Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej

by Joanna Ostrowska

Nieliczni Niemcy, którzy wykorzystywali seksualnie i dręczyli innych więźniów w nazistowskich jednostkach penitencjarnych – tak określano w Polsce mężczyzn skazanych w latach 1933–1945 na mocy paragrafu 175 piętnującego relacje homoseksualne.

"Oni" byli obcy; byli drapieżcami i było ich bardzo niewielu. Z tych trzech powodów nie zajmowano się ich historią, nie upamiętniano i nie traktowano jako ofiar nazistowskiego systemu. Ocaleńców przemilczano. W Polsce "takich" ludzi miało nie być.

Homoseksualnych mężczyzn aresztowano i więziono w Rawiczu, Międzychodzie, Wronkach, Strzelcach Opolskich, czy Tarnowie. Wywożono do KL Sachsenhausen, KL Buchenwald, KL Mauthausen, KL Gross-Rosen, kompleksu obozowego Auschwitz-Birkenau-Monowitz oraz na Majdanek. Ginęli w jednostkach penitencjarnych na terenie Rzeszy a jeśli udało im się przeżyć, wracali do domu. Ich groby można odnaleźć na polskich cmentarzach. Opowieść o nich nie składa się wcale z pojedynczych śladów. Nawet jeśli ich biografie są niepełne, często urwane lub pozbawione finału, to tworzą rozbudowany wielogłos.

Historia osób nieheteronormatywnych w czasie II wojny światowej nadal pozostaje w sferze tabu. Siedemdziesiąt pięć lat po zakończeniu wojny nie ma w Polsce praktycznie żadnych publikacji na ich temat, trudno o nawet drobne fragmenty w ogólnych opracowaniach.

"Oni" nie istnieją z naszej winy. Zamazani przez przedwojenne fantazmaty podsycane nazistowską propagandą i perwersyjne plotki wojenne i obozowe, zrównani zostali z bezimiennymi uwodzicielami, kryminalistami, aspołecznym elementem. Przeciwko tym wyobrażeniom trzeba się wreszcie zbuntować, a o "nich" nie da się już dłużej milczeć.

Genres: Nonfiction, History, LGBT, Queer, Polish Literature, Poland, Reportage

472 pages, Hardcover

First published April 22, 2021

Reviews

[Tomasz · Rating 4 out of 5]

Autorka wykonała tytaniczną pracę opracowując źródła, na podstawie których kreśli historię osób nieheteronormatywnych w czasie wojny. Książka w pewien sposób pionierska, otwierająca dyskusję na temat, który był przez dekady ignorowany i zamiatany pod dywan. Czyta się ciężko, bo forma przypomina bardziej opracowania naukowe niż klasyczny reportaż, ale mimo to zdecydowanie warto i mam nadzieję, że to dopiero początek eksploracji tego tematu.

[Kasia, co z tymi książkami? · Rating 5 out of 5]

Ta książka to poskładane ze strzępów informacji biografie osób skazanych za homoseksualność (głównie mężczyzn) na mocy paragrafu 175. Bardzo dobrze zarysowany kontekst przedwojenny i powojenny - pociągnięty temat na to dlaczego tak mało się o tej kwestii mówi i jaki klimat panował i panuje w Polsce.

To praktycznie praca naukowa - pewnie 1/4 to przypisy! Bardzo szczegółowa, trudna do czytania, ale warto. Niesamowita praca autorki, wielkie ukłony dla niej! MUSIMY o tym pamiętać.

/ jest na Legimi
/ trafia do topki książek 2023

[Introverticheart · Rating 4 out of 5]

Oni to w głównej mierze praca czysto naukowa, widać dobitnie ogrom i tytaniczną pracę jaką wykonała autorka, by na podstawie często tylko strzępów informacji, urywków biograficznych przywrócić pamięci nieheteronormatywne ofiary nazistowskich obozów.

Zrekonstruowane losy ofiar tworzą swoisty wielogłos, tak bardzo potrzebny w dzisiejszym dyskursie, w którym niestety ogromną rolę nadal odgrywają przedwojenne fantazmaty i wykluczenie.

Onych chciano wymazać, zapomnieć, podwójnie wykluczyć, lecz dzięki odwadze i determinacji badaczek i badaczy udaje się przywrócić pamięć o Ocaleńcach.
Może doczekamy też czasów, gdy nieheteronormatywne ofiary paragrafu 175 (choć nie tylko) zostaną godnie upamiętnione.

PS. Rozdział Pokłosie to zdecydowanie najlepsza część, jest niejako też kontrą do nie tak dawno wydanej książki o akcji Hiacynt.

