What do you think?
Rate this book
Η αριστερά απαντά στον Χέρμπερτ Μαρκούζε
64 pages, Paperback
First published January 1, 1969
1 person want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 of 1 review
February 3, 2021
Πρόκειται για δύο πολύ σημαντικά και ουσιαστικά μαρξιστικά κείμενα πάνω στην θεωρία του Μαρκούζε. Οι συγγραφείς τους είναι ο μαρξιστής Γερμανός Χανς Χάιντς Χολτς (έγινε μέλος του DKP το 1994) και ο επίσης Γερμανός Ρόμπερτ Σταιγκερβαλτ, στέλεχος κι αυτός του ΚΚ Γερμανίας. Τα δύο άρθρα δίνουν έμφαση στα τρωτά σημεία της θεωρίας του Μαρκούζε, κυρίως το ουτοπικό της χαρακτήρα, την αδιέξοδη πολιτική λύση που παρέχει, την στρεβλή διαλεκτική της και την επίδραση του Φρόυντ σε σημείο να προτείνονται θέσεις βιολογικοποιησης και ψυχολογικοποιησης της κοινωνιολογίας.
Αρχικά ο Χολτς αναλύει την αντίληψη του Μαρκούζε για το μονοδιάστατο ανθρωπο. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή η ερμηνεία των εσωτερικών αντιφάσεων της κοινωνίας είναι σε τέτοιο βαθμό χειραγωγημενη που το status quo σταθεροποιείται διαρκώς. 8
Για τον Μαρκούζε ορθολογισμός δεν είναι η διαλεκτική που απαιτεί το υπάρχον να φέρει εντός του τον θάνατοι του, την ανατροπή του. Το σκέφτεται αντίστροφα, δηλαδή επειδή δεν φαίνονται οι αντιφάσεις μιας συνεχώς εξελισσόμενης τεχνολογικά κοινωνίας στο σύνολο του κόσμου ως κρίση της κοινωνίας (πχ αντί να απελευθερώνει η τεχνολογία τις ανθρώπινες ικανότητες τις περιορίζει) είναι ανορθολογική. Ο Χολτς όμως υποστηρίζει πως μια θεωρία είναι λόγος και ο λόγος φέρει το νέο μέσα του, την αλλαγή ενώ ο Μαρκούζε καταλήγει σε συντήρηση. Γιατί η χειραγωγημενη κρίση δεν οδηγεί σε ορθολογική κριτική. 10-12
Η θεωρία πράξης βάζει επίκαιρες ιστορικές αναλυσεις του τώρα που να περιλαμβάνει δυνατότητες αποφάσεων και ενεργειών, ώστε να κατανοεί η κοινωνία την ουσία της και να δημιουργεί ιστορική κατάσταση (9) όμως υπάρχουν και οι πράξεις από συναισθηματισμό ή αυθορμητισμο που οδηγούν σε ανορθολογικα συμπεράσματα και τότε η θεωρία γίνεται παραγωγο των πράξεών , δηλαδή το αυθόρμητο παράγει θεωρία ανορθολογική. 10
Για τον Χολτς η θεωρία του Μαρκούζε δε δέχεται την πράξη, ούτε είναι μέρος της 12
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο Είναι (το δοσμένο) και στο Πρέπει (το βασίλειο της ελευθερίας) , γιατί κάνει το "εδώ και τώρα" εδώ και του Αγίου πότε. Γιατί φέρνει αντιμέτωπες πραγματικότητα και δυνατότητα/ ιδέα , γιατί από τη διαρκή πολιτική εργασία στις λεπτομέρειες της κοινωνικής ζωής καταλήγει σε τελολογικες προσδοκίες πίστης. 12
Πολύ σημαντικό:οι ιστορικές διαδικασίες μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο με διαμεσολαβήσεις μέσα στο υπάρχον 13
Αντίστοιχα και ο υπαρξισμός του Σαρτρ καταλήγει σε έναν τέτοιο ανορθολογισμο, δηλαδή το ότι το τέλος του φασισμού δεν μας οδήγησε στο πήδημα στην ελευθερία αλλά σε παλινόρθωση είναι ένα άτοπο. Αυτό το άτοπο ωστόσο ερμηνεύεται από τη διαλεκτική. 13
Ουσιαστικά ο Μαρκούζε δεν παρέχει στην προοδευση που ζητά μια ιδέα διάβασης. 13
Η "μεγάλη άρνηση " στον Μαρκούζε είναι κάτι καθαρά θεωρητικό και εσχατολογικό. Όταν δεν υπολογίζεις τις ορίζουσες που ορίζουν τη μορφή ζωής στην εκάστοτε εξουσία και προτάσεις τη βαθιά πεσιμιστικη λογική της χειραγώγησης, μέσω του γεγονότος πως η εξουσία έχει τόσο μαζική παραγωγή όπου και η κατανάλωση είναι μαζική χαρίζοντας καλή ζωή στο όλο και τελικά μένει η άρνηση της άρνησης να είναι ένα καθολικό Όχι στην κοινωνία του καταναλωτισμού, χωρίς πράξη και διέξοδο. 14
Ο Χολτς αναγνωρίζει ως σωστή τη θέση της ανοχης του Μαρκούζε, που χρησιμοποίησε και ο Αλτμαν για να περιγράψει την περιθωριοποίηση των ομοφυλόφιλων που βάλλουν ενάντια στα ετεροφυλοφιλα ήθη της άρχουσες ελίτ, κατά την οποία και όσοι λένε ολοκληρωτικό όχι στον καταναλωτισμό περιθωριοποιουνται. Η ανοχή είναι πως σε όποιον αντιστέκεται του η κοινωνία, του επιτρέπεται, να κινείται στο περιθώριο. 14
Η θεωρητική απογοήτευση του Μαρκούζε εδρεύει στο γεγονός του φόβου της πυρηνικής εποχής, των δύο κόσμων όπου ο σοσιαλιστικός έχει δείξει δείγματα της εξουσίας που ασκεί. Άρα γίνεται θεωρητικός της μη βίας.
