Ελληνική πεζογραφία 1974-2010: Το μέτρο και τα σταθμά

by Ελισάβετ Κοτζιά

Τα χρόνια 1974-2010 υπήρξαν αδιαμφισβήτητα η δημοκρατικότερη και πολιτικά ομαλότερη περίοδος στη ζωή του ελληνικού κράτους. Χρόνια ελευθερίας, όχι μικρής ευμάρειας και μάλλον γενικής ανεμελιάς, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την άνετη καλλιέργεια της λογοτεχνίας – και ειδικά της πεζογραφίας. Οι βαθιές μεταβολές που ταυτόχρονα έλαβαν χώρα στην αγορά του βιβλίου σε ολόκληρη τη Δύση (ανατροπή των αξιών, έκρηξη των αριθμών και θεσμικές καινοτομίες) επηρέασαν ριζικά και το ελληνικό βιβλίο – τη συγγραφή, την παραγωγή και την ανάγνωσή του.

Η παρούσα μελέτη καταγράφει τους μετασχηματισμούς της περιόδου και εξετάζει τις επιπτώσεις τους στο ελληνικό ιστορικό, κοινωνικό, παρωδιακό, φανταστικό και αστυνομικό μυθιστόρημα. Αναλύει τα κείμενα 205 πεζογράφων που δημοσίευσαν στα χρόνια της μεταπολίτευσης: τι λέει το έργο τους, πώς το λέει, τι επιλέγει να παρατηρήσει και μέσα σε ποια συμφραζόμενα το θέτει. Ψάχνει, με άλλα λόγια, πώς το ελληνικό μυθιστόρημα και διήγημα ανέπλασαν την πραγματικότητα σε εθνικό, διεθνές, δημόσιο, ιδιωτικό, οικονομικό, πολιτισμικό και κοσμοθεωρητικό πεδίο. Και κατόπιν επιδιώκει την καλλιτεχνική αξιολόγησή τους: σε τι είδους αφηγηματικές τεχνικές προσέφυγαν, πόσο λειτουργικές είναι, σε ποιο βαθμό ανανέωσαν την παράδοση, αν μεταμόρφωσαν τη ματιά μας, και πόση απόλαυση προσφέρουν. Η μελέτη χρησιμοποιεί συνδυαστικά τα εργαλεία της Ερμηνευτικής, της Κριτικής, της Θεωρίας της λογοτεχνίας και της Ιστορίας της λογοτεχνίας.

Genres: Nonfiction

760 pages, Paperback

First published November 5, 2020

Reviews

[Yiannis]

Αυτό μαζί με το Εκκρεμές του Χατζηβασιλείου είναι βιβλίο αναφοράς, είναι εργαλεία και θα μπουν σε περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη. Το ιδιαίτερο στοιχείο του παρόντος βιβλίου είναι πως δεν αποφεύγει να ασκήσει αρνητική κριτική, την οποία όμως τεκμηριώνει επαρκώς. Αρέσει σε μας που θέλουμε να διαβάζουμε πραγματικές κριτικές για βιβλία και θέλουμε να ακούμε απόψεις στέρεες, αλλά δυστυχώς θα στεναχωρήσει πολλούς συγγραφείς στους οποίους δεν χαρίζεται.

[Panos]

Η κριτική ματιά της Κοτζιά μού είναι γνωστή από παλιότερα κείμενά της. Την εκτιμώ και την ξεχωρίζω γιατί δεν κάνει δημόσιες σχέσεις ούτε επιδίδεται σε "διαισθητική" κριτική, καλλωπισμένη με καλλιλογίες προκειμένου να κρύψει την έλλειψη ουσίας και περιεχομένου, όπως κάνουν πολλοί άλλοι "ομότεχνοί" της διαχρονικά.

Η Κοτζιά διαθέτει στέρεη θεωρητική υποδομή, κριτική οξύνοια και, το κυριότερο, παρρησία.
Κράτησα αρκετά ονόματα λογοτεχνών και τίτλους έργων που θέλω να διαβάσω ορμώμενος από την προσέγγισή της.