[Martyna · Rating 5 out of 5]

zmęczyła mnie emocjonalnie ta książka, ale jest bardzo ważna i myślę, że żeby zrozumieć teraźniejszą homofobię (i queerfobię) i jej przyczyny potrzebne jest spojrzenie na nią przez pryzmat wydarzeń wojennych.
natomiast, znowu, słowa z końcówką -izm w terminologii psychologicznej oznaczają zaburzenia, a język kształtuje rzeczywistość, więc powinno się pisać "homoseksualność", a nie "-izm" i przez całą książkę mnie to drażniło.

[Paya · Rating 4 out of 5]

Bardzo ważna dla mnie książka. Nie tylko o "nich" o osobach homoseksualnych w czasie II wojny światowej, ale także o uprzedzeniach, jakie wtedy narosły, o stygmatyzacji, która wynikała z prawa i o stereotypach, które pokutują do dziś, a których źródło autorka bardzo skrupulatnie śledzi. To też uważne spojrzenie na źródła: skromne, stronnicze, wybiórcze i niepełne, które Ostrowska osadza w kontekście na tyle, na ile pozwala jej wiedza i dostępne dane, zwracając uwagę osób czytających na to, co źródło może nam opowiedzieć o danej historii.

[anna · Rating 3 out of 5]

3.5 ☆

first of all, i love the fact that this book exists. the author clearly has done a tone of research, despite the homophobic attitudes of institutions meant to commemorate the victims & the society in general (which both made the survivors unwilling to talk and the witnesses willing to talk only negatively).

the writing is very simple and easy to follow, doesn't feel like an academic text at all. (even though there's a multitude of footnotes, yes.) which is great, and hopefully means that more people will read this. structure-wise, i found the book a bit of a mess: in terms of the order of the chapters themselves, but also the stories within chapters. it often felt like the author was jumping from subject to subject, disregarding some only to come back to them near the end of a chapter. very likely this was an active choice, but i'm not sure that a one that worked in favour here. (some of the chapters, i still have no idea why were even included.)

the best part are, of course, the biographies. however incomplete they all are. the whole time while reading i was thinking of a quote from harvard's secret court going along the lines of: no one have ever been writing about us, so the only things we have left are criminal records, creating a distorted image of the lgbt community as an immoral one. obviously, that's what happens here. only, i imagine most of the readers can read between the lines & fill in the gaps; can see one person taking all the blame for what it actually was (love); can understand how horrendous it must have been to be kept by the nazis & made to talk in explicit details about your sexual life.

also, the edition is very pretty, but the big font and the thick paper and starting every chapter on the same side so that you often have lots of empty pages, creates an illusion this is a way longer book. which probably partly led to my overall slight disappointment with it.

[Gulinka · Rating 4 out of 5]

Często zapominamy, że istniały ofiary wojny, Zagłady, represji, o których się nie mówi. Bo wstyd, bo „przecież było ich tak niewielu”. Próżno ich szukać w podręcznikach. Nie mają swoich pomników. Ich nazwiska nie figurują na mosiężnych tablicach. Pamięć o nich przywracają naukowczynie i naukowcy – trzeba jednak nie lada wysiłku, żeby dotrzeć do informacji i wiele dobrej woli aby nie dać się zwieść uproszczeniom. I to właśnie robi Joanna Ostrowska: bada, analizuje, rekonstruuje historie za pomocą wszelkich dostępnych źródeł, a przede wszystkim przywraca pamięć o ofiarach skazanych na podstawie paragrafu 175

[epilogtrzynasty · Rating 4 out of 5]

3.75

[OxEyeBlack · Rating 5 out of 5]

Bardzo ciekawa i ważna pozycja.

[tammy (eskel's version) · Rating 3 out of 5]

rozhodli sa mlčať v protiklade k homofóbnym hlasom väčšiny. chopme sa príležitosti a vynasnažme sa za každú cenu rešpektovať ticho, ktoré ich obklopuje.

[marta · Rating 3 out of 5]

bardzo rzetelny reportaz ale nie jest napisany szczegolnie przystepnie, raczej polecalabym go dla weteranow reportazu niz osob ktore dopiero zaczynaja je czytac

[katarzyna · Rating 5 out of 5]

To nie jest jeden z tych reportaży, od których nie można się oderwać, który pochłaniasz w jeden wieczór z wypiekami na twarzach, który sprawia, że zapominasz o świecie zewnętrznym. To bardziej książka, przez którą trafia cię szlag, którą masz ochotę wyrzucić przez okno po każdych przeczytanych pięciu stronach i która aż za bardzo przypomina ci o rzeczywistości, w której żyjesz.

