1821: Ιχνηλατώντας το έθνος, το κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα

by Γιάννης Μηλιός

Στο βιβλίο αυτό, ο Γιάννης Μηλιός επανατοποθετεί τα πιο κρίσιμα ζητήματα της νεοελληνικής ιστορίας: τη διαμόρφωση του ελληνικού έθνους και των ορίων του, την οικοδόμηση του ελληνικού αστικού κράτους στην αρχική ρεπουμπλικανική και στις μετέπειτα «απολυταρχικές» μορφές του, την κληρονομιά της Επανάστασης και τις ιδεολογικές χρήσεις της έως σήμερα.

Από το 1838 έως σήμερα, το ελληνικό κράτος γιορτάζει την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης την 25η Μαρτίου κάθε χρόνου (μαζί με τον «Ευαγγελισμό της Θεοτόκου» από την ορθόδοξη εκκλησία). Η ημερομηνία αυτή αποκρύβει ένα ζήτημα που βρίσκεται εντούτοις μπροστά στα μάτια μας: ότι η Ελληνική Επανάσταση προκηρύχθηκε στις 24 Φεβρουαρίου 1821 στις Ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, με τη θέση μάλιστα ότι «Ο Μωρέας, η Ήπειρος, η Θεσσαλία, η Σερβία, η Βουλγαρία, τα Νησιά του Αρχιπελάγους, εν ενί λόγω η Ελλάς άπασα έπιασε τα όπλα, δια να αποτινάξη τον βαρύν ζυγόν των Βαρβάρων». Η πεποίθηση αυτή, ότι όλοι οι Χριστιανοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είναι Έλληνες, ξεκινάει από τα επαναστατικά κείμενα του Ρήγα Φεραίου και την Ελληνική Νομαρχία, και διατηρείται με μικρές τροποποιήσεις μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Αποτελεί ταυτόχρονα το ιδεολογικό έδαφος της Μεγάλης Ιδέας, της επεκτατικής πολιτικής του ελληνικού κράτους κατά τον πρώτο αιώνα ύπαρξής του.

Η μελέτη αυτή δείχνει ότι ο ελληνικός εθνικισμός, η ελληνική εθνική συνείδηση, είναι μια κοινωνική διεργασία που ξεκινά μετά τα τέλη του 18ου αιώνα, μισό αιώνα πριν από τους άλλους βαλκανικούς εθνικισμούς, έχει δε σαφές πολιτικό περιεχόμενο: απαίτηση των μαζών για κράτος, όσο αυτό δεν υπάρχει, και στη συνέχεια για πολιτικά δικαιώματα και εθνική «καθαρότητα», εσωτερικά, και για επέκταση της επιρροής του κράτους και «διόρθωση» των συνόρων του, προς το εξωτερικό. Αυτή η εθνική πολιτικοποίηση των μαζών εκφράζει την ιστορικά νέα, «μοντέρνα», μορφή υπαγωγής τους στο κεφάλαιο, καθώς μόνιμη λειτουργία της είναι να εντάσσει τους ταξικούς ανταγωνισμούς στο γενικό κεφαλαιοκρατικό συμφέρον που εμφανίζεται ως «εθνική ενότητα», και ταυτόχρονα να εμβαπτίζει στη λαϊκή υποστήριξη τις επεκτατικές-ιμπεριαλιστικές στρατηγικές του κράτους.

Genres: History

248 pages, Paperback

First published December 14, 2020

About the author

Ο Γιάννης Μηλιός είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Τον Οκτώβριο του 1982 ίδρυσε μαζί με άλλους την τριμηνιαία επιθεώρηση οικονομικής και πολιτικής θεωρίας "Θέσεις", στην οποία μέχρι σήμερα είναι διευθυντής. Είναι συγγραφέας περισσότερων από 200 άρθρων σε ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις. Πέραν της ελληνικής, τα κείμενά του έχουν κυκλοφορήσει στην αγγλική, γερμανική, γαλλική, ισπανική, ιταλική και τουρκική γλώσσα.

Reviews

[Themis · Rating 4 out of 5]

Το βιβλίο του Γιάννη Μηλιού, "1821: Ιχνηλατώντας το Έθνος, το Κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα", αποτελεί ένα ουσιαστικό και κριτικό έργο που εξετάζει την Ελληνική Επανάσταση υπό ένα νέο πρίσμα. Ο συγγραφέας, ακαδημαϊκός και πολιτικός οικονομολόγος, αξιοποιεί εργαλεία της ιστορικής και κοινωνικής ανάλυσης για να διερευνήσει την ίδρυση του ελληνικού κράτους, την εθνική ταυτότητα και τη διαχρονική πολιτική ιδέα της Μεγάλης Ιδέας.

Ο Μηλιός εξετάζει την Επανάσταση του 1821 ως μια αστική επανάσταση, αποδίδοντας έμφαση στις κοινωνικές και οικονομικές δομές της εποχής. Δίνει ιδιαίτερη σημασία στον ρόλο των αστικών τάξεων και της εμπορικής ελίτ, στην εμφάνιση του ελληνικού εθνικισμού μέσα από τον Διαφωτισμό και στις πολιτικές-στρατηγικές επιδιώξεις των επαναστατών. Ένα βασικό στοιχείο της ανάλυσης του είναι η ανάδειξη των διεθνών διαστάσεων της Επανάστασης, καθώς και της επίδρασης των Μεγάλων Δυνάμεων. Επιπλέον, εστιάζει στις εσωτερικές συγκρούσεις, τον εμφύλιο πόλεμο και τις διαιρέσεις της επαναστατικής περιόδου.

