Kruis of munt

by Jo Boer

‘Het verslag van mijn jeugd’ noemt schrijfster en schilderes Jo Boer (1907-1993) haar roman Kruis of munt. Op tweejarige leeftijd komt Jopie Landman (een doorzichtig pseudoniem) met opa, oma en moeder vanuit Soerabaja naar Nederland. Haar vader is vlak na de geboorte vertrokken en zijn naam wordt niet meer genoemd. In het benepen Den Haag blijkt een gescheiden vrouw als haar moeder niet meer welkom in de betere kringen, hoe rijk de familie ook is. De kleine Jopie merkt al op haar eerste schooldag dat ook zij erbuiten valt en nergens wordt uitgenodigd, net als een paar andere kinderen met verkeerde ouders (ongetrouwd samenhokkend, dronken vaders of joods).

Thuis reageert moeder Aletta haar frustratie af op haar dochter, het levende bewijs van haar schande. Ze kan het kind niet verdragen, maar ook niet loslaten. In deze verstikkende omgeving gaat Jopie haar moeder steeds meer haten. Maar het is vooral de eenzaamheid van het gevoelige kind, indringend beschreven vanuit een kinderperspectief dus volstrekt onsentimenteel, dat Kruis of munt (1949) tijdloos en hartverscheurend maakt.

Genres: Classics

304 pages, Paperback

First published January 1, 1949

Reviews

[Serge Migom · Rating 5 out of 5]

Een briljant boek. Waarom heeft Jo Boer het nog niet tot in de literaire Canon geschopt?
Vlijmscherpe karakterschets van een disfunctionele familie, verkrampt in haar 19de eeuwse kleinburgerlijke bestaan. De voorlaatste telg van het geslacht, moeder van het hoofdpersonage, sublimeert de hele geschiedenis in een leven dat enkel nog maar op status en geldbezit drijft. De ik-persoon, haar dochter, beschrijft onbevangen haar bestaan in een ongemeen rijke taal met prachtige woordbeelden en zinnen. Alles stuwt onvermijdelijk naar het einde toe. Deze semi-autobiografische roman laat je je tegelijkertijd verwonderd afvragen waarom schrijfster en kunstenares Jo Boer enkel en alleen al omwille van haar levenskracht en merkwaardige carrière niet bekender bij ons is.

[Reyer · Rating 5 out of 5]

Vijf jaar geleden bracht uitgeverij Prometheus de vergeten roman Kruis of munt (1949) van Jo Boer opnieuw uit. Ik sluit me aan bij de lovende reacties die daarop volgden. In de roman schetst Boer een onverbloemd maar schitterend beeld van een ontaarde familie die het leven in Nederlands-Indië achterlaat om in Holland verder te gaan.

Dromen, tedere dromen rond een kind. Holland, groene weiden, bloesemende kersenboomgaarden, tulpenvelden onder lage luchten. Een kind plukt boterbloemen… Hoe is dat, boterbloemen? Zoet en mals… Duinen… zacht mul zand en een klein meisje, dat zandtaartjes bakt, dat naar haar moeder opziet en lacht. Kan het sombere kleine meisje, daar vóór haar, werkelijk lachen? In Holland wel. In Holland is alles anders. Daar hangt de hitte niet, beklemmend en verstikkend als een onreine epidemie, die geen einde neemt. Daar zijn de regens koel. Daar kan een klein meisje haar gezichtje opheffen naar de hemel, en een zachte Meiregen zal haar wangen besproeien, en het zal koel en zuiver zijn als dauw.

Boer blinkt uit in het portretteren van de gezinsleden en hun onderlinge relaties. Aanvankelijk ziet de toekomst van de familie er rooskleurig uit, maar de strakke hand van grootvaders gezag laat uiteindelijk diepe sporen achter: zijn drie kinderen vinden elk op hun eigen manier het ongeluk. De schrijnende relatie tussen dochter Aletta en haar kind Jopie is een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur.

