Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων: Ανιχνεύοντας το 1821 μέσα από τις λέξεις του

by Νίκος Σαραντάκος

Με το βιβλίο αυτό ενέδωσα κι εγώ στην εκδοτική πλημμύρα σχετικά με την επέτειο των 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821. Στην αρχή είχα σκεφτεί να το αφήσω για την επόμενη στρογγυλή επέτειο, των 250 χρόνων το 2071, αλλά ύστερα σκέφτηκα να βγάλω τώρα μια πρώτη έκδοση και το 2071 βγάζω μια επαυξημένη. Θα κυκλοφορήσουν πολλά βιβλία για τα 200 χρόνια της επανάστασης του 21 και δίκαια, αφού είναι το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους οπότε αξίζει να το μελετάμε. Ο δικός μου σκοπός ήταν να καταρτίσω ένα μικρό λεξικό, ένα λημματολόγιο του Εικοσιένα ώστε να ανιχνεύσουμε το Εικοσιένα μέσα από τις λέξεις του. Οι πηγές που χρησιμοποίησα, είτε με συστηματική αποδελτίωση είτε με κορφολόγημα, ανήκουν στις εξής κατηγορίες κειμένων: Δημοτικό τραγούδι Απομνημονεύματα και ημερολόγια (Μακρυγιάννης, Κολοκοτρώνης, Κασομούλης, Φωτάκος, Καρώρης, Κριεζής, Σαχτούρης κτλ.) Αλληλογραφία επίσημη και ιδιωτική (Αρχείο Μαυροκορδάτου, Φρουράς Μεσολογγίου, Γκούρα, κτλ.) Συλλογές εγγράφων και ντοκουμέντων (Φυσεντζίδης, Ελληνικά Υπομνήματα, Σπετσιώτικα κτλ.) όπου και πολλές επιστολές. Τα Αρχεία της Παλιγγενεσίας, που περιλαμβάνουν κυρίως επίσημα κείμενα αλλά και όχι λίγα δείγματα λαϊκού λόγου σε αναφορές πολιτών. Εφημερίδες της εποχής (Ελληνικά Χρονικά, Φίλος του Νόμου, Γενική Εφημερίς κτλ.) Μεταγενέστερη ιστοριογραφία (Βακαλόπουλος, Κόκκινος, Κορδάτος, Παπαγιώργης κτλ.) Μεταγενέστερη λογοτεχνία. Το τεράστιο αυτό υλικό θα μπορούσε (και ελπίζω κάποτε να μπορέσει) να δώσει μια εκτενή και μάλλον πολύτομη επισκόπηση του γλωσσικού τοπίου του Εικοσιένα· αλλά αυτό δεν μπορεί να είναι έργο ενός ατόμου. Η δική μου προσπάθεια δεν φτάνει τόσο ψηλά. Εγώ φιλοδόξησα, με την αποδελτίωση και το κορφολόγημα των πηγών, να καταρτίσω και να παρουσιάσω ένα περιορισμένο αλλά αντιπροσωπευτικό λημματολόγιο του 1821.

Genres: History

272 pages, Paperback

First published December 17, 2020

About the author

Ο Νίκος Σαραντάκος γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1959 στην Αθήνα. Έχει πτυχίο της σχολής Χημικών Μηχανικών του Μετσόβιου Πολυτεχνείου και Αγγλικής Φιλολογίας ενώ εργάζεται στο μεταφραστικό τμήμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και ζει στο Λουξεμβούργο. Παράλληλα είναι συγγραφέας, λογοτέχνης και μεταφραστής. Έχει εκδώσει βιβλία τεχνικά, λογοτεχνικά, γλωσσικού ενδιαφέροντος και βιβλία για το μπριτζ. Διατηρεί ένα καθημερινό ιστολόγιο (Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία), κυρίως με γλωσσικά και φιλολογικά, αλλά συχνά και πολιτικά θέματα.