Πολύ λογικά, παρότι έτσι ήταν και δε γινόταν ουσιαστικά να αμφισβητήσει τον καπιταλισμό, βοήθησε ωστόσο σε πολιτικά κινηματα με την ευρεία έννοια, όπως το ομοφυλόφιλο, να κατανοήσουν την ανοχή ως καταπίεση. Και ο Χολτς με τη σειρά του αναγνωρίζει στον Μαρξ πως η επανάσταση γίνεται με αλλαγή των συνθηκών και ανθρώπινη αυτοαλλαγη 16
Αυτό το εξεγερσιακο πρόταγμα, χωρίς αμφισβήτηση της οικονομικής και πολιτικής ηγεμονίας των αστων,.κάνει τελικά μια πολιτιστική αλλαγή, οδηγεί και μάζες καταπιεσμένες από σεξουαλικές και κοινωνικές νόρμες να ενσωματωθούν στον καπιταλισμό ώστε να ενισχύσουν κι αυτοί το κλίμα της "καλής ζωής του καταναλωτισμού".
Πολύ σημαντικό : το αναρχικό πρόταγμα της εξέγερσης οδηγεί έξυπνα την άρχουσα τάξη 1) να εκτρέψει τον οποιο σοβαρο κίνδυνο σε ατομική διαμαρτυρία και 2)να χρησιμοποιεί το φοβητρο της αναρχίας για να πείσει για την καλή έννοια της υπάρχουσας τάξης. 17-18
Αυτό γίνεται σήμερα στο έπακρο. Σήμερα δεν έχουμε το περιθώριο να αφήνουμε άθικτο το status quo της πολιτικής και οικονομικης εξουσίας της ελίτ. Εφόσον μπορούμε πιο εύκολα να αποφύγουμε μια αποσύνδεση της καταπίεσης σε επίπεδο ηθών και πολιτισμού με την καταπίεση την οικονομική, την ταξική.
Αλλά μπορούμε να πούμε πως η σεξουαλική , ηθική, πνευματική αντιπολίτευση των νέων στα 60-70s ήταν ένα απαραίτητο Refresh ώστε να ενσωματωθούν στην νέα εποχή καταναλωτικού καπιταλισμού πιο αρμονικά οι μάζες. Γιατί κατά τον Μαρκούζε αυτό ήταν η αμφισβήτηση της κοινωνίας της αφθονίας, αναγνωρίζοντας ωστόσο, έστω και αόριστα, πως χρειάζεται και πολιτικη αλλαγή.
Σε αντίθεση με συγκεκριμένες αρνήσεις (όπως η σεξουαλική ) η ακόμα πιο συγκεκριμένη ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ χτυπά στην καρδιά του το σύστημα. 19
Λέει ο Χολτς "η συγκεκριμένη άρνηση θα ήταν σε θέση να άσκηση πολιτική πίεση". 19 Γι αυτό και ο αγώνας των μειονοτήτων (χρωματος, φύλου, σεξουαλικότητας) μπορεί με τη σειρά του να συμβάλλει στον τριγμο. Γιατί η καταπίεση τους όσο μεγαλώνει τόσο κάνει πιο διακριτό το πλέγμα της χειραγώγησης.
"Η επεξεργασία εναλλακτικών λύσεων και δημοκρατικών ελέγχων θα οδηγήσει μετά σιγά σιγά στην αναδίπλωση του ψευδους συστήματος εξουσίας σαν όλου" 19
Οι απέξω του Μαρκούζε είναι οι μη ενσωματωμένοι στο ορθολογικό σύστημα της κοινωνίας: άλλης φυλής, άλλου χρώματος, άνεργοι και ανίκανοι για εργασία. Παλεύουν χωρίς όπλα για την αλλαγή των καταπιεστικων συνθηκών και θεσμών και είχε δίκιο ο Μαρκούζε να το ονομάζει αρχή νέας εποχής για τις μειονότητες στο σύστημα. 20
"Η καταπίεση είναι παρεμπόδιση της εξέλιξης του Εγώ, το Εγώ είναι η ατομική δομή τον ορμών , των αναγκών και της έκφρασης. Εφόσον η καταπίεση εκτελείται κάτω από τον μανδύα της ελευθερίας (με τη χειραγώγηση), οι καταπιέσεις μετατίθενται στο ίδιο το άτομο και παίρνουν το χαρακτήρα απωθησεων. Οι απωθήσεις είναι έκφραση κοινωνικής δομής που απαιτεί από τον άνθρωπο στερήσεις για το συμφέρον της υπάρχουσας εξουσίας"
Αυτός ο έλεγχος του αναρχικού Εγώ γίνεται με στόχο την κοινωνική ειρήνη αλλά, λέει ο Χολτς, η "πρόσθετη καταπίεση" που ξεπερνά αυτά τα όρια επιβάλλει περιορισμούς που απαιτούνται με υποταγή του ξεχωριστού ατόμου σε μια μορφή της κοινωνίας που είναι οργανωμένη σε σχέση εξουσίας. 23
Προκαλεί εσωτερική δυσφορία που αρχικά κατακάθεται εσωτερικά κάι με συσσωρευμενη ένταση στρέφεται έξω αυθόρμητα ή ορθολογικά με αναλογισμο της κατάστασης. 24
Πολύ σημαντικό : για τον Μαρκούζε το άτομο από τη μια χειραγωγείται και από την άλλη οι ορμές του εξωτερικευονται με επιθετικότητα.24
Ωστόσο
Για τον Χολτς,παρότι ισχύει αυτός ο κίνδυνος ,στον Μαρκούζε υποτιμούνται οι εσωτερικές αντιφάσεις της χειραγωγημενης αυτοκαταπιεσης. Η καλυμμένη διεύθυνση της συνείδησης και η εκτροπή της αυτοεξελιξης του ατόμου με τη μετατροπή του σε καταναλωτή οδηγεί σε κακή διάθεση, ιδιοτροπίες ή και βαριές ψυχικές και ψυχοσωματικές διαταραχές.
