en wie die niet weet te overwinnen, kan zich volgens Gerritsen maar beter op proza toeleggen.
In 2010 verscheen de roman Superduif. Hoofdpersoon Bonnie Mol is een meisje in de leeftijd dat de basisschool voor de middelbare school wordt ingeruild. Uit verlangen mensen te behoeden voor rampen beeldt zij zich in dat ze op gezette tijden in een grote duif transformeert en dan allerlei heldendaden verricht. Maar als Sjoerd, de broer van haar vriendin Ine, verongelukt, voelt zij zich schuldig en meent tekortgeschoten te zijn.
In 2011 verscheen Jij hebt iets leuks over je, een verzameling beschouwend werk uit de periode 2001-2011. Naast columns uit onder meer de Volkskrant, Opzij, Humanist en Passionate Magazine, zijn hierin ook reportages ('Radio Kootwijk'), lezingen en beschouwingen te vinden. Het betreft onderwerpen als de ziekte en de dood van haar oudere broer, het (katholieke) geloof waarin de auteur is opgegroeid (Mijn angst voor nee is de schuld van Jezus), de ideale bibliotheek, en de brieven van Vincent van Gogh.
Het cultureel tijdschrift Hollands Diep vroeg in 2011 27 recensenten wie de meest belovende Nederlandse en Vlaamse auteurs onder de 40 jaar waren. Esther Gerritsen behoorde tot de tien meest genoemde namen, naast onder meer Peter Buwalda, Gustaaf Peek, Dimitri Verhulst en Christiaan Weijts.
In 2013 verscheen een tweede bundel non-fictie, Ik ben vaak heel kort dom, geheel gevuld met columns die in de periode 2010-2012 in de VPRO Gids verschenen. De onderwerpen zijn huiselijk, met terugkerende elementen als het opvoeden van een jonge dochter en het leven na een echtscheiding. Maar het eigenlijke thema is de perceptieve, associatieve geest van de auteur die haar noopt het leven overzichtelijk klein te houden.
Gerritsen het boekenweekgeschenk voor 2016 Broer. Gerritsen is columniste voor de VPRO Gids.
Bibliografie
Proza
2000 - Bevoorrecht bewustzijn (verhalen, De Geus)
2002 - Tussen Een Persoon (roman, De Geus)
2005 - Normale dagen (roman, De Geus)
2008 - De kleine miezerige god (roman, De Geus)
2010 - Superduif (roman, De Geus)
2011 - Jij hebt iets leuks over je (bundeling columns uit o.a. Volkskrant en Opzij 2001-2011, De Geus)
2012 - Dorst (roman, De Geus)
2013 - Ik ben vaak heel kort dom (bundeling columns uit de VPRO gids, De Geus)
2014 - Roxy (roman, De Geus)
2016 - Broer (novelle, boekenweekgeschenk 2016)
2018 - De Trooster (roman, De Geus)
2020 - De terugkeer
Bibliografie:
Titel: De terugkeer
Auteur: Esther Gerritsen
Uitgever: De Geus
Jaar van uitgave: 2020
Aantal pp’s: 244
ISBN: 978 90 445 4252 3
Het gezin van Gerrit en Johanna, veel jonger dan haar man, en hun kinderen Max, de oudste, en zijn jongere zus Jennie is geen modelgezin, al ziet de buitenwereld niet veel van hun leed. Zij hangen de vuile was niet buiten. De roman speelt zich af in een periode dat Gerrit al een jaar of twintig dood is, zelfmoord is er altijd gezegd. Johanna heeft een paar zorgeloze jaren op Ibiza doorgebracht. Haar nieuwe vriend brengt haar thuis in het dorp waar Max nog woont met zijn jonge gezin, maar dat Jennie ontvlucht is. Johanna lijdt aan alzheimer en haar vriend vindt dat haar kinderen maar voor haar moeten zorgen. Oom en zwager Ed, de jongere broer van Gerrit, komt het gezin verblijden met zijn zorg en aandacht, zoals hij vroeger ook deed toen Gerrit nog leefde.