Δυστυχώς η έκδοση δεν είναι αντάξια της μελέτης της Κοτζιά. Υπάρχουν παράλογα πολλά τυπογραφικά λάθη (στα δύο πρώτα μέρη), τα οποία καλό θα ήταν να διορθωθούν σε επόμενη έκδοση, μιας και πρόκειται για έργο-ορόσημο της νεοελληνικής κριτικής.

[Vassilis MJ]

Η Θεωρία και η Κριτική της λογοτεχνίας σπάνια αποτελεί προσφιλές αναγνωστικό καταφύγιο για τους φανατικούς βιβλιόφιλους. Η ιδέα μίας λογοτεχνικής μπουρζουαζίας η οποία -δίκην Ιεράς Εξέτασης- κρίνει από καθέδρας, απαξιώνει τον συγγραφικό μόχθο και αλιεύει την παραμικρή μυθοπλαστική ατέλεια φαντάζει αποκρουστική, αλλά ταυτόχρονα απέχει από την πραγματικότητα.

Η διάκριση λογοτεχνικών ρευμάτων, η περιοδολόγηση, η -αναπόφευκτη- συγκρότηση ενός λογοτεχνικού κανόνα δεν αποτελεί τον μοναδικό λόγο ύπαρξης της λογοτεχνική κριτικής. Η σφαιρική θεώρηση της λογοτεχνικής παραγωγής, τα σημεία σύγκλισης και απόκλισης, η αναγνώριση και η επιβράβευση της μείζονος λογοτεχνίας έχουν να προσφέρουν πολλά στους αναγνώστες.

Αυτό αποδεικνύεται περίτρανα μέσα από το πόνημα της Ελισάβετ Κοτζιά, η οποία εγκύπτει στην μεταπολιτευτική πεζογραφία, έναν τομέα που δεν έχει υπεραναλυθεί (όπως π.χ. η Γενιά του 30΄) και προσφέρει ιδιαίτερα γόνιμο έδαφος αναδιφήσεων. Με μια ευφυή τριμερή διάρθρωση (μέθοδος-ερμηνεία-αξιολογική κριτική) παραδίδει ένα εξαντλητικό, πολυπρισματικό έργο που αγγίζει και αναλύει επαρκώς, χωρίς να πλατειάζει, τις επιμέρους θεματικές της ιδεολογίας, της πολιτικής, της κοινωνικής ανθρωπολογίας κ.ά.

Έτσι τεκμηριώνει -με επιτυχία κατά τη γνώμη μου- το γιατί η μεταπολιτευτική πεζογραφία προσπάθησε να αποτινάξει την εσωστρέφεια και τη μονήρη θεματολογία της αντίστοιχης μεταπολεμικής και να προσπαθήσει (μάλλον ανεπιτυχώς τελικά) να συγκροτήσει ένα ισχυρό ελληνικό λογοτεχνικό brand name, με συλλογική ταυτότητα.

Το μέρος της αξιολογικής κριτικής είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, αν και αναγκαστικά αυτοπεριορίζεται ως προς την έκτασή του. Δίνει όμως τροφή για περαιτέρω αναζητήσεις και συγκριτικής επισκόπησης, ενώ βοηθά (χωρίς να χειραγωγεί) τον αναγνώστη στο να διακρίνει τη μείζονα πεζογραφία από αυτή που δεν άφησε ισχυρό αποτύπωμα, ακόμη και αν πέτυχε εμπορικά.

Ένα must-have ανάγνωσμα για κάθε βιβλιόφιλο της ελληνικής πεζογραφίας, κυλάει (παραδόξως) εύκολα και κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον. Είναι σίγουρο ότι θα κρατήσετε αρκετές σημειώσεις και θα προσθέσετε στην «προς αγορά» λίστα σας, βιβλία που αρκούν για μία ζωή! Τολμήστε το.

[Georgia]

Ενδιαφέρουσα έρευνα, υπάρχει κεφάλαιο και για το αστυνομικό μυθιστόρημα