What do you think?
Rate this book
Langs de afgrond. Het nut van foute denkers
Als Europeanen leven wij in een fundamenteel verdeelde cultuur. De scheidslijn tussen een verlichte en een romantische traditie loopt dwars door ons heen – cultureel en ideologisch zijn we niet uit één stuk. Toch is het nog altijd gebruikelijk de moderne Europese cultuur exclusief te verbinden met het gedachtegoed van de Verlichting.
Ten onrechte, want de Romantiek hoort er net zo goed bij, evenals ideologische hybriden als fascisme en nationaalsocialisme, samengesteld uit verlichte en romantische elementen. Dezer dagen hebben kapitalisme, neoliberalisme en liberale democratie veel van hun vanzelfsprekendheid verloren. De toekomst is onzeker. Waarom wordt dan niet het hele culturele erfgoed onderzocht op verhelderende ideeën en inzichten?
In "Langs de afgrond" bespreekt Arnold Heumakers op even heldere als indringende wijze een aantal foute denkers van rechtse, al dan niet fascistische signatuur. Niet om fascisme of nationaalsocialisme te rehabiliteren, maar om te zien wat zij ons – voorbij goed en fout – nog te zeggen zouden kunnen hebben. Franse denkers als Maurice Barrès, Maurice Blanchot en Georges Sorel, Duitse revolutionair-conservatieven als Oswald Spengler, Ernst Jünger en Carl Schmitt. Speciale aandacht is er voor de kunst, in het bijzonder de literatuur – lang niet altijd een ‘linkse hobby’, zoals men kan vaststellen bij onder meer Erich Wichman, Ernst von Salomon, Jean Raspail en Michel Houellebecq.
Het boek sluit af met een gedreven pleidooi voor ‘methodisch pessimisme’, dat in plaats van uitzichtloosheid een lucide ontnuchtering voorstaat: zowel ten opzichte van de foute ideologieën van het verleden als ten opzichte van de nu dominante ideologische overtuigingen.
Ten onrechte, want de Romantiek hoort er net zo goed bij, evenals ideologische hybriden als fascisme en nationaalsocialisme, samengesteld uit verlichte en romantische elementen. Dezer dagen hebben kapitalisme, neoliberalisme en liberale democratie veel van hun vanzelfsprekendheid verloren. De toekomst is onzeker. Waarom wordt dan niet het hele culturele erfgoed onderzocht op verhelderende ideeën en inzichten?
In "Langs de afgrond" bespreekt Arnold Heumakers op even heldere als indringende wijze een aantal foute denkers van rechtse, al dan niet fascistische signatuur. Niet om fascisme of nationaalsocialisme te rehabiliteren, maar om te zien wat zij ons – voorbij goed en fout – nog te zeggen zouden kunnen hebben. Franse denkers als Maurice Barrès, Maurice Blanchot en Georges Sorel, Duitse revolutionair-conservatieven als Oswald Spengler, Ernst Jünger en Carl Schmitt. Speciale aandacht is er voor de kunst, in het bijzonder de literatuur – lang niet altijd een ‘linkse hobby’, zoals men kan vaststellen bij onder meer Erich Wichman, Ernst von Salomon, Jean Raspail en Michel Houellebecq.
Het boek sluit af met een gedreven pleidooi voor ‘methodisch pessimisme’, dat in plaats van uitzichtloosheid een lucide ontnuchtering voorstaat: zowel ten opzichte van de foute ideologieën van het verleden als ten opzichte van de nu dominante ideologische overtuigingen.
- GenresPhilosophyNonfiction
352 pages, Paperback
First published November 1, 2020
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 5 of 5 reviews
December 17, 2023
Fascinerende tour de force langs 'foute' denkers uit de 19e en 20e eeuw. Arnold Heumakers motiveert zijn schrijven met de constatering dat een boek als dit nog niet bestond - daarin heeft hij gelijk. Al in het voorwoord zegt hij zijn morele bril af te zetten en de betreffende filosofen, kunstenaars en schrijvers neutraal te behandelen: elke denker wordt uiteengezet in zijn (helaas, geen haar) historische context en biografie en tekstanalyse gaan hierbij hand in hand. Het resultaat is een fantastisch overzichtswerk van een Duitse en Franse denkers die door de verschrikkingen in de 20e eeuw in een kwade reuk zijn komen te staan.