Ed is een zorgzaam type. Hij neemt graag de zorg voor Johanna op zich. Max en Jennie vinden dat maar zozo. Max heeft na de dood van zijn vader altijd voor zijn moeder gezorgd zonder er ooit iets voor teruggevraagd te hebben. Er wordt gefluisterd dat Ed stiekem verliefd op Johanna is en dat ook altijd geweest is.
Wat is het geval? Gerrit was zeer depressief. Max kent hem niet beter dan dat hij op de bank ligt en als hij daar af moet, hij dat kruipend doet. Opstaan en lopen, dat kan hij niet opbrengen. Dat beeld vind ik erg treffend. Hij durft en/of wil ook geen hulp (te) vragen aan vrouw en kinderen. Zij voelen zich daarom ook door hem afgewezen. Feitelijk is de situatie onhoudbaar.
Gerritsen neemt zeer ruim de tijd om de verschillende gezinsleden - er zijn ook nog Max’ jonge vrouw Nora en hun dochtertje Elsie - te schilderen. Het grappige is dat Gerrit nog altijd aanwezig is - in de geest. Letterlijk: hij is als geest aanwezig terwijl hij natuurlijk al jaren in het hiernamaals vertoeft. Die vondst vind ik leuk: hij doet ook niet zo moeilijk meer, Gerrit, nu zijn zwaarmoedige lichamelijkheid hem ontnomen is. Gerritsen schildert de verschillende familieleden alsof zij uit hetzelfde hout gesneden zijn, of gebeiteld uit hetzelfde graniet. Daar zit voor mij een van de moeilijkheden in de roman: de personages lijken op deze wijze te eendimensionaal, zo in dat graniet. Geen greintje humor, geen greintje licht kan er schijnen in hun hoofd en hart, die beide al jaren potdicht zitten. Te zwaar, te afgesloten, te onthecht, te dissociatief, te veel dood, te veel alcohol, te diepe depressies en die ook weer te lang, te weinig zelfvertrouwen, geen openingen voor elkaar noch voor de lezer. Het is niet zo dat ik zwaarmoedigheid en navelstaarderij niet kan handelen, in tegendeel, maar ze zijn me hier te eendimensionaal. Niet uitgewerkt genoeg om er in mee te kunnen gaan of om absurd te zijn en er op die wijze om te kunnen lachen of te relativeren. Het verhaal schiet in het begin niet heel erg op, wat op zich niet erg is, maar de vrij karige stijl noch de uitwerking vanher verhaal zorgen voor verdieping of voor geloofwaardigheid - en dan bedoel ik ‘literaire’ geloofwaardigheid -.
De stijl is afgemeten, daar is niets op tegen. Dialogen voeren de overhand. En daar hoeft evenmin iets tegen te zijn maar over het algemeen ben ik niet bijzonder dol op voornamelijk dialoog.
Psychologisch krijg je als lezer in het begin weinig grip op de zaak en op de mensen die het betreft. De steeds meer door alzheimer overvleugelde Johanna kan mijn sympathie nog het meest wegdragen, te meer omdat zij vermoedelijk ook schuilhoudt in deze psychische en lichamelijke sluimertoestand om het verleden en het heden te ontvluchten.
Er begint vaart te komen in het verhaal op het moment dat Jennie, de dochter, haar vragen omtrent de dood van haar vader Gerrit, steeds luider gaat stellen: Was het wel zelfmoord? Dan begint het verhaal de vorm van een psychologische thriller te krijgen. Ik laat me nu verder niet uit over het genre van de thriller.
Alles komt in een stroomversnelling: gebeurtenissen en het emotioneel openbreken van de granieten personages. Eindelijk krijgen de personages ook andere kanten. Dat is een opluchting! Toch kan het laatste deel van het boek, een kwart denk ik, voor mij deze nieuwe roman van Gerritsen niet redden.