De huizen waren klein en grauw, zonder oprijlanen, zonder erven; de kamers benauwd en donker; nergens was ruimte, nergens lucht. Het was een vreemde hostiele wereld, waar een onafgebroken ijskoude regen, die niets liefelijks had, uit deprimerende wolken naar beneden gutste. Niemand kende haar. Niemand wenste haar te kennen. Niemand wist wie zij was: de dochter van de rijke Bruno Waringa. Het gedrag van haar vader te haren opzichte veranderde; hij werd strenger, barser dan hij ooit geweest was. Hier zag men zijn leeftijd, hoe rechtop hij ook liep. Hij was een oud man aan het einde van zijn leven. […] Meer en meer leek hij op een doodzieke ruiende arend.

Vanwege de verhouding tussen ouder en kind is de roman ook wel vergeleken met Karakter van F. Bordewijk. Ik snap die vergelijking maar deels, omdat de focus van Boer breder is. Zelf dacht ik vooral aan de Indiëliteratuur, in het bijzonder aan De stille kracht van Louis Couperus (aangetast gezag) en De tienduizend dingen van Maria Dermoût (koloniale teloorgang). Wat Boer uniek maakt, is haar aandacht voor de vrouwen in haar verhaal. Daarbij schrijft ze vanuit verschillende personages. Doordat het perspectief soms zelfs binnen een dialoog verspringt, is de roman niet altijd makkelijk te lezen. Wie aandachtig leest, wordt echter rijkelijk beloond.

[Fabian · Rating 5 out of 5]

Meesterwerk! Beste boek dat ik dit jaar heb gelezen, onterecht vergeten schrijfster.

"De cape was een andere vorm van ontvluchting; in de cape met de puntige capuchon was zij geen machteloos klein meisje meer, maar een kabouter, en dus machtig, en dus, natuurlijk, onzichtbaar. Want haar vroegste wens was reeds om onzichtbaar te zijn."

[J · Rating 5 out of 5]

Fantastisch.

[Lalagè · Rating 5 out of 5]

In het begin moet ik wel even wennen aan de stijl en alle namen in dit boek dat voor het eerst werd uitgegeven in 1949, maar ik merk ook meteen hoe elegant het is geschreven.

Het huwelijk van Jopies ouders was rampzalig. Jo Boer heeft zich ontzettend knap ingeleefd in hoe het geweest moet zijn. Ze probeert te duiden hoe haar moeder Aletta zo geworden is door de omstandigheden en de omringende familie met haar eigenschappen, gewoontes en overtuigingen.

Dit is een zeer mooi en indrukwekkend boek, dat helemaal terecht opnieuw is uitgegeven.

https://lalageleest.nl/2025/05/07/kru...

[Martijn Nicolaas · Rating 5 out of 5]

Een beklemmend meesterwerk. Dit imponerende boek van de toch wat vergeten schrijfster Jo Boer verdient het om alsnog een klassieker uit de Nederlandse literatuur te worden. De prachtige, rijke taal die de karakters tekent als ware het geschilderde portretten, het naturalistische verhaal dat het noodlot van rijke Haagse families tekent, zoals Couperus dat deed, de tot stugge tegenwerking verworden liefde van een ouder voor een kind, zoals Bordewijk ook in ‘Karakter’ deed; dit alles vermengt Boer in haar indrukwekkende roman, waarvoor ze destijds terecht een prijs kreeg, maar die jammergenoeg niet de plek kreeg in de literatuurgeschiedenissen die het verdient.

[Djuna · Rating 4 out of 5]

3,5*

[Anke · Rating 5 out of 5]

Een onterecht vergeten roman. Ik heb even gezwoegd op het eerste hoofdstuk door het verouderde taalgebruik en de vele koloniale begrippen, maar daarna... Wooooow! Jo Boer's Kruis of Munt leest echt als een trein. Het is zó mooi en goed geschreven. Je voelt perfect hoe het is om op te groeien in een dysfunctionele familie zoals die van het hoofdpersonage en hoopt elke bladzijde meer dat ze zal weten te ontsnappen aan het juk van haar thuissituatie.

[Aranka · Rating 5 out of 5]

Fantastisch!! Zo meeslepend, zo diepgaand en je kan het gewoon niet wegleggen. Wat een boek.

[Els · Rating 3 out of 5]

Kruis of munt. Door Jo Boer.