Volgens Heumakers is het kwalijk dat deze figuren zo extreem gemoraliseerd zijn (en daarmee uitgesloten van debat) waardoor hun waardevolle ideeën in de vergetelheid zijn geraakt. Als je jezelf wil begrijpen - als liberale democratie geworteld in het kapitalisme en de wetenschappelijke revolutie - kun je het beste naar je vijanden luisteren. Juist zij zijn je scherpste criticasters en hebben geen belang om je naar de mond te praten. In het slotwoord stelt Heumakers dan ook (terecht, m.i.) dat de behandelde denkers de blinde hoeken van de liberale democratie perfect in kaart brengen. Dan gaat het over onderwerpen als gelijkheid, vrijheid, gemeenschap, techniek, migratie, etc.
In deel 1 behandelt Heumakers Franse denkers uit het fin de siècle, waarbij auteurschap hand in hand gaat met politieke activiteit en demagogische agitatie. Denkers als Maurras, Sorel en Benda komen langs, waarbij het duidelijk wordt dat in het Frankrijk van destijds antisemitisme een handig politiek vehikel was om de massa te politiek te mobiliseren. Nationalisme, socialisme, royalisme, republicanisme en antisemitisme gaan hier hand in hand, hoewel vaak in een opportunistische verbinding en met een wijde variatie aan concrete ideologische uitkomsten - dit alles tegen de historische context die mede gevormd wordt door de Parijse Commune (1871), de verloren Frans-Duitse oorlog (1870-71), de Dreyfus-affaire (1900) en de Eerste Wereldoorlog (1914).
In deel 2 staan Duitse denkers centraal: Spengler, Schmitt, Ernst Jünger en co. Bij hen ligt de nadruk vooral op de geopolitieke en industriële ontwikkelingen en de betekenis hiervan voor de moderne (Duitse) mens. Ook hier speelt de Eerste Wereldoorlog een grote rol, alsook de economische maar vooral culturele vernedering die Duitsland - in de vorm van de Weimarrepubliek - moest ondergaan en de vruchtbare voedingsbodem voor het Duitse fascisme - de Conservatieve Revolutie, het nationaalsocialisme - die dit vormde. Alle denkers worstelen met de plek van de mens in de moderne wereld, waar techniek, verstedelijking en massaliteit de boventoon voeren en waar de individuele mens slechts nog een betekenisloos radertje in een groter geheel is. Een denker als Schmitt mist vooral (katholieke) orde en strijd; een denker als Jünger zoekt heroïek en zingeving in het volledig opgaan in de techniek (de mens als arbeider).
In deel 3 behandelt Heumakers een aantal kunstenaars en schrijvers die wat minder makkelijk onder een noemer te verenigen zijn. Ook hier weer dezelfde thema's: de strijd met de moderniteit, het verlies aan zingeving, en politieke thema's als migratie en Europese eenwording.
Na het lezen van dit boek verbaas je je over de almaar terugkerende denkpatronen - moderne vraagstukken en politieke discussiepunten lijken allemaal al eindeloos voorbij te zijn gekomen. Doordat Heumakers de genoemde denkers en hun ideeën neutraal presenteert, openbaart zich een landschap waarin duidelijk wordt wat de gevaren van ideeën zijn - de meeste denkers waren getroebleerde persoonlijkheden die veelal uit een psychologische reactie (Nietzsche!) van pijnlijke vervreemding met hun wereld hun pen oppakten. Hun ideeën verloren al snel hun onschuld wanneer deze een eigen leven gingen leiden in de politieke, economische en/of culturele werkelijkheid van hun samenleving en tijd. Een goed voorbeeld is een hoerenloper en psychoot als Carl Schmitt die hunkerde naar reinheid, orde en structuur in zijn eigen leven, dit projecteerde op de samenleving als geheel en vervolgens pleitbezorger wordt van het totalitarisme. (Karl Marx is een goed voorbeeld van de andere kant.) Ideeën hebben consequenties, en soms hele gevaarlijke.
Juist het in de doofpot stoppen van denkers en hun gedachten zorgt ervoor dat we niet kunnen leren van het verleden en daarmee gedoemd zijn soortgelijke vergissingen te begaan in het hier en nu. Zoals Heumakers zegt: de worsteling met de moderniteit, de liberale democratie, de massamens, het kapitalistische productiesysteem, etc. toont de problematische kanten van ons huidige bestaan. De behandelde denkers bieden met hun scherpe, en soms extreme, kritiek niet alleen een goede spiegel voor onszelf, maar ook aanknopingspunten om het gesprek aan te gaan naar de toekomst.