Ik weet dat veel mensen deze roman erg waarderen, en ook de recensent van de NRC doet dat, en gelukkig maar voor alle betrokkenen, maar ik werd er niet blij van; mij overtuigde de roman niet. Gerritsens vorige boek De trooster deed dat wel.
Over de auteur:
Esther Gerritsen (Nijmegen, 2 februari 1972) is een Nederlandse schrijfster. Vanaf 1999 schreef ze toneel en proza, maar vanaf 2004 legt ze zich geheel op proza toe. Zij schrijft romans en verhalen, en is columnist voor de VPRO Gids.
Gerritsen groeide op in Gendt en studeerde Dramaschrijven en Literaire vorming aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht.
In oktober 1999 ging haar toneelstuk, de monoloog Huisvrouw, in Amsterdam in première. Een jaar later volgde in Utrecht de première van Het geeft niet, eveneens een monoloog.
Gerritsen debuteerde als prozaschrijver in 2000 met de verhalenbundel Bevoorrecht bewustzijn. In 2002 verscheen Tussen een persoon, haar eerste roman. In maart dat jaar vond te Arnhem de première plaats van haar toneelstuk Een vriendelijk stuk over aardige mensen, over drie mensen die samen een avond bij één van hen doorbrengen. In september dat jaar ging Monoloog van een paard in Rotterdam in première, gevolgd door Hoe komt het kalf bij zijn maat (Arnhem, maart 2003). Samen met de lunchvoorstelling Seks & eten werden deze teksten in 2004 gebundeld.
In haar lezing 'Waarom ik eens even stop met toneelschrijven' uit 2007 zette Gerritsen uiteen dat ze tijdens het schrijven van toneel een volle 'evenementenhal' voor zich ziet en dit werkt storend: 'Ik ben bang voor de groep. Een toneelschrijver werkt voor de groep.' Deze situatie is 'een groot mankement als je toneelschrijver bent'. Het gaat om de volgende factoren. Gaat het schrijven van toneel in de ervaring van Gerritsen gepaard met het inspelen op een denkbeeldig publiek, het schrijven van proza levert haar wel de verlangde intimiteit op: 'Alles wat ik als toneelschrijver niet durfde, durfde ik wel als prozaschrijver.' Omdat zij haar humor voor het toneel reserveerde, durfde zij zich in haar proza hiervan niet te bedienen. Als prozaschrijver ziet zij de lezer als bondgenoot, als toneelschrijver het publiek als de ander die zij voor zich moet winnen. Het rekening houden met het publiek is een kwestie van angst en wie die niet weet te overwinnen, kan zich volgens Gerritsen maar beter op proza toeleggen.
In 2010 verscheen de roman Superduif. Hoofdpersoon Bonnie Mol is een meisje in de leeftijd dat de basisschool voor de middelbare school wordt ingeruild. Uit verlangen mensen te behoeden voor rampen beeldt zij zich in dat ze op gezette tijden in een grote duif transformeert en dan allerlei heldendaden verricht. Maar als Sjoerd, de broer van haar vriendin Ine, verongelukt, voelt zij zich schuldig en meent tekortgeschoten te zijn.
In 2011 verscheen Jij hebt iets leuks over je, een verzameling beschouwend werk uit de periode 2001-2011. Naast columns uit onder meer de Volkskrant, Opzij, Humanist en Passionate Magazine, zijn hierin ook reportages ('Radio Kootwijk'), lezingen en beschouwingen te vinden. Het betreft onderwerpen als de ziekte en de dood van haar oudere broer, het (katholieke) geloof waarin de auteur is opgegroeid (Mijn angst voor nee is de schuld van Jezus), de ideale bibliotheek, en de brieven van Vincent van Gogh.
Het cultureel tijdschrift Hollands Diep vroeg in 2011 27 recensenten wie de meest belovende Nederlandse en Vlaamse auteurs onder de 40 jaar waren. Esther Gerritsen behoorde tot de tien meest genoemde namen, naast onder meer Peter Buwalda, Gustaaf Peek, Dimitri Verhulst en Christiaan Weijts.
