Ένα πιάτο λιγότερο

by Μαριλένα Παπαϊωάννου

Στις 14 Ιουλίου του 1965, μια μέρα προτού παραιτηθεί ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου, στο Ημεροβίγλι της Σαντορίνης ο νεαρός Σαράντης Καγιαλής γλιστρά σε μια σκαμμένη τρύπα, πέφτει προς τα πίσω με το κεφάλι και μένει στον τόπο. Την προηγουμένη, το συνεργείο των εργατών με το οποίο δουλεύει έχει τυχαία ανακαλύψει, σε λίγα μόλις μέτρα βάθος, μια αρχαία επιτύμβια στήλη.

Ο θάνατός του θα βυθίσει σε πένθος δύο οικογένειες. Τέσσερις γυναίκες που τον αγάπησαν βαθιά –η μάνα του, η αδερφή του, η γυναίκα του και μια πρώην πουτάνα–, στην προσπάθειά τους να αντιμετωπίσουν το χαμό του, θα βρεθούν ξαφνικά να ψάχνουν στοιχεία για μια δεύτερη στήλη που είναι κρυμμένη στο νησί από την εποχή του Πολέμου.

Και με φόντο τις ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στη χώρα, θα μπλεχτούν –εκούσια αλλά με σχετική άγνοια κινδύνου– σε μια περιπέτεια αναζήτησης, που θα τις φέρει αντιμέτωπες με ανομολόγητες ιστορίες κι αισθήματα του παρελθόντος.

368 pages, Hardcover

First published November 23, 2020

About the author

Η Μαριλένα Παπαϊωάννου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1982. Σπούδασε Μοριακή Βιολογία και Γενετική στην Αλεξανδρούπολη, έκανε τη διδακτορική της διατριβή στη Γενεύη και αργότερα εργάστηκε ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια στη Νέα Υόρκη. Από τις Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας κυκλοφορούν τα βιβλία της Νικήτας Δέλτα (2013) και Κατεβαίνει ο Καμουζάς στους φούρνους (2016). Σήμερα ζει στην Αθήνα και εργάζεται ως επιμελήτρια βιοεπιστημονικών εκδόσεων.

Reviews

[Fotini K · Rating 5 out of 5]

Αν η χρονιά που εκπνέει ήταν βιβλίο ή αν έπρεπε να την ταυτίσω με ένα βιβλίο από τα πολλά -κι αρκετά εξ αυτών εξαιρετικά- που φέτος, λόγω καραντίνας, είχα τον χρόνο να διαβάσω, θα ήταν το νεοεκδοθέν μυθιστόρημα “Ένα πιάτο λιγότερο” της Μαριλένας Παπαϊωάννου από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, το οποίο με συγκίνησε όσο κανένα άλλο.

Πλησιάζοντας οι γιορτές στο μυαλό μου τριγύριζε συνεχώς μια φράση. Τρεις μόνο λέξεις που μοιάζαν σαν μια σύνοψη των όσων διαδραματίστηκαν αυτή την χρονιά στον δικό μου μικρόκοσμο, αλλά που συγχρόνως, προεκτίνοντας τα σε μια γενικότερη προβολή από το ατομικό στο συλλογικό, μου προκαλούσαν θλίψη και νοσταλγία. «Δυο πιάτα λιγότερα» άκουγα τον εαυτό μου να λέει και να ξαναλέει, ίσως σε μια προσπάθεια να συνειδητοποιήσει και να αποδεχτεί την απώλεια.

Τότε ήταν που διάβασα μια προδημοσίευση για το εν λόγο βιβλίο κι ένιωσα πια περίεργη οικίωση που ένας ακόμη άνθρωπος εκεί έξω μετρούσε την απώλεια όπως εγώ, με «λειψά πιάτα». Η ειρωνία είναι ότι μέχρι να φτάσει η ημερομηνία να εκδοθεί το βιβλίο και να έρθει στα χέρια μου, η μονάδα μέτρησης παρέμεινε μεν η ίδια, αλλά ο απολογισμός αυξήθηκε. Τα πιάτα ήταν πλέον τρία λιγότερα...