Ο,τι δηλαδή βλέπουμε σήμερα , στην εποχή που η χειραγώγηση μέσω της ψυχολογίας έχει φτάσει σε απίθανη αποτελεσματικότητα.
Ισχυρό αντίβαρο στην χειραγώγηση είναι ένα ισχυρό εργατικό κίνημα φυσικά.
Η αδιάσπαστη χειραγώγηση σαν ιδέα είναι αντιδιαλεκτικη. Στην ουσία της η χειραγώγηση πρέπει να αφήνει ένα περιθώριο ελευθερίας για να μη βιώνεται η καταπίεση συνειδητά. Όσο κι αν προσπαθούν να κρατηθεί φαινομενικό το περιθώριο, μένει η αντίφαση απέναντι στην επιδιωκόμενη ολοκληρωτική ρύθμιση. Μέσα του αναπτύσσεται αυτό που τελικά διασπά το κλειστό σύστημα της εξουσίας. Η εξουσία δε μπορεί διαρκώς να παρουσιάζεται ως ελευθερία, αποκαλύπτεται. 26
Ευημερία του ανθρώπου είναι η συμφωνία της ζωής του με την ανθρωπολογική του δομή 27
Για τον Μαρκούζε αυτό δε μπορεί να γίνει όσο υπάρχει εξουσία. Ο Χολτς λέει ότι είναι ψευδή συνείδηση πως αίρονται οι αντιφάσεις επειδή υπάρχει αυξανόμενη προσφορά καταναλωτικών αγαθών.
Η αντίφαση ανάμεσα στους δηλωμενους σκοπούς και στην πραγματική μορφή της καπιταλιστικής κοινωνίας κλονίζει από μέσα τη σταθερότητα της 28
Ο Μαρκούζε πίστευε ότι ενωποιουνται οι αντιθέσεις με τον δικομματισμό, την αποδοχή της εθνικής υπόθεσης, την παρακμή του πλουραλισμού και την εξαπατητικη συμφωνία κεφαλαιου- εργασίας.
Σήμερα είναι ακόμα πιο άγρια όλα αυτά πλην του πλουραλισμού, που ακριβώς για να αφήσει περιθώριο ελευθερίας ως καλυμα της εξουσίας, υπάρχει πιο ελεύθερος. Είπαμε όμως πως ακριβώς αυτό το περιθώριο είναι η μεγάλη άρνηση , η αντίφαση όπου οδηγεί στην αμφισβήτηση της εξουσίας. Ακόμα και αν το εργατικό κίνημα είναι σε υποχώρηση και ο λαός μουδιασμενος συνεχίζουν και υπάρχουν υποσχόμενα υποσκαψη των θεμελίων της τωρινης κοινωνίας.
Φυσικά για τις εξωτερικές της σύγκρουσης η καπιταλιστική κοινωνία έχει τη διέξοδο προς τα έξω με πόλεμο, ενεργοποιώντας την εθνική ενότητα και όπως έλεγε ο Γουλιέλμος Β πριν τον Α' Παγκόσμιο :Δε γνωρίζω πια κόμματα, γνωρίζω μόνο Γερμανούς.30
Η αμυντική δομή του ιμπεριαλισμού ρίχνει το βιοτικό επίπεδο σταδιακά παρότι στην αρχή πετυχαίνει σταθερότητα. Έτσι οι οικονομικές δυσκολίες οδηγούν σε κλονισμους το σύστημα.
Η στραμμένη προς τα έξω επιθετικότητα οδηγεί και σε εσωτερική γυμνή καταπίεση όπως έδειξε η Αμερική με την αντιμετώπιση των Μαύρων Πανθήρων ή επί Μακαρθισμού.
Η κριτική και η αμφισβήτηση βγαίνει από εκείνον τον ορθολογισμό που είχε αρχικά διαμόρφωσει το σύστημα για τον κομφορμισμό. Το περιθωριο εκείνο ελευθερίας που γίνεται κάλυμμα της χειραγώγησης δηλαδή. Εδώ η μεγάλη αντίφαση.