Dit is het verhaal van Boers kindertijd. Geschreven vanuit het oogpunt van Jopie Landman (een doorzichtig pseudoniem) die op tweejarige leeftijd vanuit Soerabaja naar Nederland emigreert, samen met haar moeder, oma en opa.

De afwezigheid van haar vader en de schande daarrond maken dat haar toch al onstabiele moeder meer en meer doorslaat in haar haat/liefde-verhouding ten op zichte van haar eigen kind.

Het huis waar ze allemaal samen wonen staat strak van de spanningen, taboeonderwerpen en onuitgesproken gevoelens. De hooggevoelige Jopie beziet dit alles met een blik die schippert tussen angst en betovering. Haar kijk op haar wereld laat je gejaagd verder lezen om maar heel af en toe, met een glimlach op je lippen, een rustpauze toe te laten. Kleine momenten waarin je mee opgaat in Jopie’s geluksgevoel als zij heel even één wordt met de natuur of diepe vriendschap ervaart van haar neefje Jan.

Die natuurbeschrijvingen en ervaringen zijn pure poëzie, de hemel breekt open en het leven krijgt even kleur. Samen met Jopie heradem je, je borstkast opent zich en frisse lucht nestelt zich tussen de pagina’s van het verhaal. Het zijn die vluchtige momenten die Landman de kracht geven om door te gaan. Diezelfde momenten hebben er misschien wel mede voor gezorgd dat Jo Boer, ondanks alle tegenkanting op jonge leeftijd, kunstenaar is geworden. Bevrijd uit haar ketens, bevrijd van haar verstikkende moeder.

Dit boek lees je niet voor je lol. Het is bijna van begin tot einde worstelen, je boos maken en ongemakkelijk voelen. Het verhaal springt van heden naar verleden en weer terug. De beklemdheid van het (ongewenste) samenleven van de familieleden werkt verstikkend, ze vormen een hechte afgeschermde groep zodat je je zelfs als lezer soms een indringer voelt. Familie kan gevaarlijk zijn en het slechtste in een mens bovenhalen, zoveel is duidelijk.

De Boer heeft de gave om haar gevoelens onsentimenteel via het papier op de lezer over te brengen. Kruis of munt is donker en verstikkend maar ook pijnlijk ontroerend. Geweldig dat het eindelijke opnieuw is uitgegeven. Ik sloot Jopie in mijn hart, jij ongetwijfeld ook.

[Sandra · Rating 5 out of 5]

Wat een beklemmend en tegelijk prachtig boek. Ik moest er het eerste hoofdstuk inkomen en heb het daarna in één ruk uitgelezen.

Een boek over een donkere familiegeschiedenis en een nog donkerdere moeder-dochter-relatie.

Prachtig geschreven, vanuit meerdere perspectieven met de nadruk op het perspectief van Jopie het kind. Hartverscheurend en mooi.

[WillemC · Rating 4 out of 5]

4.25/5

[Suzanne Brink · Rating 4 out of 5]

Taaie kost. Gloort geen hoop. Geen ontsnappen aan. Ik moest qua schrijfstijl denken aan de Van der Hulst-boeken uit mijn jeugd. Tijdgeest. Wel boeiend hoe zoveel mensen nog niet zo lang geleden in Nederland gevangen zaten oa omdat ze geen geld hadden om.te ontsnappen en omdat ze als vrouwen geen kant op konden.

[Barbara · Rating 5 out of 5]

Weergaloze roman die de destructieve relaties binnen een familie naadloos blootlegt. Een stomp in de maag.

[Marijn Baar · Rating 5 out of 5]

Fenomenaal boek. Beklemmend en bevrijdend, met veel passages die je na het lezen nooit meer vergeet.

[Hidde Van · Rating 5 out of 5]

waaauw wauw wauw

wat een boek

[Zina Janssen · Rating 4 out of 5]

Heel beklemmend maar super mooi geschreven

[lex · Rating 4 out of 5]

Een epische familietragedie, boordevol prachtig beschreven transgenerationele pijn. Een meer dan terechte heruitgave van een vergeten klassieker.