Upiór. Historia naturalna

by Łukasz Kozak, Aleksandra Waliszewska (illustrator)

Upiór. Historia naturalna Łukasza Kozaka, to praca bezprecedensowa. Trudno zrozumieć polską kulturę – w tym jej najważniejsze dzieła literackie, wymieniając choćby Mickiewicza czy Leśmiana – nie znając wierzeń ludowych. Upiory, wieszczy, strzygi i strzygonie – czyli „polskie wampiry” są najważniejszym ich elementem. Zjawiska spychane często na peryferia „zabobonu” i uznawane za element niepoważny lub niepożądany, doczekały się wreszcie szerokiego opracowania.
Upiór otwiera całkowicie nowy rozdział w postrzeganiu tej części polskiej kultury i historii, która była albo marginalizowana, albo – odcięta od źródeł – ulegała deformacji będąc zepchniętą do pojęć „ludowej demonologii” czy „mitologii niższej”.
Autor przeprowadził szeroką kwerendę w zignorowanych dotąd źródłach – od uczonych rozpraw z czasów nowożytnych, przez dokumenty sądowe, traktaty teologiczne, barokową poezję i oświeceniową publicystykę, a wreszcie materiały etnograficzne i doniesienia prasowe sięgające XX w., które pokazują, jak trwała była wiara w upiory na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Materiały obejmują również teksty łacińskie, francuskie, ukraińskie, kaszubskie, niemieckie i hebrajskie – przełożone i zebrane w źródłowym aneksie do książki. Upiór powstał na podstawie ponad stu historycznych i etnograficznych przekazów. Ten obszerny wybór stanowi doskonały punkt wyjścia do dalszych badań, interpretacji i twórczych inspiracji.

Genres: Nonfiction, Polish Literature, Poland, History, Favorites, Horror, Anthropology

320 pages, Hardcover

First published February 1, 2021

Reviews

[verbava · Rating 5 out of 5]

задовго до того як аристократичні бліді вампіри почали пити кров із прекрасних жінок, страждати від екзистенційних криз, жахатися хресного знамення й вимагати дозволу на вхід у приміщення, в українських і польських селах із трун уставали червонощокі упирі, щоб наводити на людей жах смертельним галітозом, трощити церковне приладдя, псувати погоду й час від часу допомагати живим родичам у господарстві, бо чого ж потойбічній силі марнуватися. і замкнені двері їх не дуже спиняли, хіба спонукали до несподіваних учинків — як ото дівчину, що спершу вставала з гробу й усіх підряд убивала, але потім, удершись у хату, мешканці якої дарма покладалися на клямку, вирішила, що коломийка їх налякає краще за можливу смерть (і, мабуть, не сильно помилилася, бо після коломийки селяни остаточно вирішили, що пора з цією покійницею щось робити).

дослідження лукаша козака захопливе, навіть коли йдеться про міцкевича, а тим більше — коли про взаємодію живих людей із упирями (і неясно, кому кого варто більше боятися).

[Asia · Rating 5 out of 5]

Ta książka spełniła wszystkie moje oczekiwania, które stworzyła popkultura. Bo to jednak hybryda: popularyzatorski produkt poparty solidną kwerendą. Napisane jest to tak cholernie dobrze, tak cholernie ciekawie. Weźcie to czytajcie! R-E-W-E-L-A-C-J-A!
A po lekturze płynę właśnie na wspomnieniach związanych z Garrym Oldamanem w Draculi, Edwardem Cullenem [sic!], Erickiem z „True Blood”, Lestatem i Louisem, Regisem z Wiedźmina i łzami wylanymi nad licencjatem, który poświęciłam wierzeniom ludowym na Litwie.

[Mike · Rating 5 out of 5]

Jedna z lepszych polskich "non fiction" [sic!] roku.

Po skończeniu książki poszedłem szukać łopaty w szafie.