ΡΟΜΠΕΡΤ ΣΤΑΙΓΚΕΡΒΑΛΤ
Ο Σταιγκερβακτ αναλύοντας τη θεωρία του Φρόυντ για την εξουσία τη συνοψίζει ως στέρηση της απολαυσης από τον πατέρα στα άλλα αρσενικά αφού παίρνει ως εξουσιαστής τις γυναίκες. Είναι μια βιολογικοποιηση της κοινωνικής επιστήμης , καθώς ούτε η φύση ούτε η φτώχεια ούτε η αδυναμία επιφέρουν τον πρώτο έλεγχο των ορμονών, αλλά η κατάχρηση της εξουσίας. 41
Η δολοφονία του πατέρα φέρνει τύψεις που δημιουργούν το υπέρ-εγω και οι γιοι αναπαράγουν εκουσια την ίδια εξουσία γιατί ο πατέρας εν τέλει δεν ήταν και τόσο περιττός.
"Πρόκειται λοιπόν για μια δυναμική της εξουσίας που αρχίζει με τη δεσποτεία, οδηγεί σε επανάσταση και προχωρεί σε εσωτερίκευση της εξουσίας" και οι επαναστάσεις μπαίνουν επίσης στο ίδιο βιολογικό σχήμα των ορμών. 42 είναι ένα ψυχικό θερμιδωρ, μια φυσική αναστολή πριν το μεγάλο βήμα της επανάστασης, μια ψυχική αυτουπονονευση του καθενός και σαν ολότητα.
Ωστόσο οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν απορρίψει την αιτιολόγηση της εξουσίας βάσει Βιολογίας και ζωολογίας και αυτό γιατί χωρίς οικονομικό θεμέλιο εξουσία ανάμεσα στους ανθρώπους δεν συντηρείται 43
Για τον Μαρκούζε η καταπίεση των ορμών έχει επιτευχθεί για τη διατήρηση της εξούσιας. Έτσι η καταπιεστική αρχή της πραγματικότητας πηγάζει όχι από τον κοινωνικό λόγο αλλά από την αναιτιολογητη εξουσία. 45
Ο Σταιγκερβακτ λέει πως η ιστορία κάτω από τον καταπιεστικό πολιτισμό έχει αφήσει βαθιά ισχνή στην ανθρωπότητα και αυτά είναι η αντίσταση μέσω της φαντασίας (η τέχνη, οι μύθοι και η θρησκεία ως διαμαρτυρία )γιατί διατηρούν αναμνήσεις από πανάρχαιες ευτυχισμένες καταστάσεις. 47
Ο Σταιγκερβακτ αναγνωρίζει πως "σήμερα θα ήταν δυνατή η απελευθέρωση της αρχής της ηδονής" αυτό οδηγεί σε ενσωμάτωση που παραδέχεται και ο Μαρκούζε καθώς "η χαλάρωση των σεξουαλικών ταμπού έχει μια επίδραση καθησυχασης, προσαρμογής και εκτροπης και έτσι δεν είναι επαναστατική. Το αστικό κύμα του σεξ της εποχής μας εξηγείται και από αυτό το γεγονός. Στη θέση του σεξουαλικού ταμπού μπαίνει η αυξανόμενη χειραγώγηση της συνείδησης" και ο Σταιγκερβακτ είχε δίκιο.
Τελικά η ελευθερία στον Μαρκούζε μένει άνεργη, η ευτυχία χωρίς διαδικασία, η πρόοδος γίνεται στασιμότητα , η θεωρία του εξαλείφει τη χεγκελιανη δραστήρια και παραγωγική πλευρά του υποκειμένου, γίνονται όλα διαδικασίες αυτοματοποίησης 54
Η φροϋδική θεωρία του πολιτισμού ως καταπίεση των ορμονών είναι εσφαλμένη γιατί στην αρχαία Ρώμη οι πατρίκιοι ήταν εντελώς ελεύθεροι και πολυπλευροι, λεει ο Σταιγκερβακτ. Και οι μεγάλοι πολιτισμοί δεν δημιουργήθηκαν από δούλους.
Επίσης η ναζιστική καταπίεση των ορμών στις κοινωνίες ήταν μέγιστη αλλά δεν παράχθηκε τέχνη που να αντιστοιχεί στο επίπεδο καταπίεσης της. Οπότε το ότι ο πολιτισμός προκύπτει απ' την καταπίεση της ευχαρίστησης είναι λάθος. 56
Ο Μαρκούζε πίστευε ότι μια επανάσταση είναι αναγκαία πριν την επανάσταση. Πριν από την κοινωνική πρέπει να γίνει επανάσταση μέσα στον άνθρωπο, μια ριζική αλλαγη των απόψεων του. Εδώ εδράζεται η πολύ διαδεδομένη στάση που λέει ότι "άλλαξε τον εαυτό σου και μετά τον κόσμο", μια στάση που αγνοεί εντελώς τη διαλεκτική της ιστορίας. 56
Πρόκειται ουσιαστικά για θέση του Καουτσκυ ότι η αλλαγή θα γίνει με την εκπαίδευση. Ο Λένιν του είχε απαντήσει πως αυτό πρέπει να γίνει με παράλληλη σύνδεση με την αλλαγή των υλικών κοινωνικών συνθηκών 60-61
Ο κοινωνιολόγος ψυχολογισμος του Μαρκούζε δεν θέλει την κοινωνία διαλεκτική και ταυτόσημη με τον άνθρωπο αλλά περιβάλλον του στο οποίο προσπαθεί να προσαρμοστεί 56
Τελικά το κοινωνικό δε μπορεί να εξηγηθεί ψυχικά αλλά το ψυχικό εξηγείται κοινωνικά.