Ήξερα, λόγω της πανδημίας, ότι δεν πρόκειται τα φετινά γιορτινά τραπέζια να είναι μεγάλα, από εκείνα που ανοίγεις την προέκταση της τραπεζαρίας και στριμώχνεις καρέκλες γύρω-γύρω και τα χέρια μπλέκονται μεταξύ τους και οι ώμοι ακουμπάνε ο ένας τον άλλο και οι φωνές ανακατεύονται και τα γέλια περισσεύουν. Αλλά, ακόμα κι αν μας επιτρέπονταν να στήσουμε ένα τέτοιο τραπέζι, ή τέλος πάντων κάθε νοητό ή μελλοντικό γιορτινό τραπέζι της ευρύτερης οικογένειας μου, δεν θα ήταν το ίδιο, αφού πλέον θα είχε «τρία πιάτα λιγότερα».

Και θα επιβεβαιωνόταν έτσι, αυτό που φοβόμουν ότι μπορεί να συμβεί κι απευχόμουν στην αρχή της χρονιάς, όταν τίποτα απολύτως δεν προμήνυε ακόμα την σαρωτική παγκόσμια επέλαση της πανδημίας και τόσων άλλων δυσχερειών ή δεινών. Η ζωή, όμως, περιφρονεί τα ατομικά «θέλω» και τα προσωπικά «εύχομαι» κι ακολουθεί τους δικούς της ρυθμούς και τα δικά της σχέδια...

Δεν θα σταθώ σε «τεχνικά» θέματα που αφορούν στις λογοτεχνικές αρετές του βιβλίου. Είναι πολλές αυτές, αλλά υπάρχουν καταλληλότεροι άνθρωποι από εμένα να το κάνουν.

Θα σταθώ, όμως, στο γεγονός ότι μέσα από την υπέροχη ροή τόσο της πλοκής, όσο και του λόγου του, το βιβλίο αυτό (και η συγγραφέας του) άγγιξε κάτι πολύ βαθιά, πολύ ουσιαστικά μέσα μου.

Εκτός από αναγνωστική απόλαυση, μου προκάλεσε θλίψη, καταιγισμό αναμνήσεων, προβληματισμό κι εκκίνησε μέσα μου έναν ανοιχτό -κοπιαστικό, αλλά εποικοδομητικό- εσωτερικό διάλογο που με βοήθησε στην προσπάθεια του να αποδεχτώ αυτό που το μυαλό κατανοεί, αλλά η καρδιά δυσκολεύεται: ότι η ζωή κι ο θάνατος πάντα θα συνυπάρχουν και θα συμπορεύονται, όμως το βίωμα αυτής της παραδοχής είναι πάντα και σκληρό και δύσκολο και επίπονο.

Σκέφτομαι, λοιπόν, ότι αν φέτος όλοι μας, παντού, σε κάθε γωνία της γης, κάναμε τον απολογισμό του απερχόμενου έτους με τα «λειψά πιάτα» των γιορτινών τραπεζιών, το πρόσημο θα ήταν -αν όχι προσωπικά- σίγουρα συνολικά αρνητικό.

Εύχομαι όμως ο απολογισμός αυτός να γίνει όντας «φορτωμένοι για πάντα με τα σακιά που μας έλαχαν, αλλά σε μια κάποια εσωτερική ειρήνη»... *



* Απόσπασμα από το βιβλίο “Ένα πιάτο λιγότερο” της Μαριλένας Παπαϊωάννου, εκδόσεις Καστανιώτη, 2020

[Bookish Bluestocking · Rating 4 out of 5]

