Denken is verrukkelijk: Het leven van Tatiana Afanassjewa en Paul Ehrenfest

by Margriet van der Heijden

Paul Ehrenfest groeide op in een joods middenstandsgezin in Wenen. Tatiana Afanassjewa kwam uit een welgestelde familie in Petersburg. Hun liefde voor de natuurwetenschappen bracht hen aan het begin van de twintigste eeuw bij elkaar en voerde hen naar Leiden. Daar bouwde de wervelende Ehrenfest een enorm internationaal netwerk van natuurkundigen op. Afanassjewa werkte er thuis tussen hun kinderen aan de warmteleer en dacht na over hoe je kinderen kunt ‘leren denken’. En terwijl Europa steeds duisterder werd, bloeide het lichte ‘Russische’ huis dat Afanassjewa had ontworpen op tot een oase voor denkers uit de hele wereld. Op de lange gastenlijst aan de muur van de logeerkamer staan de namen van zestien Nobelprijswinnaars, onder wie Niels Bohr en natuurlijk Albert Einstein, Ehrenfests beste vriend.

De afgelopen jaren dook Margriet van der Heijden in archieven voor haar verhaal over Ehrenfest en Afanassjewa en over hun microkosmos, die uit elkaar viel toen Hitler in 1933 aan de macht kwam. In Engeland hoorde Einstein, op de vlucht, hoe Ehrenfest zich van het leven had beroofd. Afanassjewa moest verder zonder haar professor die ‘danste voor het schoolbord’.

Genres: Nonfiction, Biography, Science, History, Russia

432 pages, Hardcover

First published January 1, 2021

Reviews

[Peter]

Het lezen van het boek werd voor mij een beetje overschaduwd door het tragische einde van Paul Ehrenfest. Het is soms moeilijk steeds weer die afwisseling van extraverte opwinding en vrolijkheid en depressie te lezen. (En hij was ook een beetje verwend.) Alles wijst vooruit.
Ik denk dat het de bedoeling was dat er meer licht op Tatiana Afanassjewa zou schijnen en dat gebeurt zeker, maar ze blijft toch steeds in zijn schaduw staan, vooral op het gebied van de natuurkunde. Dat kwam in de eerste plaats door de rol van Paul als belangrijke discussiant in de discussie van de vroege kwantummechanica en als spin in een ongelooflijk uitgebreid netwerk. Op alle andere gebieden was Tatiana op zijn minst zijn gelijke. Zij mocht in het elite klasje van Hilbert en ging makkelijker om met wiskunde en zij was veel stabieler en heeft veel moeite voor hem gedaan. En natuurlijk laat dat ook zien hoe moeilijk het was voor vrouwen om op dit gebied iets te presteren en erkenning te krijgen, Op Madame Curie na.
Een begrijpelijke keuze van Van der Heijden was om geen natuurkunde in het boek uit te leggen. Dat is al heel vaak gedaan en voor een beperkte groep interessant. Bovendien is het allemaal allang geschiedenis, en als je belangstelling voor natuurkunde hebt, wil je ook weten hoe het verder is gegaan.
Toch was het misschien interessant geweest om nader op de thermodynamica in te gaan. Dit vakgebied is minder ontoegankelijk en veel minder voor lekenpubliek uitgelegd. Maar dit had ook beter kunnen laten zien wat Tatiana Afanassjewa heeft bijgedragen aan de natuurkunde. Hier heeft zij een boek over geschreven en in eigen beheer uitgegeven. En op dit gebied heeft was zij haar tijd vooruit. Dat komt niet goed uit de verf en nu moet ik Uffink lezen om dat te begrijpen.

[Frank Rensen · Rating 4 out of 5]

Dit boek gaat over Paul, Tania, hun huwelijk, en hun wetenschappelijke samenwerking. Het is erg fijn geschreven en geeft een duidelijk beeld van de twee wetenschappers en hun relatie. De vriendschap tussen Einstein en Ehrenfest komt ook mooi aan bod. Ik las dit boek als voorbereiding op de podcast 'De Leidsche Vijf', en daarvoor was het bijzonder geschikt; het is een veelomvattend en gevoelig verhaal.

[Tineke · Rating 4 out of 5]

Heel veel archiefonderzoek zit in dit boek, dat heel leesbaar is, en heel interessant.

[Barbara Terhal · Rating 5 out of 5]

Fantastisch geschreven dubbelbiografie met een beschrijving van de vele aspecten van het leven van de wetenschappers Ehrenfest en Afanassjewa. Vergeleken met standaard biografieën van wetenschappers laat deze biografie heel goed het humane aspect van het doen van wetenschap zien: de context waarin het plaats vindt, de rol van vriendschappen en relaties, en de maatschappelijke verschillen tussen man en vrouw. Het boek maakt veel gebruik van de correspondentie tussen en met de hoofdrolspelers op een wijze die voor psychologische intimiteit & begrip met de personages zorgt. De vragende, vorsende schrijfstijl over 'wat de karakters bewoog' versterkt deze psychologische diepgang. De fysica en de vernieuwende inzichten van die tijd worden op heldere en toegankelijke manier beschreven, met kleur en interesse. De epiloog had achterwege kunnen worden gelaten.

[Riet · Rating 5 out of 5]

Een bijzonder goed geschreven biografie van een bijzonder echtpaar. Ehrenfest was mij al bekend uit andere biografieën van o.a. Einstein, maar over zijn vrouw had ik nooit iets gelezen. zij was ook wetenschapper en heeft ook belangrijk werk geleverd. Samen hadden ze een voor die tijd bijzonder huwelijk. Zij leefden deels in Wenen, Sint Petersburg en later in Leiden. Het is prettig, dat in dit boek niet zo sterk wordt ingegaan op het wetenschappelijke deel. Dat is ongetwijfeld belangrijk, maar maakt zo'n boek toch vaak minder leesbaar. Veel over het Leidse wetenschappelijke milieu van voor de oorlog. Ehrenfest komt al voor die oorlog op tragische wijze om het leven, het verhaal van Tatiana gaat nog door.

[Hubert · Rating 4 out of 5]

Een zeer leesbaar boek over Paul en Tania Ehrenfest in het begin van de vorige eeuw. Nederland speelde toen nog een belangrijke rol on de ontwikkeling van de natuurkunde. Paul was hoogleraar natuurkunde in Leiden. Tania was een begaafd wiskundige maar mocht in Nederland alleen maar echtgenote spelen.
Geeft ook een mooi beeld van de wereld van de gegoede burgerij tussen 1900-1930. Het lijkt wel of men toen veel internationaler was dan nu.
Aanbevolen voor mensen die geinteresseerd zijn in de recente geschiedenis.

[Jan · Rating 5 out of 5]

Zeer goed geschreven biografie over het leven van dit bijzondere echtpaar. Gedetailleerd, zowel ten aanzien van de tijdsbeelden, de natuurkunde en diverse figuren. Heel feitelijk met oog voor details.

[Margreeth · Rating 5 out of 5]

Biografie van een bijzonder echtpaar. Hij als spin in het web van de belangrijkste ontwikkelingen in de natuurkunde. Tstiana speelde een rol in de ontwikkelingen van het wiskundeonderwijs
Zeer lezenswaardig

[Bianca · Rating 5 out of 5]

Fascinerend.