Giữa mênh mông trời nước Côn Đảo, đời sống các tù nhân bị lưu đày hiện ra như những thước phim hiện thực. Đó là chuỗi xung đột không hồi kết giữa những người tù và bọn cai ngục. Đó là sự tương phản khi các tù nhân chính trị là chiến sĩ Cộng sản phải ở cạnh đám tù thường phạm toàn bọn cướp của giết người. Trong cuộc tranh sống khắc nghiệt ở nơi được mệnh danh địa ngục trần gian, chân dung người thủy thủ kỳ cựu, người chiến sĩ cách mạng tiên phong Tôn Đức Thắng hiện lên sống động, như ánh dương chiếu đến từng góc tù ngục tối tăm.
Với trí tuệ sâu sắc và hiểu biết vượt trội, bác Thắng không chỉ dẫn dắt những người tù Cộng sản trẻ tuổi, cảm hóa bọn tội phạm, mà còn khuất phục cả những tên cai ngục sừng sỏ hiểm ác. Điều kiện tù đày khốc liệt có thể lấy đi sinh mạng nhưng không cướp được những gì thuộc về tinh thần. Sống cạnh một nhân cách lớn như bác Tôn Đức Thắng, tinh thần các tù nhân còn được gạn đục khơi trong, bồi đắp, đạt đến vẻ đẹp mà con người luôn mong hướng tới.
Đoàn Giỏi (1925-1989) sinh tại Tân Hiệp - Châu Thành tỉnh Tiền Giang. Ông xuất thân từ một gia đình địa chủ lớn, có hàng trăm mẫu ruộng màu mỡ ven sông Tiền. Nhà ông xưa toà ngang dãy dọc, nơi mà bây giờ trở thành trụ sở Ủy ban nhân dân huyện Châu Thành. Tất cả nhà và đất gia đình ông đã tự nguyện hiến cho kháng chiến ngay từ đầu. Sau ngày thống nhất đất nước, nhà văn Đoàn Giỏi ra vào Nam – Bắc như cánh chim trời. Ở Hà Nội thì ông ở trụ sở Hội Nhà văn, vào Mỹ Tho thì ở cơ quan Hội Văn Nghệ, còn ở Sài Gòn ông tá túc tại nhà một người bạn trên đường Võ Văn Tần. Cho đến khi qua đời ở tuổi 65 (1989), ông vẫn chưa có một mái nhà riêng. Đoàn Giỏi là con đẻ và là kết tinh của nền văn hoá phương Nam, ông đã hiến trọn của cải vật chất và tinh thần của mình cho những người dân phương Nam khẳng khái khai phá, sáng tạo!
Để có được một miền đất phương Nam trù phú với những cánh đồng thẳng cánh cò bay, những cánh chim tung trời, tiếng vó ngựa reo vui trên đường làng, tiếng mái chèo trên sông nước… chúng ta không thể quên được công lao to lớn của ông cha ta hơn 300 năm về trước xuôi thuyền vô phương Nam đi mở đất – qua bao cuộc bể dâu, qua bao cuộc đổi thay, qua bao gian khổ hy sinh với một tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu quê hương mãnh liệt. Không biết tự bao giờ những câu hò, điệu lý đã đi sâu và in đậm trong từng tấc đất, từng con người và từng mái nhà, từng rặng cây… để hôm nay chúng ta được kế thừa một tài sản âm nhạc vô giá mang đậm dấu ấn của miền sông nước, cái nôi của các ngón đờn tài tử cải lương.
Chúng ta gặp nhà văn Đoàn Giỏi ở rất nhiều nơi: trong trang sách giáo khoa, trong ngôi nhà dấu yêu nhỏ bé. Nụ cười của ông vẫn còn tươi nguyên bên bàn thờ còn nghi ngút khói hương. Chúng ta còn gặp ông bên cạnh các bạn văn một thời trong những tấm ảnh đã ngả màu, và cuối cùng là ở nghĩa trang nơi duy nhất mà ông không còn phải bận rộn với những tác phẩm văn học. Dù bất cứ ở đâu, ông cũng được đồng nghiệp, bạn bè, độc giả thương mến. Và ai từng tiếp xúc với ông đều có chung cảm giác: Nhớ nhà văn Đoàn Giỏi.
Côn Đảo được mệnh danh là “hòn đảo lưu đày” trong lịch sử lúc bấy giờ. Ở nơi đảo vắng, thực dân Pháp dùng để đày ải những tù nhân, đa phần là tù nhân nguy hiểm với đủ các tội danh. “Người thủy thủ già trên hòn đảo lưu đày’ là một cuốn sách tái hiện đời sống của các tù nhân giữa chốn “địa ngục trần gian” bốn bề đều là nước này.
Các tù nhân bị đày ra đảo bên cạnh trải qua những đòn roi tra tấn, cuộc sống của họ diễn ra với nhiều công việc được phân công để duy trì cuộc sống như Mai An Tiêm buộc phải tìm cách tồn tại với hình phạt của mình. Họ trồng rau, xay lúa, sửa máy, họ ra khơi bắt cá, thu hoạch yến,... dưới sự quản lý bóc lột của thống lĩnh nhà tù. Vì cả hòn đảo là nhà tù, là nơi bốn bề toàn nước, xa đất liền, khó có thể vượt ngục cho nên tù nhân trên hòn đảo này dường như được thoải mái không gian hơn, trừ những trường hợp nghiêm trọng phải ở trong bốn bức tường.