Μια πολύ ζεστή παρέα αυτό το αξιοπρεπέστατο βιβλίο της κας Παπαϊωάννου, την οποία δεν εγνώριζα ως συγγραφέα, αλλά μου άρεσε η περίληψη του οπισθόφυλλου και δεν απογοητεύτηκα. Το βιβλίο πραγματεύεται τη δεύτερη ευκαιρία στη ζωή, τη λύτρωση μέσα από αυτή, την αποδοχή του θανάτου ως μέρος της ζωής και όλα αυτά στη Σαντορίνη του 1965, την εποχή της αποστασίας με μια δόση από αρχαιοκαπηλία και εικόνες από τη ζωή στη Σαντορίνη του 1965 και για κάποιο λόγο μου έφερε στο νου την Αίθουσα το Θρόνου, του Τάσου Αθανασιάδη. Η συγγραφέας είτε έχει ρίζες από το νησί είτε έχει κάνει πολύ καλή έρευνα γιατί δίνει πολύ ζωντανές εικόνες από την εποχή και την περοχή, που "ρουφούν" τον αναγνώστη μέσα στην ιστορία. Μου άρεσε ιδιαιτέρως η ιστορία της Αθηνάς, που έχασε δύο παιδιά και ενώ αρχικά είχε αποτραβηχτεί από τα εγκόσμια, η συγγραφέας μας περιγράφει την επιστροφή της επ΄αφορμή της απώλειας του δεύτερου παιδιού της.
Το βιβλίο είχε πολύ όμορφη γλώσσα και ο αναγνώστης έκανε αμέσως εικόνα (πνευματική και συναισθηματική) τα όσα διάβαζε και ήταν συνοδοιπόρος στον πόνο, την ανηφόρα και την τελική λύτρωση των ηρώων. Θα ψάξω και τα υπόλοιπα της συγγραφέως και ελπίζω να έχει και άλλα στη φαρέτρα της.

Σήμερα που τελείωσα το βιβλίο ειναι 15 Μαίου. Στο τέλος του βιβλίου, στο σημείωμά της η συγγραφέας μέσα στα όσα αναφέρει, κάνει τη διευκρίνηση ότι ο ήρωάς της Νίκος μανωλικάκης δεν είναι υπαρκτό πρόσωπο και ο τότε έφορος Αρχαιοτήτων Κυκλάδων ήταν ο "αείμνηστος Νικόλαος Ζαφειρόπουλος". Επειδή γνωρίζω συγγενείς του Νικ. Ζαφειρόπουλου, μίλησα μαζί τους και σχολίασα το βιβλίο και την αναφορά του ονόματός του και με έκπληξη έμαθα ότι σήμερα είναι η επέτειος του θανάτου του το 1996 και μου φάνηκε μεγάλη σύμπτωση. Το έργο του Ν. Ζαφειρόπουλου συνεχίσθηκε από τη συζυγό του Φωτεινή που και εκείνη χρημάτισε Εφορος Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με πολύ αξιόλογο έργο. Μάλιστα έχει γράψει και ένα βιβλίο μαρτυρια για την εποχή των ανασκαφών στις Κυκλάδες που φέρνει νοσταλγικές μνήμες στον σημερινό άνθρωπο και θαυμασμό για τις συνθήκες υπό τις οποίες γίνονταν οι αρχαιολογικές ανασκαφές και αναζητήσεις εκείνη την εποχή. το βιβλίο είναι το εξής
https://biblionet.gr/titleinfo/?title...

[Lefki Sarantinou · Rating 4 out of 5]

Λίγη Αρχαιολογία, λίγη Ιστορία και λίγο Μυστήριο συνδυασμένα με μία γερή δόση Λογοτεχνίας, αλλά και Ψυχολογίας, αποτελεί το νέο πόνημα της "Μικρής Καρυστιάνη", της Μαριλένας Παπαϊωάννου, μιας νέας λογοτέχνιδας, της οποίας η γραφή είναι εμφανώς επηρεασμένη από την πένα της Μεγάλης Κυρίας της Ελληνικής Λογοτεχνίας με την τόσο ιδιαίτερη γραφή, της Ιωάννας Καρυστιάνη.

Βασικά πρόκειται για ένα μυθιστόρημα με στοιχεία Αρχαιολογίας και Ιστορίας, το οποίο αφορά τη διαχείριση της απώλειας και του πένθους. Πώς διαχειρίζεται ο καθένας από μας την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου; Πόσο κρατάει το πένθος και τι μπορούμε να κάνουμε για να το ξεπεράσουμε όσο γίνεται πιο ανώδυνα; Με ποιους τρόπους γίνεται αισθητή η απουσία του αγαπημένου μας στον χώρο μας, εκτός από το "ένα πιάτο λιγότερο" που θα υπάρχει πλέον στο τραπέζι μας;