[Lada Moskalets · Rating 5 out of 5]

Що я знала про опирів з родинних переказів:
- опирі живуть поряд з нами
- опирі ходять після смерті
- опирі „потинають” людей - спричиняють їм шкоду, часто у незрозумілий спосіб
- опирі збираються в лозах і влаштовують гулянки
(більше можете почитати у книжках моєї мами, яка це все детальніше зібрала)
Що я знаю після книжки Лукаша Козака
- опирі живуть поряд з нами і часом знають, що вони опирі, а часом ні
- їх можна розпізнати по червоному обличчі - жодної аристократичної блідності а-ля Байрон
- опирі ходять після смерті, але можуть навіть бути корисними в господарстві, виконуючи домашню працю. Також можуть продовжувати жити з дружиною і від них навіть можуть народитися ще діти
- опирі не п’ють кров, але можуть шкодити в інший спосіб, наприклад спричиняти хвороби і пошесті
- зате, якщо відрубаєте йому/їй голову і нап’єтеся крові, то захиститется від вищезгаданих хвороб і пошестей
- можна дати опирю заняття, щоб не нудьгував у труні і не блукав, наприклад насипати маку і він рахуватиме його довгими ночами. Або зав’язати руки численними вузликами, хай розмотує.
- Церква на словах боролася з опирями, але, наприклад, монахині в монастирях могли на всяк випадок тихцем відпиляти голову покійній настоятельці, так, на всяк випадок - таке сталося у Кременці. А в Кам’янці-Подільському навіть єпископ ходив після смерті, а відрубання голови призвело лиш до того, що він ходив з головою під пахою.
Взагалі це академічна книга, але яка хоче видаватися книгою для людей, тому науковий апарат мінімізований, зате чимало прикладів і страшних історій. Розкішні ілюстрації і красиве видання.

Про музичні вподобання опирів:
„В матеріалах зібраних Кольбергом знаходимо розповідь про дівчину з-під Балігроду, яка була за життя опирицею (впірицею). Через рік після своєї смерті вона щоночі покидала могилу, йшла до своїх колишніх сусідів і душила людей. В черговому домі мешканці приготувалися до її візиту: озброїлися косами, ножами до січкарні і сокирами, забарикадували двері і вікна, розпалили вогонь і до опівночі промовляли пацір. Власне опівночі прийшла опириця і постукала до хати. Звісно, ніхто її не впустив, але вона й так відчинила двері, стала на порозі і заспівала пісеньку про свиней у моркві - що цікаво, це могла бути версія однієї з популярних коломийок про свиней у ріпі, телят у капусті, і поросят у моркві. Закінчивши співати, опириця вернулася до могили”

Про практичний вимір справи:
„Спалення опира мало не лише обрядовий вимір, було також коштовною і копіткою справою. Часом вона вимагала логістичних і формальних приготувань - хоча б, щоб захиститися перед можливими наслідками з боку влади. Коли опирі появилися в 1785 році у містечку Стара Сіль і призвели до смерті кількадесяти господарів, не лише профінансовано приїзд здалеку компетентного опиревбивці, але й місцева жупа надала запас дрів, щоб спалити відрубані від трупів голови”

Про кулінарні традиції Прикарпаття:
""7 березня 1713 року перед греко-католицьким консистором в Перемишлі постала група селян з села Дубрівка під Самбором. Їх звинувачували в тому, що "тіло небіжки Райни, дружини Яна Бартня, на цвинтарі святої мучениці Варвари під Самбором ґвалтовно викопавши, голову відрізали, свої хустки в тій крові вмочали, пили горілку з ропою, видобули з трупа серце і їли пляцки, спечені з тією кров'ю". Підозрювані не відмовлялися і "визнали, що роздобули вказаний труп і відрізали йому голову, бо та білоголова з'являлася різним особам і її вважали опирицею". Війт Григорій Макарович додав, "що та Райна ніби до нього після своєї смерті приходила і гризла йому серце". Селяни підтвердили, що випили кров ймовірної опириці з горілкою, але заперечили, що вирізали серце і спекли та з'їли криваві пляцки, чому суд не повірив і порадив їм відприсягти. Їм наказали переказати до костела св. Варвари камінь воску, заплатити за п'ять мес за душу Райни, а насамкінець "пробоща Самбірського solenniter перепросити". Сувора кара, однак, не зліквідувала в тій околиці звичаю пиття крові опирів. Через 170 років в етнографічних матеріалах з'явилася інформація, що тамтешні пастухи, захищаючись перед небіжчиком, що їх атакує "відрізають голову трупа, кладуть в його ноги, а кров, яка випливає, збирають і намазують нею ворота при в'їзді в село, а часом і п'ють ту кров з горілкою, для відлякування від себе опирів"."