Een must-read voor iedereen die geïnteresseerd is in filosofie, moderne geschiedenis, ideeëngeschiedenis en/of politiek.
Volgens Heumakers is het kwalijk dat deze figuren zo extreem gemoraliseerd zijn (en daarmee uitgesloten van debat) waardoor hun waardevolle ideeën in de vergetelheid zijn geraakt. Als je jezelf wil begrijpen - als liberale democratie geworteld in het kapitalisme en de wetenschappelijke revolutie - kun je het beste naar je vijanden luisteren. Juist zij zijn je scherpste criticasters en hebben geen belang om je naar de mond te praten. In het slotwoord stelt Heumakers dan ook (terecht, m.i.) dat de behandelde denkers de blinde hoeken van de liberale democratie perfect in kaart brengen. Dan gaat het over onderwerpen als gelijkheid, vrijheid, gemeenschap, techniek, migratie, etc.
In deel 1 behandelt Heumakers Franse denkers uit het fin de siècle, waarbij auteurschap hand in hand gaat met politieke activiteit en demagogische agitatie. Denkers als Maurras, Sorel en Benda komen langs, waarbij het duidelijk wordt dat in het Frankrijk van destijds antisemitisme een handig politiek vehikel was om de massa te politiek te mobiliseren. Nationalisme, socialisme, royalisme, republicanisme en antisemitisme gaan hier hand in hand, hoewel vaak in een opportunistische verbinding en met een wijde variatie aan concrete ideologische uitkomsten - dit alles tegen de historische context die mede gevormd wordt door de Parijse Commune (1871), de verloren Frans-Duitse oorlog (1870-71), de Dreyfus-affaire (1900) en de Eerste Wereldoorlog (1914).
In deel 2 staan Duitse denkers centraal: Spengler, Schmitt, Ernst Jünger en co. Bij hen ligt de nadruk vooral op de geopolitieke en industriële ontwikkelingen en de betekenis hiervan voor de moderne (Duitse) mens. Ook hier speelt de Eerste Wereldoorlog een grote rol, alsook de economische maar vooral culturele vernedering die Duitsland - in de vorm van de Weimarrepubliek - moest ondergaan en de vruchtbare voedingsbodem voor het Duitse fascisme - de Conservatieve Revolutie, het nationaalsocialisme - die dit vormde. Alle denkers worstelen met de plek van de mens in de moderne wereld, waar techniek, verstedelijking en massaliteit de boventoon voeren en waar de individuele mens slechts nog een betekenisloos radertje in een groter geheel is. Een denker als Schmitt mist vooral (katholieke) orde en strijd; een denker als Jünger zoekt heroïek en zingeving in het volledig opgaan in de techniek (de mens als arbeider).
In deel 3 behandelt Heumakers een aantal kunstenaars en schrijvers die wat minder makkelijk onder een noemer te verenigen zijn. Ook hier weer dezelfde thema's: de strijd met de moderniteit, het verlies aan zingeving, en politieke thema's als migratie en Europese eenwording.
Na het lezen van dit boek verbaas je je over de almaar terugkerende denkpatronen - moderne vraagstukken en politieke discussiepunten lijken allemaal al eindeloos voorbij te zijn gekomen. Doordat Heumakers de genoemde denkers en hun ideeën neutraal presenteert, openbaart zich een landschap waarin duidelijk wordt wat de gevaren van ideeën zijn - de meeste denkers waren getroebleerde persoonlijkheden die veelal uit een psychologische reactie (Nietzsche!) van pijnlijke vervreemding met hun wereld hun pen oppakten. Hun ideeën verloren al snel hun onschuld wanneer deze een eigen leven gingen leiden in de politieke, economische en/of culturele werkelijkheid van hun samenleving en tijd. Een goed voorbeeld is een hoerenloper en psychoot als Carl Schmitt die hunkerde naar reinheid, orde en structuur in zijn eigen leven, dit projecteerde op de samenleving als geheel en vervolgens pleitbezorger wordt van het totalitarisme. (Karl Marx is een goed voorbeeld van de andere kant.) Ideeën hebben consequenties, en soms hele gevaarlijke.
Juist het in de doofpot stoppen van denkers en hun gedachten zorgt ervoor dat we niet kunnen leren van het verleden en daarmee gedoemd zijn soortgelijke vergissingen te begaan in het hier en nu. Zoals Heumakers zegt: de worsteling met de moderniteit, de liberale democratie, de massamens, het kapitalistische productiesysteem, etc. toont de problematische kanten van ons huidige bestaan. De behandelde denkers bieden met hun scherpe, en soms extreme, kritiek niet alleen een goede spiegel voor onszelf, maar ook aanknopingspunten om het gesprek aan te gaan naar de toekomst.