Reviews

[Κατερίνα Τοράκη · Rating 5 out of 5]

Μέσα από την καταγραφή 300 λημμάτων, ο Σαραντάκος ανασύρει κομμάτια από την ιστορία γύρω από το 1821. Με πολλά παραθέματα από την πλούσια βιβλιογραφία που έχει συμβουλευτεί, το βιβλίο αποτελεί ενδιαφέρουσα και χρήσιμη πηγή. Ένα ευχάριστο ανάγνωσμα.

[Themis · Rating 5 out of 5]

Το βιβλίο του Νίκου Σαραντάκου "Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων" συνδυάζει την ιστορία, τη γλωσσολογία και τη λαογραφία σε μια ιδιαίτερα πρωτότυπη προσέγγιση για την κατανόηση της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Μέσα από τις λέξεις και φράσεις της εποχής, ο συγγραφέας αναδεικνύει πτυχές της κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής ζωής της περιόδου, φέρνοντας στην επιφάνεια τη δυναμική της γλώσσας ως φορέα της ιστορίας.

Ο Σαραντάκος ανιχνεύει την Ελληνική Επανάσταση με εργαλείο την ετυμολογία και τη σημασιολογία λέξεων που χρησιμοποιούνταν την περίοδο εκείνη. Το βιβλίο δεν είναι μια παραδοσιακή ιστορική αφήγηση, αλλά μια προσπάθεια να «διαβαστεί» η ιστορία μέσα από τη γλώσσα.

Μερικά από τα βασικά θέματα που εξετάζει είναι η ετυμολογική προέλευση λέξεων, η λαϊκή κουλτούρα και η πολιτισμική διάσταση της γλώσσας. Πως δηλαδή όροι όπως "ζορμπαλίκι" ή "ραγιάς" χρησιμοποιούνταν και τι υποδηλώνουν για την κοινωνική θέση, την αντίσταση ή τη συμπεριφορά των ανθρώπων της εποχής, πως οι λέξεις φέρουν στοιχεία της καθημερινότητας, των συγκρούσεων, αλλά και των ιδανικών της εποχής, αλλά και τις αφανείς ή πρόδηλες επιρροές από τουρκικές, ιταλικές και άλλες γλώσσες, που αποκαλύπτουν την πολυπολιτισμικότητα της περιόδου πριν και κατά την Επανάσταση.

Εδώ ο Σαραντάκος κάνει μια πρωτότυπη προσέγγιση αφού εξετάζει την ιστορία από μια ασυνήθιστη οπτική γωνία, δίνοντας έμφαση στη γλώσσα, η οποία συχνά παραγνωρίζεται ως εργαλείο ιστορικής ανάλυσης. Η έρευνα είναι λεπτομερής, βασισμένη σε ιστορικές πηγές, λαϊκές αφηγήσεις, λογοτεχνικά κείμενα και γλωσσολογικές μελέτες. Παρά το επιστημονικό του υπόβαθρο, το βιβλίο είναι γραμμένο σε γλώσσα που το καθιστά προσιτό σε ευρύτερο κοινό, ακόμα και σε μη ειδικούς.

Συνολικά το βιβλίο έχει μια συναρπαστική οπτική για την Ελληνική Επανάσταση, ιδανική για όσους ενδιαφέρονται για τη γλωσσολογία, τη λαογραφία και τις πολιτισμικές πτυχές της ιστορίας. Αποτελεί μια αξιόλογη προσπάθεια να φωτιστούν οι αφανείς πτυχές της καθημερινής ζωής και της αντίστασης των επαναστατών μέσα από τη γλώσσα που χρησιμοποιούσαν. Είναι μια προσθήκη που εμπλουτίζει τον ιστορικό διάλογο, προσφέροντας νέες διαστάσεις στην κατανόηση του 1821, και συνιστάται ιδιαίτερα σε αναγνώστες που θέλουν να δουν την ιστορία πέρα από τα στενά όρια της χρονολογικής αφήγησης.