[Alicja · Rating 5 out of 5]

Jest to rzecz wspaniała i serdecznie polecam lekturę. Jeśli nie macie ochoty na środkowe 100 stron drobiazgowych opisów dekapitacji upiora, wystarczy przeczytać początek i koniec i książka też się obroni.

[Kevin Elias · Rating 4 out of 5]

Cholernie ciekawe, tylko czemu tak strasznie chaotyczne? Łatwo się pogubić, bo autor nie ma problemu żeby skakać na przestrzeni kilku stron przez kilka epok i regionów.

[Paweł · Rating 5 out of 5]

Pięć gwiazdek za połączenie w mojej głowie kilku dość odległych kropek.
Praca opiera się na przykładach z literatury pięknej (Mickiewicz, Miłosz), reportaży, wzmianek prasowych, kronik sądowych, publikacji etnograficznych (nieszczęsny Sieroszewski), czy też biograficznych. Staranna kwerenda przyniosła efekt nietuzinkowy. Warto docenić wkład takich publikacji w materię badań nad kulturą Polski ale i regionu.
Poza ogólnym uznaniem, wspomnę, że jest to praca napisana z dużym poczuciem humoru i współczesnym językiem. Gdzieniegdzie można wyłapać różne smaczki typu: etymologia powiedzenia "trafić do czubków/być u czubków", czy poważny kontekst użycia sformułowania rozum i godność człowieka (rigcz).
Perełka albo nawet brylancik (bo pięknie oszlifowany) 👍

[ola_hiperbola · Rating 5 out of 5]

4,75 😈

[bzdurne.tresci · Rating 3 out of 5]

Ciężko mi ją ocenić. Chyba nie przygotowałam się mentalnie na to, że to książka naukowa, pisana takim, a nie innym stylem. Moja głowa myślała tylko o tym, aby przeczytać książkę o upiorze. I przeczytałam. To nie należało do najłatwiejszych zadań, autor często powtarzał informacje lub wracał do wątków praktycznie zamkniętych. Całkowicie rozumiem ten zabieg, co nie zmienia faktu, że przeszkadzało mi to. Szanuję za rzetelną bibliografię, ciekawe ilustracje i próbę wyjaśnienia genezy upiora w polskiej kulturze tylko na niecałych 400 stronach. Można powiedzieć, że to podstawa. Dla laików to będzie zbiór ciekawostek.

[Adrianna · Rating 5 out of 5]

Uczta dla umysłu.
Dla fanów i wszystkich zainteresowanych Słowianami, romantyzmem, wampirami, upiorami.
Zabawa przednia. Ciekawe informacje fantastycznie opisane.
Czego więcej chcieć od takiej książki.

[natalia · Rating 4 out of 5]

4.25

[Jacek Marchwicki · Rating 5 out of 5]

Wydaje mi się, że jedynym słusznym sposobem recenzowania w przypadku Upiora jest nawymienianie jego zalet: stanowi świetny mix literatury popularnonaukowej i rzetelnej analizy źródeł etnograficznych. Jest bogatym przeglądem tych wlasnie zrodeł jak i w nawiązaniu do nich - wszelkich intuicji, które okołotematycznie nasuwają się autorowi. Nie dość, że laikowi czytałoby się to prze-przyjemnie, to jeszcze do tego autor dorzuca wartościowy passus o stosowanych metodologiach - i chwała mu, że na koniec tłumaczy się z niebiezpiecznego krążenia wokół pułapek "Upiorów Frazera", które i tak, rzetelną pracą na źródłach, sprawnie udało mu się ominąć.

Inspirujące, wartościowe i badawczo samoświadome - cud miód

[oliwia · Rating 5 out of 5]

4.5/5

[Paweł P · Rating 5 out of 5]

Bardzo angażująca i intrygująca lektura.