Een must-read voor iedereen die geïnteresseerd is in filosofie, moderne geschiedenis, ideeëngeschiedenis en/of politiek.
Read
September 21, 2022Heumakers is door en door thuis in deze materie en heeft ontzettend veel bronnen geraadpleegd. Hij slaagt erin (een begin te maken met) aan te tonen waarin de denkers verschillen; reden waarom ze niet op één hoop gegooid moeten worden en slechts als 'fout' weggezet. Ik had het overigens waardevol gevonden wanneer Heumakers iets meer vooraf had stilgestaan bij de vraag wie bepaalt wat fout is en hoe zoiets door de geschiedenis heen kan veranderen. Het boek is erg 'dense' en niet altijd even toegankelijk. Toch een uitstekend werk voor een filosofische discussie over de politieke problemen van vandaag de dag in Europa. Het deel over literatuur had mijn voorkeur - logisch...
August 6, 2021
Waanzinnig interessant boek als je geïnteresseerd bent in de opkomst en val van het nationaalsocialisme en fascisme, gezien door de lens van foute denkers gedurende de 19e en 20e eeuw. Er is ook veel aandacht uitgegaan naar het beschrijven van de geopolitiek in die periode. Een hele afwisselende leeservaring en een verfrissende kijk naar de geschiedenis die ik dacht al goed te kennen.
De intellectuele proza van de schrijver stevent soms af op het niveau van 'self-indulgency', wat soms erg droog wegleest. Ondanks dat blijft het boek boeien.
De intellectuele proza van de schrijver stevent soms af op het niveau van 'self-indulgency', wat soms erg droog wegleest. Ondanks dat blijft het boek boeien.
October 27, 2022
? Tja, mijn 2e boek van mijn leeskring filosofie....
🤔 De beschouwing leek mij niet oninteressant, maar de geschiedenis van de Jodenhaat werd voor mij op dat moment veel te uitgebreid beschreven waardoor ik na ongeveer 100 bladzijdes besloot om dit boek niet uit te lezen en... ook om andere redenen af te zien van de leeskring filosofie...hoewel de filosofie mij zeker blijft trekken.
MW 5/10/22
🤔 De beschouwing leek mij niet oninteressant, maar de geschiedenis van de Jodenhaat werd voor mij op dat moment veel te uitgebreid beschreven waardoor ik na ongeveer 100 bladzijdes besloot om dit boek niet uit te lezen en... ook om andere redenen af te zien van de leeskring filosofie...hoewel de filosofie mij zeker blijft trekken.
MW 5/10/22
September 12, 2026
In de jaren twintig jaren van de vorige eeuw, na de ontreddering van de Eerste Wereldoorlog en de doorbraak van de industrialisatie en modernisering van de samenleving, stonden vele vaste waarden op het spel. Massale werkeloosheid vormde, in contrast met de “schrijnende” rijkdom van de nieuwe financiële elite, een voedingsbodem voor woede en onvrede, en een vruchtbare akker voor het fascisme en voor de roep om een sterke man.
Dit alles is enigszins vergelijkbaar met de huidige situatie, nu een eeuw later. Ja, we kunnen zelfs zeggen dat de Contra-verlichting (Counter-enlightment) en de nieuwe vorm van Dark Enlightment op dit moment niet alleen in West-Europa maar ook in de VS, Rusland en andere autocratische landen een goede ontvangst hebben. Om hier tegenwicht aan te bieden is een goed begrip van deze ideologieën nuttig. Reden voor Arnold Heumakers om de culturele wortels van die ideologieën en een aantal van de "foute" denkers uit het interbellum tegen het licht te houden.
Het boek is omvangrijk (300 p.) en doorwrocht met veel persoonlijke kleur en historische context. Het is zeer lezenswaardig, al is de indeling in de drie delen wat kunstmatig. Het eerste deel van het boek gaat over de Fin-de-Siècle in Frankrijk en daar komen namen voorbij zoals Édouard Drumont, Georges Sorel, Édouard Berth en Julien Benda en Maurice Barrès. In het tweede deel over de Conservatieve Revolutie in Duitsland passeren Oswald Spengler, Carl Schmitt en Ernst Jünger. In het derde deel zien we Maurice Blanchot en Emil Cioran, en de schrijvers van een aantal romans, geschreven vanuit een nationalistisch of fascistisch perspectief.
