De Verenigde Staten trekken zich terug uit het Midden-Oosten; Rusland, China en superambitieuze regionale leiders vullen de gaten. Trump heeft het gebied nog eens extra volgepompt met wapens, maar ook de Russen leveren aan wie ook maar betaalt. Wordt het Midden-Oosten één groot strijdtoneel waar de drones over en weer vliegen? Met aan de ene kant Iran en zijn bondgenoten in Syrië, Irak en Libanon en daartegenover de conservatieve Golfheersers?
Zoals gewoonlijk in het Midden-Oosten ligt het niet zo simpel. In Wereld in wanorde legt Carolien Roelants uit wie er allemaal tegenover wie staan en waarom. De lage olieprijs dwingt de roekeloze Saoedische kroonprins tot inbinden; worden zijn revolutionaire plannen nog uitgevoerd? De nieuwe, zeer assertieve hoofdrolspelers zijn Turkijes Erdoğan met tegenover zich de Emiraatse sterke man, Mohammed bin Zayed. Iran op zijn beurt biedt Trumps ‘zwaarste sancties ooit’ het hoofd, maar het revolutionaire bewind ontaardt in een ordinaire dictatuur. Gaat Joe Biden als president het tij keren? De verwachtingen zijn niet hooggespannen.
Intussen blijft in veel landen de bevolking protesteren tegen corruptie en repressie. Waarom heeft dat tot dusverre alleen in Tunesië en Soedan resultaat opgeleverd?
Een goed overzicht van een aanzienlijk deel van de problematiek in het Midden-Oosten.
Vooral de hoofdstukken die de status van één land/conflict behandelen (VAE, Saudi-Arabië, Turkije, Israël-Palestina) vond ik erg sterk. De nationale context en terugkomende elementen (o.a. het machtsvacuüm van de VS, autoritaire baasjes, de Moslimbroederschap) geven houvast waardoor de samenhang te zien is.
Deze samenhang mist in de hoofdstukken over wapenhandel en vluchtelingen, die meer als opeensommingen van feitjes en voorbeelden in willekeurige landen voelen. Misschien snak ik naar een simpele grote lijn en is die er gewoon niet.
Ik moest wel even wennen aan de schrijfstijl, mogelijk omdat ik niet bekend ben met Roelants eerdere boeken/columns. In het begin vond ik de licht-cynische, vrij terloopse toon een beetje ergelijk. Ironische rhetorische vragen en personificaties van regeringen leken me niet al te passend. Maar al snel maakt juist die toon de opeenvolging van de uitzichtloze situaties wat draagzamer, en het boek leest goed weg.
Voor mij was dit een nodig overzicht op een regio die mijn hele leven nooit niet in het nieuws is geweest.
Wereld in wanorde: gezien de vele problematieken in het Midden-Oosten een relatief dun boek (dun of niet, vrolijk word je er niet van). Carolien Roelants, correspondent/columnist voor NRC Handelsblad, probeert op heldere wijze de grote lijnen uit te leggen. Daar slaagt ze voor mij goed in, want de grote brij die 'berichtgeving over het Midden-Oosten' heet, is ten minste wat meer ontward. Dat de politieke zaken en diplomatieke banden ingewikkeld zijn, kan Roelants niets aan doen. Per hoofdstuk behandelt ze eerst enkele landen en ook besteedt ze aandacht aan revoluties, wapenhandel en vluchtelingen (die je gerust een vorm van mensenhandel kan noemen omdat grote groepen mensen heen en weer worden gesleept naar kleine kampen). Verhelderend vond ik direct het eerste hoofdstuk, over de politieke terugtrekking van de VS uit het M-O, al zitten er nog steeds tienduizenden militairen in o.a. Qatar. In het ontstane machtsvacuüm springen vooral de kroonprinsen van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten (die onderling niet echt vrienden zijn). Verder leer je dat Libië echt een potpourri is van strijdende partijen en huurlingen; de humanitaire crisis in Jemen in stand gehouden wordt door de VS, S-A en Abu Dhabi; de Arabische landen de Palestijnse situatie inmiddels niet meer zo belangrijk vinden en Israël meer vrij spel geven en vooral: dat China een steeds belangrijkere speler wordt, naast Rusland (de machtsmakelaar).