In 2013 verscheen een tweede bundel non-fictie, Ik ben vaak heel kort dom, geheel gevuld met columns die in de periode 2010-2012 in de VPRO Gids verschenen. De onderwerpen zijn huiselijk, met terugkerende elementen als het opvoeden van een jonge dochter en het leven na een echtscheiding. Maar het eigenlijke thema is de perceptieve, associatieve geest van de auteur die haar noopt het leven overzichtelijk klein te houden.
Gerritsen het boekenweekgeschenk voor 2016 Broer. Gerritsen is columniste voor de VPRO Gids.
Bibliografie
Proza
2000 - Bevoorrecht bewustzijn (verhalen, De Geus)
2002 - Tussen Een Persoon (roman, De Geus)
2005 - Normale dagen (roman, De Geus)
2008 - De kleine miezerige god (roman, De Geus)
2010 - Superduif (roman, De Geus)
2011 - Jij hebt iets leuks over je (bundeling columns uit o.a. Volkskrant en Opzij 2001-2011, De Geus)
2012 - Dorst (roman, De Geus)
2013 - Ik ben vaak heel kort dom (bundeling columns uit de VPRO gids, De Geus)
2014 - Roxy (roman, De Geus)
2016 - Broer (novelle, boekenweekgeschenk 2016)
2018 - De Trooster (roman, De Geus)
2020 - De terugkeer
Bibliografie:
Titel: De terugkeer
Auteur: Esther Gerritsen
Uitgever: De Geus
Jaar van uitgave: 2020
Aantal pp’s: 244
ISBN: 978 90 445 4252 3
July 24, 2021
Meegenomen bij mijn moeder. Een soort whodunnit, maar dan literair. Ik vond het jammer dat je in het hoofd van teveel mensen zat. Eerst van Max, dan van Nora (zijn vrouw), van Jenny (zijn zus), van Ed (zijn oom), van Johanna (zijn moeder). Het hoofd van Gerrit, zijn overleden vader die ook met God spreekt, was wel weer de moeite waard. Mensen vast in hun bestaan van het vergeten van vroegere herinneringen, emoties mogen niet gevoeld worden. Maar Jenny haalt alles los en open en graaft haar vader op. Die drie inkepingen in zijn schedel blijkt te hebben en een groene glassplinter. Van de asbak op het bijzettafeltje. Wie heeft hem daarmee doodgeslagen? Uiteindelijk weten alleen de direct-betrokkenen het. Spannend, kort en goed.
December 26, 2024
⭐️2,5 Het was een prima boek om even tussendoor te lezen. Niet ingewikkeld en vlot geschreven. Gerritsen kan goed geloofwaardige dialogen schrijven, zoals mensen in het echt zouden praten en met elkaar zouden omgaan, waardoor je de situaties levendig voor je ziet. Haar manier van schrijven bevalt me wel, maar het verhaal was me te simpel, waardoor de plottwist voor mij geen plottwist meer was en dat maakt een verhaal dan in de kern redelijk saai.
July 11, 2021
Prima te doen. Leest snel door.
De rol van de vader in de hemel was wat weird en het einde liet zich enigzins raden. Voelde allemaal erg light ofzo. Alsof het gewoonste zaak van de wereld was. Laatste oar bladzijden wel erg mooi…
De rol van de vader in de hemel was wat weird en het einde liet zich enigzins raden. Voelde allemaal erg light ofzo. Alsof het gewoonste zaak van de wereld was. Laatste oar bladzijden wel erg mooi…
February 13, 2024
“Geef me een paard, roept Gerrit, laat me het hiernamaals uit galopperen en als een ridder terugkeren, laat me eenmaal weer de vader zijn die ik ook was.” (p. 233)
November 24, 2020
Met bijna alleen maar dialogen weet Esther Gerritsen een verhaal te schrijven waarin het lang gissen is naar de echte verhoudingen binnen de groep personages en de ware toedracht van de dood van de vader.