Łukasz Kozak, opierając się na licznych materiałach źródłowych - nie tylko dotychczasowych opracowaniach dotyczących upioryzmu czy wierze w upiory, ale również sięgając po wzmianki w gazetach czy sprawy sądowe, bez uprzedzeń przygląda się zjawisku jakim jest upiór.

Okazuje się, że jest się czemu przyglądać. Z dzisiejszej perspektywy osoby często obcującej z popkulturą nigdy nie porównywałbym wampirów, wilkołaków i zombie, a tymczasem może być tak, że wszystkie one stanowią ewolucję z jednego trzonu, czyli upiora (ożywionego po śmierci człowieka) właśnie.

Kozak śledzi genezę poszczególnych cech upiorów, ale też wampirów, wskazuje na powiązania pojęć, potencjalne błędy w tłumaczeniach czy niechlujstwo badaczy, które mogło przyczynić się do przypisywania nadprzyrodzonym bytom takich czy innych cech (bardzo ciekawa, choć z perspektywy raczej śmieszna jest geneza powiązania wampirów z nietoperzami).

Ciekawy jest też wątek dysput teologiczno-naukowych, mających kłaść kres wierze w upiory wśród "pospólstwa", które, przez fakt toczenia się w intelektualnej bańce, były totalnie oddzielone i nie miały prawie żadnego przełożenia na codzienność ludzi, którzy z upiorami mieli "faktycznie" do czynienia.

[Karolina W. · Rating 4 out of 5]

Książka zdecydowanie bardziej napisana w duchu naukowym niż popkulturalnym. Czy to źle? Nie, bo nadaje jej patosu i powagi, ale z drugiej nie czyta się jej lekko jak powieść (jeden z opisów książki: „ Historyczno-antropologiczne studium, które czyta się jak trzymającą w napięciu powieść”). Temat, który porusza jest bardzo ciekawy, widać ogromną pracę autora w wyszukiwaniu źródeł. Wydanie bardzo ładne, niesamowite ilustracje Aleksandry Waliszewskiej, niestety materiał, z którego wykonana jest oprawa bardzo słaby, szybko się niszczy, a szkoda.

[Kuba Klimkiewicz · Rating 4 out of 5]

Mimo najszczerszych chęci i przepełnienia zapałem (książka kupiona w przedsprzedaży) muszę napisać, że książka wdała mi się jednak zdecydowanie bardziej naukowa niż popkulturowa. Genialne z pewnością wszystkie akapity upioryzujące wątek mickiewiczowski i postać mistrza-wieszcza. Jednak pozostała część to jedna wielka repeta z makabrycznych ludowych rytuałów, które, jak się okazuje, niewiele się zmieniały na przestrzeni setek lat. Być może zabrakło mi żyłki antropologa.

[Łukasz · Rating 3 out of 5]

Znakomity, świetnie przeprowadzony research, podany w formie tak chaotycznej, że no czytać się odechciewa. Szansę jednak dać warto, bo kiedy błyszczy, to naprawdę jasno.

[Marcin Sierszyński · Rating 2 out of 5]

Faktograficzne dobra. Wnioski - co najmniej kwestionowalne.

[Dawid · Rating 5 out of 5]

Jest to jedna z najlepszych naukowych książek antropologicznych, jakie czytałem. Ma w sobie to, co lubię, czyli liczne przykłady opisywanych zjawisk i wierzeń ze źródeł pisanych i relacji. Dzięki temu otrzymujemy podejście skupiające się na punkcie widzenia osób wierzących w upiory w różnych częściach dawnych ziem Rzeczpospolitej.

[Michal · Rating 4 out of 5]

Książka ciekawa, potrzebna – choć upiornie napisana. Panuje w niej chaos i sporo jest powtórzeń, ale pozwala inaczej spojrzeć na naszą polską i słowiańską przeszłość, dziś już raczej zapomnianą i niezrozumianą.

[Anna]

Bardzo skrupulatnie przygotowana ale bardzo ciężka i czyta się jak raport z badań etnograficznych.

[Paweł · Rating 5 out of 5]

!