Η μετάφραση δεν είναι καλή, αλλά τα κείμενα είναι μαρξιστικά διαμάντια.
Αρχικά ο Χολτς αναλύει την αντίληψη του Μαρκούζε για το μονοδιάστατο ανθρωπο. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή η ερμηνεία των εσωτερικών αντιφάσεων της κοινωνίας είναι σε τέτοιο βαθμό χειραγωγημενη που το status quo σταθεροποιείται διαρκώς. 8
Για τον Μαρκούζε ορθολογισμός δεν είναι η διαλεκτική που απαιτεί το υπάρχον να φέρει εντός του τον θάνατοι του, την ανατροπή του. Το σκέφτεται αντίστροφα, δηλαδή επειδή δεν φαίνονται οι αντιφάσεις μιας συνεχώς εξελισσόμενης τεχνολογικά κοινωνίας στο σύνολο του κόσμου ως κρίση της κοινωνίας (πχ αντί να απελευθερώνει η τεχνολογία τις ανθρώπινες ικανότητες τις περιορίζει) είναι ανορθολογική. Ο Χολτς όμως υποστηρίζει πως μια θεωρία είναι λόγος και ο λόγος φέρει το νέο μέσα του, την αλλαγή ενώ ο Μαρκούζε καταλήγει σε συντήρηση. Γιατί η χειραγωγημενη κρίση δεν οδηγεί σε ορθολογική κριτική. 10-12
Η θεωρία πράξης βάζει επίκαιρες ιστορικές αναλυσεις του τώρα που να περιλαμβάνει δυνατότητες αποφάσεων και ενεργειών, ώστε να κατανοεί η κοινωνία την ουσία της και να δημιουργεί ιστορική κατάσταση (9) όμως υπάρχουν και οι πράξεις από συναισθηματισμό ή αυθορμητισμο που οδηγούν σε ανορθολογικα συμπεράσματα και τότε η θεωρία γίνεται παραγωγο των πράξεών , δηλαδή το αυθόρμητο παράγει θεωρία ανορθολογική. 10
Για τον Χολτς η θεωρία του Μαρκούζε δε δέχεται την πράξη, ούτε είναι μέρος της 12
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο Είναι (το δοσμένο) και στο Πρέπει (το βασίλειο της ελευθερίας) , γιατί κάνει το "εδώ και τώρα" εδώ και του Αγίου πότε. Γιατί φέρνει αντιμέτωπες πραγματικότητα και δυνατότητα/ ιδέα , γιατί από τη διαρκή πολιτική εργασία στις λεπτομέρειες της κοινωνικής ζωής καταλήγει σε τελολογικες προσδοκίες πίστης. 12
Πολύ σημαντικό:οι ιστορικές διαδικασίες μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο με διαμεσολαβήσεις μέσα στο υπάρχον 13
Αντίστοιχα και ο υπαρξισμός του Σαρτρ καταλήγει σε έναν τέτοιο ανορθολογισμο, δηλαδή το ότι το τέλος του φασισμού δεν μας οδήγησε στο πήδημα στην ελευθερία αλλά σε παλινόρθωση είναι ένα άτοπο. Αυτό το άτοπο ωστόσο ερμηνεύεται από τη διαλεκτική. 13
Ουσιαστικά ο Μαρκούζε δεν παρέχει στην προοδευση που ζητά μια ιδέα διάβασης. 13
Η "μεγάλη άρνηση " στον Μαρκούζε είναι κάτι καθαρά θεωρητικό και εσχατολογικό. Όταν δεν υπολογίζεις τις ορίζουσες που ορίζουν τη μορφή ζωής στην εκάστοτε εξουσία και προτάσεις τη βαθιά πεσιμιστικη λογική της χειραγώγησης, μέσω του γεγονότος πως η εξουσία έχει τόσο μαζική παραγωγή όπου και η κατανάλωση είναι μαζική χαρίζοντας καλή ζωή στο όλο και τελικά μένει η άρνηση της άρνησης να είναι ένα καθολικό Όχι στην κοινωνία του καταναλωτισμού, χωρίς πράξη και διέξοδο. 14
Ο Χολτς αναγνωρίζει ως σωστή τη θέση της ανοχης του Μαρκούζε, που χρησιμοποίησε και ο Αλτμαν για να περιγράψει την περιθωριοποίηση των ομοφυλόφιλων που βάλλουν ενάντια στα ετεροφυλοφιλα ήθη της άρχουσες ελίτ, κατά την οποία και όσοι λένε ολοκληρωτικό όχι στον καταναλωτισμό περιθωριοποιουνται. Η ανοχή είναι πως σε όποιον αντιστέκεται του η κοινωνία, του επιτρέπεται, να κινείται στο περιθώριο. 14
Η θεωρητική απογοήτευση του Μαρκούζε εδρεύει στο γεγονός του φόβου της πυρηνικής εποχής, των δύο κόσμων όπου ο σοσιαλιστικός έχει δείξει δείγματα της εξουσίας που ασκεί. Άρα γίνεται θεωρητικός της μη βίας.