Chốn này có tù nhân là Cộng sản, là người Quốc Dân Đảng, là bọn thường phạm cướp của giết người và không thể thiếu “hội đồng” cai trị, quản lý cái nhà tù huyền thoại này. Bởi vậy mà luôn hiện hữu sự xung đột, khi thì âm thầm qua ánh mắt, khi thì nổi thành những cuộc hạ sát, bạo loạn giữa nhóm tù chính trị, mà chủ yếu là giữa tù nhân và kẻ cầm quyền. Cuộc sống tù đày khắc nghiệt khiến cho những tâm hồn chết dần, chết mòn để rồi không ít người chọn cách rời bỏ thế giới, những kẻ mạnh mẽ ôm mộng lớn lại chọn cách vượt ngục mặc dù ít ai có thể làm được (không bị lùng bắt thì cũng bị cá mập tấn công, không bị trời biển hoành hành thì cũng vì thiếu ăn thiếu uống mà từ mạng).
Xây dựng nên cuộc sống khắc nghiệt này là để tác giả tái hiện hình ảnh bác Hai Thắng hay chính là nhà cách mạng Tôn Đức Thắng lúc bấy giờ, với quãng đời bị đày ải sống ở Côn Đảo. Một chính khách có nhiều tiếng vang, hiểu biết uyên thâm đã gây “ấn tượng” với kẻ cầm quyền và cả những người đồng cảnh ngộ. Đoàn Giỏi đã viết lại một phần đời đáng nhớ, khi trong khó khăn người Cộng sản vẫn giữ một cái đầu lạnh kiên định lập trường, một trái tim nóng để cảm hóa, khuất phục những tội nhân sừng sỏ hiểm ác. Dù bác Hai Thắng có ở vị trí nào, bị giam tù ở đâu thì người ta vẫn kính nể vì cách bác đồng cảm với người, cách bác chia sẻ chuyện đời, cách bác làm sáng những “trái tim khác”. Với một nhân cách lớn thì thật khó để tiêu diệt. Điển hình là khi bọn Pháp ở nhà tù giao bác lệnh quản lý Hầm Xay Lúa - nơi tồn tại những tù nhân hiểm ác nhất - như một cách gián tiếp để hạ gục Cộng sản, thì bác Hai Thắng không những không bị bọn tù nhân khác tiêu diệt mà còn được lòng chúng, rồi nhân cơ hội đó bác thay đổi dần và truyền bá tư tưởng cách mạng quần chúng.
Những trang văn viết về thiên nhiên, con người, đất nước của Đoàn Giỏi chưa bao giờ làm mình thất vọng. Bằng quan sát tinh tế, trái tim nhạy cảm cùng vốn hiểu biết phong phú, câu chuyện hiện lên rất sống động, chân thực và đậm chất điện ảnh. Một tác giả thực sự tài hoa.
Như một cuốn sách lịch sử, như một bộ phim tư liệu đầy chân thực, mình đem lòng yêu mến cuốn sách này, một tác phẩm nữa của nhà văn Đoàn Giỏi.
Quyển sách là một bức tranh sinh động về cuộc sống của những người tù chính trị tại Côn Đảo - Hòn đảo lưu đày thời kháng chiến chống thực dân Pháp. Nơi đây hình ảnh con người hiện ra thật bình dị, bất công, khổ cực có nhưng luôn ngoan cường, đầy lòng tự hào dân tộc và luôn thật sinh động. Trong tác phẩm còn hiện lên hình ảnh người tù chính trị Tôn Đức Thắng, như một hình tượng kiên trung, tư tưởng và tinh thần của ông mang một sức cảm hoá mãnh liệt không chỉ với những người tù Việt Nam mà còn với những người thuộc bộ máy cầm quyền Pháp tại đảo. Nhà văn Đoàn Giỏi đã mô tả một cách rất sinh động bằng nét bút đậm chất Nam Bộ, để đọc trong đó ta có thể thấy những từ ngữ và những địa phương hết sức gần gũi, bình dị. Tuy nhiên trong quá trình đọc đoạn đầu tác phẩm, một số hình ảnh khá tối về màu sắc, tên nhân vật mang tính địa phương nhiều nên hơi chán. Từ giữa quyển sách trở đi những dòng văn trở nên sáng hơn và mình sẽ hiểu sâu hơn hoàn cảnh đặt ra tại đầu quyển sách. Đây là một quyển sách hay mà mình nghĩ các bạn từ lứa tuổi học sinh nên tìm đọc vì nó không đòi hỏi phải ngẫm nhiều (ở độ tuổi các bạn) và mang đến những hiểu biết nhất định về cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc chống ngoại xâm đô hộ.
Giữa mênh mông trời nước Côn Đảo, đời sống các tù nhân bị lưu đày hiện ra như những thước phim hiện thực. Đó là chuỗi xung đột không hồi kết giữa những người tù và bọn cai ngục. Đó là sự tương phản khi các tù nhân chính trị là chiến sĩ Cộng sản phải ở cạnh đám tù thường phạm toàn bọn cướp của giết người. Trong cuộc tranh sống khắc nghiệt ở nơi được mệnh danh địa ngục trần gian, chân dung người thủy thủ kỳ cựu, người chiến sĩ cách mạng tiên phong Tôn Đức Thắng hiện lên sống động, như ánh dương chiếu đến từng góc tù ngục tối tăm.
Với trí tuệ sâu sắc và hiểu biết vượt trội, bác Thắng không chỉ dẫn dắt những người tù Cộng sản trẻ tuổi, cảm hóa bọn tội phạm, mà còn khuất phục cả những tên cai ngục sừng sỏ hiểm ác. Điều kiện tù đày khốc liệt có thể lấy đi sinh mạng nhưng không cướp được những gì thuộc về tinh thần. Sống cạnh một nhân cách lớn như bác Tôn Đức Thắng, tinh thần các tù nhân còn được gạn đục khơi trong, bồi đắp, đạt đến vẻ đẹp mà con người luôn mong hướng tới.