Op vakantie in begonnen (want dan heb je tijd), aantekeningen gemaakt, oftewel: dit boek moet je lezen om enigszins een beeld te krijgen van dit ingewikkelde stukje aarde.
De grande dame van de Midden-Oosten journalistiek in Nederland (jarenlang correspondent NRC) deed in januari 2021 weer een boekje open over de situatie aldaar. Eerder had ik Iran achter de schermen (meisjes en mullahs) gelezen uit 2008, een samenwerking tussen uitgeverij Prometheus en NRC uit de tijd dat gedrukte media nog opgeld deden. Het was een aardige voorbereiding voor mijn reis naar Iran in 2015. Roelants start die boek met een hoofdstuk over de Verenigde Staten en de afnemende rol die dit machtige land speelt in de regio. Dat sluit aan bij de traditionele, 20e eeuwse atlantische traditie die in Nederland nog steeds erg actueel is. Het is schokkend om te zien hoe dit perspectief is gekanteld sinds de oorlog in Oekraïne en de dreiging van China richting Taiwan. Inderdaad heeft dat laatste land de diplomatieke betrekkingen tussen aartsrivalen Saudi-Arabië en Iran kunnen herstellen. Hoe hard of zacht dit akkoord ook is, de positie van China in dit boek had iets meer aandacht mogen krijgen.
De positie van de Verenigde Arabische Emiraten, aan wie verrassenderwijs wellicht het tweede hoofdstuk is gewijd, beschrijft ze helder. Dubai is inmiddels wel bekend bij de meeste Nederlanders als een rijk land, maar daarbij ook politieke militaire macht horen is bij de meesten onbekend. In wezen opereert Sheikh Bin Zayed zij aan zij met de Saudi's, maar hij kan zich daarbij meer vrijheden veroorloven omdat hij een minder conservatieve achterban in zijn land heeft. Het hoofdstuk over Saudi-Arabië doet enigszins gedateerd aan, omdat het is geschreven in de Covid periode waarin de 0lieprijs erg laag was. De auteur lijkt er vanuit te gaan dat dit langdurig zou aanhouden, maar dat is natuurlijk niet het geval gebleken sinds de Russische inval. Interessant is wel de gedachte dat SA wacht op de dood koning Salman (momenteel 87) om de diplomatieke banden met Israel officieel te kunnen aanhalen, net als zijn kleine buurman.
Beknopt beschreven maar toch goed begrijpelijk is ook de complexe situatie in Libië. Daar is de volledige regionale invloed van diverse mogendheden (inclusief Frankrijk dat aan Russische zijde strijdt) goed zichtbaar. Frankrijk speelt ook wel een beetje de character of hope in dit boek, omdat het ook Libanon heeft geprobeerd te helpen na de explosie in de haven en de daarop volgende implosie van het land. Voor Frankrijk zou je eigenlijk misschien wel beter EU kunnen lezen, maar die heeft natuurlijk nauwelijks een eigen buitenlands beleid of leger en is nog aan het harrewarren over de eigen grensbewaking. Op 6 juni 2024 weer Europese verkiezingen en het lijkt bijna onontkomelijk dat er in de volgende Europese Commissie weer aandacht voor de grote geopolitieke thema' komt. Het Midden-Oosten is dan weliswaar geen Jardin Majorelle zoals aangelegd in Marrakesh door Yves Saint Laurent, eerder een grote wanorde. Maar het is wel onze wanorde, of er nu Engels, Frans, Arabisch of Farsi wordt gesproken.