Πολύ λογικά, παρότι έτσι ήταν και δε γινόταν ουσιαστικά να αμφισβητήσει τον καπιταλισμό, βοήθησε ωστόσο σε πολιτικά κινηματα με την ευρεία έννοια, όπως το ομοφυλόφιλο, να κατανοήσουν την ανοχή ως καταπίεση. Και ο Χολτς με τη σειρά του αναγνωρίζει στον Μαρξ πως η επανάσταση γίνεται με αλλαγή των συνθηκών και ανθρώπινη αυτοαλλαγη 16
Αυτό το εξεγερσιακο πρόταγμα, χωρίς αμφισβήτηση της οικονομικής και πολιτικής ηγεμονίας των αστων,.κάνει τελικά μια πολιτιστική αλλαγή, οδηγεί και μάζες καταπιεσμένες από σεξουαλικές και κοινωνικές νόρμες να ενσωματωθούν στον καπιταλισμό ώστε να ενισχύσουν κι αυτοί το κλίμα της "καλής ζωής του καταναλωτισμού".
Πολύ σημαντικό : το αναρχικό πρόταγμα της εξέγερσης οδηγεί έξυπνα την άρχουσα τάξη 1) να εκτρέψει τον οποιο σοβαρο κίνδυνο σε ατομική διαμαρτυρία και 2)να χρησιμοποιεί το φοβητρο της αναρχίας για να πείσει για την καλή έννοια της υπάρχουσας τάξης. 17-18
Αυτό γίνεται σήμερα στο έπακρο. Σήμερα δεν έχουμε το περιθώριο να αφήνουμε άθικτο το status quo της πολιτικής και οικονομικης εξουσίας της ελίτ. Εφόσον μπορούμε πιο εύκολα να αποφύγουμε μια αποσύνδεση της καταπίεσης σε επίπεδο ηθών και πολιτισμού με την καταπίεση την οικονομική, την ταξική.
Αλλά μπορούμε να πούμε πως η σεξουαλική , ηθική, πνευματική αντιπολίτευση των νέων στα 60-70s ήταν ένα απαραίτητο Refresh ώστε να ενσωματωθούν στην νέα εποχή καταναλωτικού καπιταλισμού πιο αρμονικά οι μάζες. Γιατί κατά τον Μαρκούζε αυτό ήταν η αμφισβήτηση της κοινωνίας της αφθονίας, αναγνωρίζοντας ωστόσο, έστω και αόριστα, πως χρειάζεται και πολιτικη αλλαγή.
Σε αντίθεση με συγκεκριμένες αρνήσεις (όπως η σεξουαλική ) η ακόμα πιο συγκεκριμένη ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ χτυπά στην καρδιά του το σύστημα. 19
Λέει ο Χολτς "η συγκεκριμένη άρνηση θα ήταν σε θέση να άσκηση πολιτική πίεση". 19 Γι αυτό και ο αγώνας των μειονοτήτων (χρωματος, φύλου, σεξουαλικότητας) μπορεί με τη σειρά του να συμβάλλει στον τριγμο. Γιατί η καταπίεση τους όσο μεγαλώνει τόσο κάνει πιο διακριτό το πλέγμα της χειραγώγησης.
"Η επεξεργασία εναλλακτικών λύσεων και δημοκρατικών ελέγχων θα οδηγήσει μετά σιγά σιγά στην αναδίπλωση του ψευδους συστήματος εξουσίας σαν όλου" 19
Οι απέξω του Μαρκούζε είναι οι μη ενσωματωμένοι στο ορθολογικό σύστημα της κοινωνίας: άλλης φυλής, άλλου χρώματος, άνεργοι και ανίκανοι για εργασία. Παλεύουν χωρίς όπλα για την αλλαγή των καταπιεστικων συνθηκών και θεσμών και είχε δίκιο ο Μαρκούζε να το ονομάζει αρχή νέας εποχής για τις μειονότητες στο σύστημα. 20
"Η καταπίεση είναι παρεμπόδιση της εξέλιξης του Εγώ, το Εγώ είναι η ατομική δομή τον ορμών , των αναγκών και της έκφρασης. Εφόσον η καταπίεση εκτελείται κάτω από τον μανδύα της ελευθερίας (με τη χειραγώγηση), οι καταπιέσεις μετατίθενται στο ίδιο το άτομο και παίρνουν το χαρακτήρα απωθησεων. Οι απωθήσεις είναι έκφραση κοινωνικής δομής που απαιτεί από τον άνθρωπο στερήσεις για το συμφέρον της υπάρχουσας εξουσίας"
Αυτός ο έλεγχος του αναρχικού Εγώ γίνεται με στόχο την κοινωνική ειρήνη αλλά, λέει ο Χολτς, η "πρόσθετη καταπίεση" που ξεπερνά αυτά τα όρια επιβάλλει περιορισμούς που απαιτούνται με υποταγή του ξεχωριστού ατόμου σε μια μορφή της κοινωνίας που είναι οργανωμένη σε σχέση εξουσίας. 23
Προκαλεί εσωτερική δυσφορία που αρχικά κατακάθεται εσωτερικά κάι με συσσωρευμενη ένταση στρέφεται έξω αυθόρμητα ή ορθολογικά με αναλογισμο της κατάστασης. 24
Πολύ σημαντικό : για τον Μαρκούζε το άτομο από τη μια χειραγωγείται και από την άλλη οι ορμές του εξωτερικευονται με επιθετικότητα.24
Ωστόσο
Για τον Χολτς,παρότι ισχύει αυτός ο κίνδυνος ,στον Μαρκούζε υποτιμούνται οι εσωτερικές αντιφάσεις της χειραγωγημενης αυτοκαταπιεσης. Η καλυμμένη διεύθυνση της συνείδησης και η εκτροπή της αυτοεξελιξης του ατόμου με τη μετατροπή του σε καταναλωτή οδηγεί σε κακή διάθεση, ιδιοτροπίες ή και βαριές ψυχικές και ψυχοσωματικές διαταραχές.