Merkwaardig is dat Heumakers in zijn afronding de "natiestaat" nog steeds onvermijdelijk vindt en de “meest succesvolle politieke uitvinding van de moderne tijd”. Volgens hem dient de natiestaat als basis voor onze rechtsorde, verzorgingsstaat en voor lokale democratie. Tevens hebben miljoenen mensen er hun leven voor gegeven, al is dat argument niet erg sterk, want dat geldt ook voor de godsdienstoorlogen.
Mochten we erin slagen om naast de economie ook het recht, de belastingheffing en de sociale arrangementen binnen de EU te harmoniseren dan vervalt het eerste argument voor de natiestaat. Hopelijk komt er dan ook eens een einde aan het anachronisme van de verschillende benzineprijzen binnen Europa. Blijven over de culturele, religieuze en etnische verschillen tussen de landen, maar die zullen met de tijd verdwijnen.
Dat stelt ons wel voor de vraag hoe we dan onze culturele waarden koesteren. Moet de inburgering van buitenlanders niet verder gaan dan het spreken van de taal en het leren omgaan met de digitale overheidsloketten? Maar geldt dat niet ook voor onze eigen kinderen? Is er straks alleen de commerciële omroep en “muziek op het plein”? Het onderwijs ontbeert feitelijk een “cultureel curriculum” (en dan bedoel ik niet het zingen van het Wilhelmus op school).
Voor een uitgebreide bespreking zie: De weerstand in het interbellum tegen de moderniteit' in Civis Mundi #174
Dit alles is enigszins vergelijkbaar met de huidige situatie, nu een eeuw later. Ja, we kunnen zelfs zeggen dat de Contra-verlichting (Counter-enlightment) en de nieuwe vorm van Dark Enlightment op dit moment niet alleen in West-Europa maar ook in de VS, Rusland en andere autocratische landen een goede ontvangst hebben. Om hier tegenwicht aan te bieden is een goed begrip van deze ideologieën nuttig. Reden voor Arnold Heumakers om de culturele wortels van die ideologieën en een aantal van de "foute" denkers uit het interbellum tegen het licht te houden.
Het boek is omvangrijk (300 p.) en doorwrocht met veel persoonlijke kleur en historische context. Het is zeer lezenswaardig, al is de indeling in de drie delen wat kunstmatig. Het eerste deel van het boek gaat over de Fin-de-Siècle in Frankrijk en daar komen namen voorbij zoals Édouard Drumont, Georges Sorel, Édouard Berth en Julien Benda en Maurice Barrès. In het tweede deel over de Conservatieve Revolutie in Duitsland passeren Oswald Spengler, Carl Schmitt en Ernst Jünger. In het derde deel zien we Maurice Blanchot en Emil Cioran, en de schrijvers van een aantal romans, geschreven vanuit een nationalistisch of fascistisch perspectief.
Merkwaardig is dat Heumakers in zijn afronding de "natiestaat" nog steeds onvermijdelijk vindt en de “meest succesvolle politieke uitvinding van de moderne tijd”. Volgens hem dient de natiestaat als basis voor onze rechtsorde, verzorgingsstaat en voor lokale democratie. Tevens hebben miljoenen mensen er hun leven voor gegeven, al is dat argument niet erg sterk, want dat geldt ook voor de godsdienstoorlogen.
Mochten we erin slagen om naast de economie ook het recht, de belastingheffing en de sociale arrangementen binnen de EU te harmoniseren dan vervalt het eerste argument voor de natiestaat. Hopelijk komt er dan ook eens een einde aan het anachronisme van de verschillende benzineprijzen binnen Europa. Blijven over de culturele, religieuze en etnische verschillen tussen de landen, maar die zullen met de tijd verdwijnen.
Dat stelt ons wel voor de vraag hoe we dan onze culturele waarden koesteren. Moet de inburgering van buitenlanders niet verder gaan dan het spreken van de taal en het leren omgaan met de digitale overheidsloketten? Maar geldt dat niet ook voor onze eigen kinderen? Is er straks alleen de commerciële omroep en “muziek op het plein”? Het onderwijs ontbeert feitelijk een “cultureel curriculum” (en dan bedoel ik niet het zingen van het Wilhelmus op school).
Voor een uitgebreide bespreking zie: De weerstand in het interbellum tegen de moderniteit' in Civis Mundi #174
Displaying 1 - 5 of 5 reviews