Το βιβλίο καταδεικνύει τη Μεγάλη Ιδέα ως συνέχεια της Επανάστασης, αναλύοντας την ως ιδεολογικό πλαίσιο που καθόρισε την ελληνική πολιτική μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Ο Μηλιός προτείνει ότι η Μεγάλη Ιδέα συνδέθηκε με την επιδίωξη του ελληνικού κράτους να επεκτείνει τα σύνορά του και να νομιμοποιηθεί ως εθνικό κράτος.

Ο συγγραφέας αμφισβητεί παραδοσιακές αντιλήψεις, προσφέροντας μια σύγχρονη ερμηνεία. Η σύνδεση της Επανάστασης με τη δημιουργία του έθνους και του κράτους παρουσιάζεται με σαφή και τεκμηριωμένο τρόπο. Παρόλα αυτά κάποιοι ίσως θεωρήσουν ότι παραμελεί λαϊκές ή πολιτισμικές πτυχές της Επανάστασης.

Το βιβλίο "1821: Ιχνηλατώντας το Έθνος, το Κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα" αποτελεί μια σημαντική συμβολή στον ιστορικό διάλογο για την Ελληνική Επανάσταση. Είναι ιδανικό για όσους ενδιαφέρονται για μια κριτική και βαθύτερη κατανόηση της ιστορίας του 1821 και των συνεπειών της. Παρότι δεν είναι απαλλαγμένο από αμφιλεγόμενα στοιχεία, προσφέρει μια πλούσια και τεκμηριωμένη ανάλυση που ενισχύει τη δυνατότητα συζήτησης και περαιτέρω σκέψης.

[Lefki Sarantinou · Rating 2 out of 5]

To βιβλίο αυτό προσφέρει μία εναλλακτική, αριστερή-μαρξιστική θεώρηση των συνδεδεμένων με την Ελληνική Επανάσταση γεγονότων. Γραμμένο από τον Γιάννη Μηλιό, ομότιμο καθηγητή Πολιτικής Οικονομίας στο Ε.Μ. Πολυτεχνείο και διευθυντή της τριμηνιαίας μαρξιστικής επιθεώρησης οικονομικής και πολιτικής θεωρίας «Θέσεις», το πόνημα αυτό «1821 Ιχνηλατώντας το Έθνος, το Κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα» επιχειρεί να δώσει μία διαφορετική ερμηνεία γνωστών πολιτικών γεγονότων τα οποία συνδέονται με το ’21 και να φωτίσει κάποιες παραμελημένες πτυχές αυτών.

Ο Γ.Μ. μας εξηγεί ότι η πραγματική εικόνα της Επανάστασης είναι διαφορετική από εκείνη με την οποία έχουμε όλοι μας γαλουχηθεί ως σήμερα. Θεωρεί δε, ότι η Ελληνική Επανάσταση του 1821 είναι η πρώτη εθνική επανάσταση- και όχι τα Ορλωφικά το 1770, σύμφωνα με άλλη διαδεδομένη άποψη-, απότοκο των επιρροών της Γαλλικής Επανάστασης. Η εθνική, όμως, αυτή επανάσταση, δεν είχε ως αίτημα μονάχα την εθνική αποκατάσταση του Γένους, αλλά και τη δημιουργία ενός συνταγματικού, δημοκρατικού και ευνομούμενου κράτους για τους Έλληνες, το οποίο θα εξασφάλιζε, παράλληλα, και τα δικαιώματα των λαϊκών μαζών.

Μέσα από τον εθνικισμό του 19ου αιώνα, επομένως, αναδύθηκε το εθνικό καπιταλιστικό κράτος. Ακόμα, ο συγγραφέας αποδεικνύει ότι η Μεγάλη Ιδέα υπήρχε ήδη από το 1821 και ότι το όραμα για την απελευθέρωση δεν αφορούσε μονάχα τους Έλληνες, αλλά όλους τους χριστιανούς Βαλκάνιους, οι οποίοι διαβιούσαν κάτω από τον τουρκικό ζυγό.

Εν συνεχεία, εξετάζει τις έννοιες του έθνους, των «Ρωμιών» και των «Ελλήνων», πριν προβεί σε μία σύντομη επισκόπηση των γεγονότων τα οποία οδήγησαν στον σχηματισμό του Νεοελληνικού κράτους, φτάνοντας μέχρι και την «βοναπαρτικού τύπου» δικτατορία του Καποδίστρια, όπως την αποκαλεί, αλλά και ως τη «Μεγάλη Ιδέα», όπως τη διακήρυξε ο Ιωάννης Κωλέττης το 1844. Τέλος, ασχολείται με το ζήτημα της πρόσληψης του 1821 στο παρόν, θέμα επίκαιρο λόγω των φετινών εορτασμών για την Παλιγγενεσία. Παραπέμπει, παράλληλα στα έργα γνωστών ιστορικών για την Επανάσταση, ξένων και Ελλήνων και μας αναλύει την προσέγγιση μερικών από αυτών.

Με τη ρηξικέλευθη αυτή προσέγγιση των γεγονότων του 1821 υπό ένα διαφορετικό πρίσμα, το βιβλίο του Γ.Μ. αποτελεί μία διαφορετική αποτίμηση της Επανάστασης, της σύστασης του Ελληνικού Κράτους και της Μεγάλης Ιδέας, επιμένοντας για πρώτη φορά στη συνάφεια των παραπάνω και τη μεταξύ τους σύνδεση, σύνδεση η οποία αποκαλύπτει πολλές ενδιαφέρουσες πτυχές της διαμόρφωσης του νεοελληνικού έθνους.