Đây là cuốn sách mà có vẻ là dành cho các chuyên gia giáo dục và các nhà hoạch định chính sách hơn những người dân bình thường, tuy nhiên nếu bạn sắp đi du học hay bạn cần một bộ tiêu chí để chọn trường cho con thì cuốn sách cũng mang đến cho chúng ta nhiều góc nhìn và tư duy thú vị về giáo dục thông qua Cuộc cải cách giáo dục Peruskoulu từ thập niên 1970 đến nay của Phần Lan – quốc gia thường xuyên đứng top trong các bảng xếp hạng giáo dục quốc tế.
Bài học Phần Lan ra mắt lần đầu năm 2011 và trải qua 3 phiên bản với phiên bản 3.0 mới nhất này có cập nhật thêm cách mà Phần Lan đã vượt qua những khó khăn của đại dịch Covid -19 như thế nào. Bản Việt ngữ được xuất bản cũng để kịp mừng kỷ niệm 50 năm Việt Nam và Phần Lan hợp tác ngoại giao vào năm nay. Xuyên suốt cuốn sách, Pasi Sahlberg chia sẻ cho chúng ta mô hình đổi mới giáo dục tại đất nước của ông cũng như giúp bạn đọc hiểu hơn về các nền giáo dục khác nhau trên thế giới với một sự không ngần ngại thừa nhận rằng, phần lớn các phát kiến giáo dục tại đây được góp nhặt từ chính Thụy Điển, các nước Bắc Âu và đặc biệt là Mỹ nhưng được áp dụng với một nền văn hóa khác biệt.
Không giống như những gì truyền thông bơm thổi, nền giáo dục Phần Lan cũng có những khó khăn rất thông dụng như bị truyền thông soi mói, vấn đề nhập cư vào EU, xu hướng tăng sử dụng sản phẩm điện tử của học sinh sinh viên, các đợt suy thoái tài chính ảnh hưởng đến ngân sách và sự phản đối chính trị vì các chương trình giáo dục tại đây đều do công quỹ tài trợ miễn phí cho công dân của mình với ưu tiên “công bằng giáo dục” – bất kể trẻ em ở đâu, hoàn cảnh thế nào, tố chất ra sao cũng được Chính phủ cung cấp giáo dục miễn phí như nhau. Thế nhưng, với đặc thù về sự đồng nhất cao về văn hóa và chủng tộc, Phần Lan đã vượt qua những khó khăn này trong suốt 30 năm để trở thành nền giáo dục hàng đầu với nhiều tư duy cực kỳ khác biệt mà Khoa cũng cực kỳ ấn tượng.
Đặc thù cơ bản nhất chính là việc hạn chế tối đa việc kiểm tra dạng đỗ - trượt, thanh tra trường lớp và dùng những điểm số để quyết định an sinh của giáo viên. Các dạng bài kiểm tra hầu hết là viết luận về các vấn đề đời sống xã hội như ăn kiêng, chiến tranh, tình dục…Bên cạnh đó, điểm Khoa ấn tượng nhất chính là từ cấp 2, trẻ em đã được đưa ra những lựa chọn định hướng cho riêng mình và thậm chí cấp 3 đã có thể chọn theo học ngành nghề mà mình muốn thử sức. Tư vấn nghề nghiệp và những buổi trải nghiệm môi trường làm việc được phổ biến bắt buộc kể từ những năm cấp 2. Việc học nghề cũng không mang tính hình thức và không được coi trọng như ở nước chúng ta mà đây là chương trình chính quy và học sinh hoàn toàn có thể học tiếp lên các bậc cao hơn như cử nhân, thạc sỹ sau khi hoàn thành khóa đào tạo nghề.
Điểm ấn tượng thứ hai với Khoa là việc áp dụng lý thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner một cách tổng thể khi ưu tiên phát triển cá tính cá nhân của từng học sinh theo từng nhóm năng lực ngay từ giai đoạn thơ ấu, trước khi trẻ em chính thức đến trường năm 7 tuổi. Trong đó, họ duy trì sự cân bằng giữa các môn học thuật và phi học thuật bằng việc duy trì ở tất cả các cấp những môn nghệ thuật, sinh thái, tôn giáo, tâm lý học. Hơn thế nữa, việc học theo tín chỉ ngay từ cấp 2 giúp học sinh có thể hiệu chỉnh theo sức học của bản thân và không có vấn đề ở lại lớp và học lại cả một năm học với tất cả các môn. Phần Lan cũng là quốc gia hiếm hoi đưa quyền chơi đùa của trẻ em vào Hiến pháp chính thức và có bộ luật bảo vệ quyền thanh thiếu niên.
Về công tác giảng dạy, giáo viên có không gian để chủ động lên chương trình giảng dạy và phương pháp cho từng nhóm học sinh đồng thời vẫn đủ thời gian để đóng góp cho xã hội, nhà trường và các nghề nghiệp cá nhân. Việc lãnh đạo nền giáo dục và các cấp hiệu trưởng bắt buộc phải trao cho các chuyên gia giáo dục có tâm huyết và giáo dục chứ tuyệt đối không bị thương mại hóa bởi các chính trị gia hay nhà tài phiệt như mô hình cực kỳ thịnh hành ở nhiều quốc gia khác. Cuối cùng, tác giả cũng dành một chương để đưa ra góc nhìn về các xếp hạng nền giáo dục như PISA và Phong trào cải cách Giáo dục toàn Cầu GERM, vai trò đóng góp cũng như những góc khuất về bản chất của những thực thể này cũng như thẳng thắn bóc tách những ảo tưởng về nền giáo dục “hoàn hảo” của Phần Lan mà truyền thông đang làm quá mức.
Về hình thức, cuốn sách có thể rút ngắn hơn vì có nhiều nội dung được lặp lại khá nhiều, nhất là phần giới thiệu gần 50 trang về các nội dung chính mà sẽ được nhắc lại đầu mỗi chương. Theo quan điểm của Khoa, đây không phải là một cuốn sách dễ đọc nhưng bổ ích và giúp độc giả có thêm nhiều tư duy giáo dục thú vị.
"Bất cứ chỉ số xã hội mang tính định lượng nào, nếu nó càng được sử dụng cho quá trình ra quyết định xã hội, thì nó càng phải gánh chịu nhiều áp lực tham nhũng và sẽ càng bị bóp méo"
"Sẵn sàng tới trường có nghĩa là tất cả các trường phải sẵn sàng tiếp nhận mọi trẻ em như bản chất vốn có của chúng"
"các chính phủ tìm cách xếp hạng bác sỹ phẫu thuật tim dựa trên tỷ lệ sống sót của bệnh nhân, để rồi thấy rằng họ đã tạo động lực cho các bác sỹ từ chối những bệnh nhân nặng nhất"