January 9, 2021
Een boek met 2 gezichten: enerzijds een psychologische roman over hoe de zelfmoord van een depressieve vader de overblijvende leden van het gezin, elk op een andere manier, voor het leven tekent. Anderzijds is het ook een detective, want er zijn twijfels of het wel degelijk om een zelfmoord ging. Het taalgebruik is nuchter, zakelijk, korte zinnen, afgemeten, soms onderkoeld. En anderzijds staan er in die kaal aandoende taal pakkende zinnen zoals 'De waarheid is geen doel op zich, de waarheid is altijd iemands dienaar'. Of 'Waarom dat eeuwige willen overleven ondanks alles'.
Goed boek, maar een beetje jammer van het detective-aspect, want daardoor heb ik het veel te snel uitgelezen.
Goed boek, maar een beetje jammer van het detective-aspect, want daardoor heb ik het veel te snel uitgelezen.
May 2, 2021
'Kunnen herinneringen onrechtvaardig zijn?'
January 10, 2021
Esther Gerritsen (1972) schrijft romans, columns en scenario’s voor tv en film. Ze had de eer om in 2016 het boekenweek geschenk ‘Broer’ te schrijven met een oplage van 700.000 exemplaren.
Ze maakt momenteel furore als scenariste voor tv series en film.
Vijf jaar oud was Jennie toen haar vader de hand aan zichzelf zou hebben geslagen. Nu alweer twintig jaar geleden. Zij heeft nooit in die zelfgekozen dood willen geloven. Haar broer Max, die destijds tien was, praat niet graag over vroeger. Twintig jaar na dato kan Jennie kan het verleden nog steeds niet laten rusten. En als bij moeder alzheimer wordt geconstateerd, beseft Jennie dat ook zij straks geen antwoorden meer kan geven. Het wordt tijd om de feiten op te graven.
Jennie is vijfentwintig en studeert psychologie. Ze heeft moeite gehad om haar traumatische verleden te verwerken. Zij is meer het ondernemende type. Na haar studie heeft ze besloten om de waarheid van vroeger te achterhalen.
Max heeft als kleine jongen feitelijk een moord gezien. Hij heeft die verdrongen en wil eigenlijk alles uit die periode vergeten. Hij is een introverte dertiger. Hij wil het liefst het verleden volledig vergeten, maar merkt dat er toch heel wat herinneringen terugkeren.
Zelfs vader Gerrit speelt een rol vanuit de hemel. Hij kijkt vanuit het hiernamaals neer op het leven van zijn dierbaren zonder met hen contact te maken. Hij reageert dan ook (vaak ironisch) maar ze horen hem beneden niet. Uit wat hij zegt en denkt, blijkt niet dat het een vervelende man is geweest. Hij heeft een periode met depressiviteit gekend en die krijgt na zijn dood wel heel veel nadruk.
Een thema die aan bod komt is het fenomeen van de herinneringen. Er zijn volop citaten in deze roman die verwijzen naar herinneringen. Mensen leven altijd met herinneringen. Maar sommige mensen willen zich bepaalde dingen helemaal niet herinneringen in ogenschijnlijk eenvoudige dialogen legt Ester de spanning tussen haar personages bloot en toont ons haarscherp de rol die zij verkiezen te spelen.
Gerritsen weet zich te verplaatsen in de personages, die zich vaak op de rand van geestesziekte of van totale instorting bevinden. De boeken van Ester hebben bepaald een confronterend karakter en laten je nooit onberoerd. Ze schijft zinnen die nog lang bij je nazinderen.
‘Mijn moeder en mijn broer hebben er altijd zo weinig over gesproken dat ik hele verhalen ben gaan maken in mijn hoofd.’ (P.99)
De terugkeer confronteert je scherp met de kloof tussen wat mensen van het leven willen en wat ze uiteindelijk krijgen. Zeker en vast een aanrader.
Ze maakt momenteel furore als scenariste voor tv series en film.
