Ο αφορισμός, οι βρικόλακες και η αντιμετώπισή τους

by Στέλιος Α. Μουζάκης

Ο φόβος του αφορισμού, ο οποίος και αποτελεί τη βασική αιτία της δημιουργίας των σχετικών δοξασιών στον ελληνικό χώρο, δεν χρησιμοποιείται μόνο για τη συμμόρφωση του κρινόμενου στην εκκλησιαστική απόφαση, αλλά ακόμη και ως μέσο διαπαιδαγώγησης των υπόλοιπων μελών της συγκεκριμένης κοινωνίας. Σε δεύτερο στάδιο όμως αποδεικνύεται ότι δημιουργεί πλήθος προβλήματα, τα οποία γρήγορα συνδέθηκαν με την κατάσταση και τις σχέσεις ψυχής και σώματος μετά τον θάνατο, διαμορφώνοντας με αυτό τον τρόπο τις φοβερές περί βρικολάκων παραδόσεις. Αυτές συμπληρώνονται από τις ιδιαίτερα άγριες ενέργειες ή μεθόδους αντιμετώπισής των. Ευρισκόμενος ο νεκρός στον ενδιάμεσο χώρο, στη γνωστή αφύσικη κατάσταση, μη έχοντας αποδεχτεί αυτή την ακραία ταλαιπωρία του, θέλει να εκφράσει τη βία της εξέγερσης ενάντια στον θάνατο, ακόμη και στην περίπτωση που κάτι επεμβαίνει έστω και τυχαία στην καθορισμένη τάξη. Όμως, πάνω σε μια άλλη περισσότερο σύγχρονη ανάγνωση του φαινομένου των βρικολάκων, διαπιστώνεται ότι μέσα από τις επιθανάτιες και τις επιμνημόσυνες τελετουργίες επηρεάζεται η λαϊκή σκέψη από αυτή τη χθόνια αναγεννητική κοσμοαντίληψη και τελικά συσπειρώνει τα μέλη της κοινωνικής ομάδας και προσδίδει πίστη στις αξίες της. Σε τούτη την προσπάθεια ερμηνείας του φαινομένου καταγράφηκαν πλήθος χαρακτηριστικές περιγραφές δοξασιών βρικολάκων και τρόπων αντιμετώπισής τους μέσα από διάφορα κείμενα και ειδικότερα από βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς νομοκάνονες.

Genres: Folklore

478 pages, Paperback

First published December 1, 2018

About the author

Ο Στέλιος Μουζάκης (γεν. στην Αθήνα το 1945) είναι ερευνητής Ιστορίας των Πολιτισμών. Ασχολείται συστηματικά με την έρευνα, μελέτη και παρουσίαση βυζαντινών, μεταβυζαντινών μνημείων και χειρογράφων. Παράλληλα μελετά και θέματα του νεοελληνικού λαϊκού πολιτισμού, ενώ επιμελείται την επιτόπια έρευνα, τον εντοπισμό και την αποκατάσταση παραδοσιακών προβιομηχανικών εγκαταστάσεων.

Έχει πλούσιο συγγραφικό και εκδοτικό έργο το οποίο αριθμεί 23 μονογραφίες και πλέον των 190 άρθρων. Μελέτες του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά και επετηρίδες. Έχει συνεργαστεί σε συλλογικούς τόμους και σε ιστορικά λεξικογραφικά έργα. Είναι τακτικό μέλος επιστημονικών εταιρειών ιστορίας, αρχαιολογίας και λαογραφίας. Συμμετέχει στην οργάνωση συνεδρίων, σε επιτροπές εκδόσεων και στην επιμέλεια επιστημονικών εκδόσεων. Έχει πραγματοποιήσει διαλέξεις, επιμορφωτικά σεμινάρια ή ομιλίες σε ολόκληρη την Ελλάδα και έχει συμμετάσχει σε διάφορα Ελληνικά και Διεθνή Συνέδρια με πρωτότυπες εισηγήσεις, επί αντιστοίχων θεμάτων, ως και για την προστασία της εθνικής μας κληρονομιάς. Ακόμη αρθρογραφεί σε εφημερίδες και περιοδικά. Βιβλιοκρισίες και παρουσιάσεις έργων του έχουν δημοσιευτεί σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά και επετηρίδες.

Είναι τακτικό μέλος επιστημονικών εταιρειών ιστορίας, αρχαιολογίας και λαογραφίας. Μεταξύ των άλλων, της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας, της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, ιδρυτικό μέλος της Επιστημονικής Εταιρείας Αττικών Μελετών (ΕΕτΑΜ) και πρόεδρός της 2003-2012, ιδρυτικό μέλος του Center of Greek-Russian Historical Research (CE.HI.R.), ιδρυτικό μέλος του Ινστιτούτου των Ελληνικών Μύλων (ΙτΕΜ) και πρόεδρός του 1999-2001, μέλος της The International Molinological Society (TIMS), μέλος της Διεθνούς Επιτροπής για τη διατήρηση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς (TICCIH), της Ελληνικής Εταιρείας Εθνολογίας, της Εταιρείας Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας (ΕΜΑΕΜ), της Ελληνικής Ονοματολογικής Εταιρείας, μέλος της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας, επίτιμο μέλος του Ινστιτούτου Διαβαλκανικής Πολιτισμικής Συνεργασίας (Ι.ΔΙ.ΠΟ.Σ.), της Ελληνικής Εραλδικής και Γενεαλογικής Εταιρείας, της Federation Internationale des Journalistes et Ecrivains du Tourisme, του Συνδέσμου Ιστορικών Συγγραφέων, της Εταιρείας Ελλήνων Συγγραφέων, του Συλλόγου των Αθηναίων, του Κέντρου Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών, της Ένωσης Κυκλαδικού Τύπου. Διετέλεσε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Ελλήνων Συγγραφέων και Δημοσιογράφων Τουρισμού.

Διετέλεσε εκδότης του περιοδικού Αττικά – Αθηναϊκά, μέλος της Συντακτικής Επιτροπής του περιοδικού Νεοελληνικής Ιστορίας και Πολιτισμού Μυριόβιβλος, Επιστημονικός συνεργάτης στο περιοδικό Ιστορικά Θέματα.

Reviews

[Χρυσόστομος Τσαπραΐλης · Rating 3 out of 5]

Μια εμβριθής μελέτη του φαινομένου των βρικολάκων στον ευρύτερο ελληνικό χώρο, με ιδιαίτερη έμφαση στη σχέση του με τον αφορισμό (ο δεύτερος ως αιτία του πρώτου). Με σαφώς ακαδημαϊκό προσανατολισμό δεν είναι και το πιο συναρπαστικό ανάγνωσμα από άποψη ροής, αλλά ο πλούτος της πληροφορίας αποζημιώνει την υπομονετική ανάγνωση. Ένα μεγάλο μειονέκτημα είναι η μη ύπαρξη μετάφρασης σε νέα ελληνική των κειμένων που ειναι γραμμένα σε καθαρεύουσα, βυζαντινή ή αρχαία ελληνική - κάτι που κάνει την ανάγνωση και κατανόησή τους από τον μη ειδικό τρομερά δύσκολη.