Ο,τι δηλαδή βλέπουμε σήμερα , στην εποχή που η χειραγώγηση μέσω της ψυχολογίας έχει φτάσει σε απίθανη αποτελεσματικότητα.
Ισχυρό αντίβαρο στην χειραγώγηση είναι ένα ισχυρό εργατικό κίνημα φυσικά.
Η αδιάσπαστη χειραγώγηση σαν ιδέα είναι αντιδιαλεκτικη. Στην ουσία της η χειραγώγηση πρέπει να αφήνει ένα περιθώριο ελευθερίας για να μη βιώνεται η καταπίεση συνειδητά. Όσο κι αν προσπαθούν να κρατηθεί φαινομενικό το περιθώριο, μένει η αντίφαση απέναντι στην επιδιωκόμενη ολοκληρωτική ρύθμιση. Μέσα του αναπτύσσεται αυτό που τελικά διασπά το κλειστό σύστημα της εξουσίας. Η εξουσία δε μπορεί διαρκώς να παρουσιάζεται ως ελευθερία, αποκαλύπτεται. 26
Ευημερία του ανθρώπου είναι η συμφωνία της ζωής του με την ανθρωπολογική του δομή 27
Για τον Μαρκούζε αυτό δε μπορεί να γίνει όσο υπάρχει εξουσία. Ο Χολτς λέει ότι είναι ψευδή συνείδηση πως αίρονται οι αντιφάσεις επειδή υπάρχει αυξανόμενη προσφορά καταναλωτικών αγαθών.
Η αντίφαση ανάμεσα στους δηλωμενους σκοπούς και στην πραγματική μορφή της καπιταλιστικής κοινωνίας κλονίζει από μέσα τη σταθερότητα της 28
Ο Μαρκούζε πίστευε ότι ενωποιουνται οι αντιθέσεις με τον δικομματισμό, την αποδοχή της εθνικής υπόθεσης, την παρακμή του πλουραλισμού και την εξαπατητικη συμφωνία κεφαλαιου- εργασίας.
Σήμερα είναι ακόμα πιο άγρια όλα αυτά πλην του πλουραλισμού, που ακριβώς για να αφήσει περιθώριο ελευθερίας ως καλυμα της εξουσίας, υπάρχει πιο ελεύθερος. Είπαμε όμως πως ακριβώς αυτό το περιθώριο είναι η μεγάλη άρνηση , η αντίφαση όπου οδηγεί στην αμφισβήτηση της εξουσίας. Ακόμα και αν το εργατικό κίνημα είναι σε υποχώρηση και ο λαός μουδιασμενος συνεχίζουν και υπάρχουν υποσχόμενα υποσκαψη των θεμελίων της τωρινης κοινωνίας.
Φυσικά για τις εξωτερικές της σύγκρουσης η καπιταλιστική κοινωνία έχει τη διέξοδο προς τα έξω με πόλεμο, ενεργοποιώντας την εθνική ενότητα και όπως έλεγε ο Γουλιέλμος Β πριν τον Α' Παγκόσμιο :Δε γνωρίζω πια κόμματα, γνωρίζω μόνο Γερμανούς.30
Η αμυντική δομή του ιμπεριαλισμού ρίχνει το βιοτικό επίπεδο σταδιακά παρότι στην αρχή πετυχαίνει σταθερότητα. Έτσι οι οικονομικές δυσκολίες οδηγούν σε κλονισμους το σύστημα.
Η στραμμένη προς τα έξω επιθετικότητα οδηγεί και σε εσωτερική γυμνή καταπίεση όπως έδειξε η Αμερική με την αντιμετώπιση των Μαύρων Πανθήρων ή επί Μακαρθισμού.
Η κριτική και η αμφισβήτηση βγαίνει από εκείνον τον ορθολογισμό που είχε αρχικά διαμόρφωσει το σύστημα για τον κομφορμισμό. Το περιθωριο εκείνο ελευθερίας που γίνεται κάλυμμα της χειραγώγησης δηλαδή. Εδώ η μεγάλη αντίφαση.
ΡΟΜΠΕΡΤ ΣΤΑΙΓΚΕΡΒΑΛΤ
Ο Σταιγκερβακτ αναλύοντας τη θεωρία του Φρόυντ για την εξουσία τη συνοψίζει ως στέρηση της απολαυσης από τον πατέρα στα άλλα αρσενικά αφού παίρνει ως εξουσιαστής τις γυναίκες. Είναι μια βιολογικοποιηση της κοινωνικής επιστήμης , καθώς ούτε η φύση ούτε η φτώχεια ούτε η αδυναμία επιφέρουν τον πρώτο έλεγχο των ορμονών, αλλά η κατάχρηση της εξουσίας. 41
Η δολοφονία του πατέρα φέρνει τύψεις που δημιουργούν το υπέρ-εγω και οι γιοι αναπαράγουν εκουσια την ίδια εξουσία γιατί ο πατέρας εν τέλει δεν ήταν και τόσο περιττός.