Vijf jaar oud was Jennie toen haar vader de hand aan zichzelf zou hebben geslagen. Nu alweer twintig jaar geleden. Zij heeft nooit in die zelfgekozen dood willen geloven. Haar broer Max, die destijds tien was, praat niet graag over vroeger. Twintig jaar na dato kan Jennie kan het verleden nog steeds niet laten rusten. En als bij moeder alzheimer wordt geconstateerd, beseft Jennie dat ook zij straks geen antwoorden meer kan geven. Het wordt tijd om de feiten op te graven.
Jennie is vijfentwintig en studeert psychologie. Ze heeft moeite gehad om haar traumatische verleden te verwerken. Zij is meer het ondernemende type. Na haar studie heeft ze besloten om de waarheid van vroeger te achterhalen.
Max heeft als kleine jongen feitelijk een moord gezien. Hij heeft die verdrongen en wil eigenlijk alles uit die periode vergeten. Hij is een introverte dertiger. Hij wil het liefst het verleden volledig vergeten, maar merkt dat er toch heel wat herinneringen terugkeren.
Zelfs vader Gerrit speelt een rol vanuit de hemel. Hij kijkt vanuit het hiernamaals neer op het leven van zijn dierbaren zonder met hen contact te maken. Hij reageert dan ook (vaak ironisch) maar ze horen hem beneden niet. Uit wat hij zegt en denkt, blijkt niet dat het een vervelende man is geweest. Hij heeft een periode met depressiviteit gekend en die krijgt na zijn dood wel heel veel nadruk.
Een thema die aan bod komt is het fenomeen van de herinneringen. Er zijn volop citaten in deze roman die verwijzen naar herinneringen. Mensen leven altijd met herinneringen. Maar sommige mensen willen zich bepaalde dingen helemaal niet herinneringen in ogenschijnlijk eenvoudige dialogen legt Ester de spanning tussen haar personages bloot en toont ons haarscherp de rol die zij verkiezen te spelen.
Gerritsen weet zich te verplaatsen in de personages, die zich vaak op de rand van geestesziekte of van totale instorting bevinden. De boeken van Ester hebben bepaald een confronterend karakter en laten je nooit onberoerd. Ze schijft zinnen die nog lang bij je nazinderen.
‘Mijn moeder en mijn broer hebben er altijd zo weinig over gesproken dat ik hele verhalen ben gaan maken in mijn hoofd.’ (P.99)
De terugkeer confronteert je scherp met de kloof tussen wat mensen van het leven willen en wat ze uiteindelijk krijgen. Zeker en vast een aanrader.
December 5, 2020
Hmmmm. Ik weet het niet. Mijn lievelingsschrijfster is aan het slabakken. Applaus voor dit boek is voor het toegankelijke beeld dat van depressie gegeven wordt. Met nog een plot ook. Maar de veelheid aan vertelperspectieven - inclusief dialoog met en de mening van God - maakte het boek soms verwarrend. Nodeloos ingewikkeld om de kern over te brengen: Hoe kijk jij naar iemand die jaren in de zetel doorbrengt en tot niets meer komt?
November 5, 2021
Zoals het fraaie omslag al suggereert wordt er in dit boek iemand opgegraven. Tevens keert de vader als geest terug bij zijn gezin en becommentarieert hun gedachten en gevoelens over zijn dood, al weer lang geleden. Het meest boeiend is de ontrafeling van de gebeurtenissen van die dag. Maar verder veel lijnen die in het niets eindigen: de relatie van de zoon die abrupt begint te verslechteren maar waar later niets meer over wordt gezegd, de rol van de oom in het gezin die eerst beloftevol raadselachtig is maar dan helemaal niet belangrijk meer is, de onduidelijke motivatie van de vasthoudende dochter om alles uit te zoeken. Grootste minpunt is dat het perspectief voortdurend wisselt en geen van de protagonisten een echt eigen stem heeft. Ook niet de vader die als geest op dezelfde toon praat als zijn levende nazaten en zelfs niet Onze-Lieve-Heer die in een wat nietszeggende bijrol ook soms wat zegt.
Displaying 1 - 30 of 78 reviews