Σαντορίνη 14 Ιουλίου 1965, μία μόλις ημέρα προτού ο "Γέρος της Δημοκρατίας", ο Γεώργιος Παπανδρέου παραιτηθεί και ανοίξει έτσι τον ασκό του Αιόλου με τα λεγόμενα "Ιουλιανά", ο νεαρός Σαρνάντης Καγιαλής πεθαίνει από εργατικό ατύχημα κατά τη διάρκεια μίας ανασκαφής στο Ημεροβίγλι της Σαντορίνης. Η ανασκαφή αφορούσε την ανακάλυψη μίας επιτύμβιας στήλης, η αποκαλούμενη "πλάκα του Μελή". Το γεγονός της ανασκαφής χρησιμοποιείται μυθιστορηματικά από τη συγγραφέα για να κινήσει τον μύθο, πρόκειται όμως για αληθινό γεγονός το οποίο έλαβε χώρα στο νησί το 2012. Από δω και μπρος όμως τη σκυτάλη στο πόνημα παίρνει η Λογοτεχνία και η Ψυχογραφία.

Τέσσερις γυναίκες οι οποίες είχαν ιδιαίτερη σχέση με τον Σαράντη- η μάνα του, η αδελφή του, η γυναίκα του και μία πρώην πόρνη που είχε δεσμό μαζί του-θα συναντηθούν και θα προσπαθήσουν να ξεπεράσουν τον χαμό του. Στην προσπάθειά τους αυτή θα βρεθούν να ψάχνουν την "αδελφή"στήλη της "πλάκας του Μελή", εκείνη του Χαρικλή. Εδώ παρεισφρέει και μία δόση Μυστηρίου, η οποία σχετίζεται με αρχαιότητες οι οποίες κρύφτηκαν στο νησί την εποχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η μάνα, η οποία έχει χάσει και άλλο παιδί στο παρελθόν, αποτελεί, οπωσδήποτε, την πιο τραγική φιγούρα από τις τέσσερις γυναίκες που τις ενώνει ο κοινός πόνος. Η σχέση όμως, της κάθε μίας, με τον αδικοχαμένο Σαράντη παρουσιάζεται μέσα από τις αναμνήσεις της κάθε μίας. Ο αναγνώστης παρακολουθεί όλη την πορεία ακι την εξέλιξη ενός ατόμου που πενθεί και το πως ο Χρόνος γιατρεύει σταδιακά τις πληγές του-χωρίς βέβαια να τις επουλώσει ποτέ εντελώς.Το παρελθόν των αναμνήσεων και το παρόν του πένθους αποτελούν μία αδιάλυτη ενότητα και ο χρόνος, αν και κυλάει κανονικά εν είδη ημερολογίου στην αφήγηση, συμπυκνώνεται σε ένα αδιαχώριστο όλον. Ο αφηγηματικός ενεστώτας που χρησιμοποιεί η συγγραφέας αναμφισβήτητα βοηθάει σε όλο αυτό. Τυπικά, πάντως ο αφηγηματικός χρόνος εκτείνεται μέχρι τις 5 Νοεμβρίου του 1965.

Παράλληλα με τα διαρκώς αναδ��πλούμενα συναισθήματα, τον πόνο που αλλάζει συνεχώς μορφή και το εξελισσόμενο πένθος των πρωταγωνιστριών, οι πολιτικές εξελίξεις της χώρας τρέχουν, το ίδιο και η έρευνα για τη δεύτερη στήλη.

Κοντά σε όλα αυτά, οι εικόνες που μας δίνει η συγγραφέας μαζί με την ενδελεχή περιγραφή των συναισθημάτων, ήτοι οι γάτες του νησιού, ο τρύγος και η φυσική ομορφιά του κάνουν ακόμη πιο έντονη την αντίθεση μεταξύ ζωής και θανάτου, πένθους και χαράς, κωμωδίας και τραγωδίας. Το πένθος σε ένα από τα πιο όμορφα μέρη της Ελλάδας επιτείνει αυτή την αντίθεση.

Η Μ. Π., γεμάτη με φρέσκες ιδέες προς ανανέωση της πεζογραφίας στη χώρα μας, αποτελεί μία πολλά υποσχόμενη παρουσία στον χώρο και με το "Ένα πιάτο λιγότερο" θεωρώ ότι ήρθε στην ελληνική λογοτεχνία για να μείνει.