"Πρόκειται λοιπόν για μια δυναμική της εξουσίας που αρχίζει με τη δεσποτεία, οδηγεί σε επανάσταση και προχωρεί σε εσωτερίκευση της εξουσίας" και οι επαναστάσεις μπαίνουν επίσης στο ίδιο βιολογικό σχήμα των ορμών. 42 είναι ένα ψυχικό θερμιδωρ, μια φυσική αναστολή πριν το μεγάλο βήμα της επανάστασης, μια ψυχική αυτουπονονευση του καθενός και σαν ολότητα.
Ωστόσο οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν απορρίψει την αιτιολόγηση της εξουσίας βάσει Βιολογίας και ζωολογίας και αυτό γιατί χωρίς οικονομικό θεμέλιο εξουσία ανάμεσα στους ανθρώπους δεν συντηρείται 43
Για τον Μαρκούζε η καταπίεση των ορμών έχει επιτευχθεί για τη διατήρηση της εξούσιας. Έτσι η καταπιεστική αρχή της πραγματικότητας πηγάζει όχι από τον κοινωνικό λόγο αλλά από την αναιτιολογητη εξουσία. 45
Ο Σταιγκερβακτ λέει πως η ιστορία κάτω από τον καταπιεστικό πολιτισμό έχει αφήσει βαθιά ισχνή στην ανθρωπότητα και αυτά είναι η αντίσταση μέσω της φαντασίας (η τέχνη, οι μύθοι και η θρησκεία ως διαμαρτυρία )γιατί διατηρούν αναμνήσεις από πανάρχαιες ευτυχισμένες καταστάσεις. 47
Ο Σταιγκερβακτ αναγνωρίζει πως "σήμερα θα ήταν δυνατή η απελευθέρωση της αρχής της ηδονής" αυτό οδηγεί σε ενσωμάτωση που παραδέχεται και ο Μαρκούζε καθώς "η χαλάρωση των σεξουαλικών ταμπού έχει μια επίδραση καθησυχασης, προσαρμογής και εκτροπης και έτσι δεν είναι επαναστατική. Το αστικό κύμα του σεξ της εποχής μας εξηγείται και από αυτό το γεγονός. Στη θέση του σεξουαλικού ταμπού μπαίνει η αυξανόμενη χειραγώγηση της συνείδησης" και ο Σταιγκερβακτ είχε δίκιο.
Τελικά η ελευθερία στον Μαρκούζε μένει άνεργη, η ευτυχία χωρίς διαδικασία, η πρόοδος γίνεται στασιμότητα , η θεωρία του εξαλείφει τη χεγκελιανη δραστήρια και παραγωγική πλευρά του υποκειμένου, γίνονται όλα διαδικασίες αυτοματοποίησης 54
Η φροϋδική θεωρία του πολιτισμού ως καταπίεση των ορμονών είναι εσφαλμένη γιατί στην αρχαία Ρώμη οι πατρίκιοι ήταν εντελώς ελεύθεροι και πολυπλευροι, λεει ο Σταιγκερβακτ. Και οι μεγάλοι πολιτισμοί δεν δημιουργήθηκαν από δούλους.
Επίσης η ναζιστική καταπίεση των ορμών στις κοινωνίες ήταν μέγιστη αλλά δεν παράχθηκε τέχνη που να αντιστοιχεί στο επίπεδο καταπίεσης της. Οπότε το ότι ο πολιτισμός προκύπτει απ' την καταπίεση της ευχαρίστησης είναι λάθος. 56
Ο Μαρκούζε πίστευε ότι μια επανάσταση είναι αναγκαία πριν την επανάσταση. Πριν από την κοινωνική πρέπει να γίνει επανάσταση μέσα στον άνθρωπο, μια ριζική αλλαγη των απόψεων του. Εδώ εδράζεται η πολύ διαδεδομένη στάση που λέει ότι "άλλαξε τον εαυτό σου και μετά τον κόσμο", μια στάση που αγνοεί εντελώς τη διαλεκτική της ιστορίας. 56
Πρόκειται ουσιαστικά για θέση του Καουτσκυ ότι η αλλαγή θα γίνει με την εκπαίδευση. Ο Λένιν του είχε απαντήσει πως αυτό πρέπει να γίνει με παράλληλη σύνδεση με την αλλαγή των υλικών κοινωνικών συνθηκών 60-61
Ο κοινωνιολόγος ψυχολογισμος του Μαρκούζε δεν θέλει την κοινωνία διαλεκτική και ταυτόσημη με τον άνθρωπο αλλά περιβάλλον του στο οποίο προσπαθεί να προσαρμοστεί 56
Τελικά το κοινωνικό δε μπορεί να εξηγηθεί ψυχικά αλλά το ψυχικό εξηγείται κοινωνικά.
Η μετάφραση δεν είναι καλή, αλλά τα κείμενα είναι μαρξιστικά διαμάντια.
Displaying 1 of 1 review