Na Dwars door het Midden-Oosten uit 2019 is dit mijn tweede boek over dezelfde regio. Ook weer van de hand van Carolien Roelants. Nog een boek en ik kan mijzelf rekenen tot het selecte gezelschap dat meer dan gemiddeld iets af weet van het Midden-Oosten! ;-)
De invalshoek die zij dit keer kiest is het vacuüm dat Amerika achterlaat nu zij zich terugtrekken uit deze regio. Dat valt bij nadere beschouwing overigens nogal mee dat terugtrekken. De VS houden genoeg bases over in de regio om toe te slaan wanneer zij dit nodig achten.
Maar het vacuüm wordt ook weer opgevuld. Door Rusland. Door de VAE (Verenigde Arabische Emiraten). Door Turkije ook.
Met name de hoofdstukken over VAE (dat zijn Abu Dhabi, Dubai, en nog 5 andere minder bekende emiraten) en Turkije vond ik bijzonder interessant.
Verder is er een hoofdstuk over Saoedi-Arabië dat haar hand een beetje overspeelt lijkt te hebben met de moord op de journalist Kashoggi. Het onvermijdelijke Iran. Het gaat ook over nieuwe revoluties in Soedan, Algerije en Libanon. En waarom toch eigenlijk alleen Tunesië een beetje succes heeft. En een hoofdstuk over wapenhandel. En tot slot een hoofdstuk over vluchtelingen. Precies, het gevolg van al die wapenhandel!!
Dit zijn van de boeken die over een jaar alweer oud zijn. Dus wil je iets weten over het Midden-Oosten dan moet je niet te lang wachten met het lezen van dit boek.
Ik had wel de indruk dat er beter geredigeerd had kunnen worden. Het lijkt af en toe wel erg uit de losse pols te zijn geschreven.
In Wereld in Wanorde probeert Carolien Roelants - net als in Dwars door het Midden-Oosten - enige lijn te brengen in wat er allemaal gaande is. Zo is Turkije militair betrokken in Syrië, in Libië, in de oorlog tussen Azerbeidzjan en Armenië - wat zit daarachter? Waar komt de ambitie van de Emiraten opeens vandaan en waarom is Turkije voor veel Midden-Oosterse landen een grote vijand? Wat gebeurt er in de Middellandse Zee? Gaat Khalifa bin Zayed Al Nahyan het winnen van onze Saoedische kroonprins MBS? En wat voor gevolgen heeft het terugtrekken van Amerika uit het Midden-Oosten voor gevolgen? Ook vond het sterk hoe Roelants de VS terechtwijst over hun medeverantwoordelijkheid in het vluchtelingenprobleem: “soms als wapenleverancier (oorlog Jemen) maar ook wegens hun afwezigheid als bemiddelaar. Ze zijn méér dan medeverantwoordelijk voor de vlucht van Iraniërs uit hun land dat Washington met Trumps ‘zwaarste sancties ooit’ wurgt om een nieuwe revolutie uit te lokken. En ten slotte spelen ze ook een rol in het vluchtelingenprobleem door de stopzetting van alle subsidies voor de VN-organisaties voor Palestijnse vluchtelingen UNRWA. Maar dat is volgens Washington juist een bijdrage aan de oplossing van het Palestijnse conflict.” (pagina 187)
Het boek bevat veel nuance. En ik vond het zelf niet heel vervelend als Roelants haar eigen visie door het boek liet schemeren. Reden waarom ik het geen vijf sterren geef is omdat ze te vaak uitroeptekens gebruikt wat heel theatraal overkomt en vaak onnodig is. Daarbij zegt ze heel soms “een expert zegt” en dan zegt ze niet wie dat was. Kortom, lees dit boek als je meer wil weten over de huidige ontwikkelingen in het Midden-Oosten, maar lees het wel snel. Over een paar jaar zal het wel weer oude informatie zijn (wat het natuurlijk niet minder interessant hoeft te maken, maar toch...)