Książka Ostrowskiej jest nie tylko trudna ze względu na tematykę, opisy prześladowań, absurdalnych przepisów prawa lub teorii pseudonaukowych, które usprawiedliwiały dyskryminację osób queerowych w tej części Europy. Nawet nie wiedząc za wiele o tym temacie, można się tego spodziewać. Jednak nie byłam przygotowana na to, jak bardzo frustrująca będzie to pozycja. Po pierwsze, biografie opisywanych mężczyzn (bo to mężczyźni stanowią główny temat reportażu; queerowe kobiety są bohaterkami jednego rozdziału) są szczątkowe, pochodzą głównie z zapisów policyjnych zeznań (które z wiadomych przyczyn nie są bardzo wiarygodne), dokumentacji medycznej czy sądowej. Dużo w nich niedopowiedzeń, stwierdzeń, że mogło być tak, a mogło być zupełnie inaczej, nie wiadomo, co się stało, nie wiadomo, kim byli. Dużo insynuacji samej autorki, choć, żeby nie było, nie mam jej tego za złe – queerowanie historii polega trochę na dopowiadaniu tego, co zostało ukryte latami homofobii i uprzedzeń. Niestety jest to też trochę rozczarowujące – bohaterowie nadal są trochę schowani w cieniu, nie mogą ujrzeć światła dziennego. Po drugie, nawet będąc świadomą panującej od zawsze homofobii, byłam w szoku, czytając szczegóły niektórych spraw: porzuciłam czytanie na dwa tygodnie po liście od rodziny mężczyzny skazanego na mocy paragrafu 175 na więzienie w obozie koncentracyjnym; rodzina stwierdziła, że może to i dobrze, bo ich brat czy syn dzięki temu znormalnieje.

Bo wiadomo, lepiej zostać zmuszonym do wycieńczającej pracy w nieludzkich warunkach, niż kochać osobę tej samej płci. Oczywista oczywistość.

Joanna Ostrowska znakomicie połączyła istniejącą przed wojną homofobię zarówno z sytuacją osób queerowych podczas wojny, jak i w czasach powojennych aż do dziś. Naświetliła mechanizmy, które sprawiły (i sprawiają), że nadal historie prześladowanych osób są przemilczane, marginalizowane i unieważniane. Skupiła się w tym na stronie polskiej, która, co nie jest wybitnym zaskoczeniem, ma w wymazywaniu queerowych historii znaczący udział. Jest to przykre, frustrujące, ale też po prostu smutne.

Niezależnie czy badania Ostrowskiej są kompletne i wyczerpujące, warto je przeczytać, chociażby dlatego, że jest to jak na razie jedyna pozycja, która w obszerny sposób porusza tę tematykę w otwarty sposób (ignoruję tu niektóre przytaczane przez autorkę artykuły podszyte homofobią). Jest to książka ważna i potrzebna, ale lojalnie ostrzegam, że nie będzie to łatwa lektura.

[Kata Bitowt · Rating 4 out of 5]

4,5

Wo to to praca, oho! Nie wyobrażam ile godzin zajęło zebranie tyle materiału z archiwów i innych źródeł. Straszna książka i ciężka, i potrzebna, i wygląda, że stara się być objektywna. Stipru, naprawdę stipru

[kranzfafka · Rating 4 out of 5]

Bardzo dopracowana monografia. Forma to głównie raport z różnego rodzaju dokumentów, z komentarzami autorki pozwalającymi oddzielić stan faktyczny od propagandowych frazesów. Niektóre fragmenty rozdzierające serce, choć przeczytałam wiele książek o tematyce obozowej.

[Agnieszka Kalus · Rating 4 out of 5]

Autorka wykonała tytaniczną pracę, żeby dotrzeć do archiwów i wyłuskać z nich odpowiednie informacje. Udało jej się skontaktować z niektórymi rodzinami osób, które w latach przed wojną i podczas niej w więzieniach i obozach koncentracyjnych odsiadywały wyroki za swoją orientację seksualną. Dużo smutnych historii o niezrozumieniu, penalizacji człowieczeństwa, złamanych karierach i zbyt szybko zakończonych życiach.

[Kristína · Rating 5 out of 5]

Výborné!
Nedávno to vyšlo v slovenskom preklade, určite vyskúšajte :)

[L.L. · Rating 5 out of 5]

Najbardziej lubię jak dwa jakieś moje zainteresowania gdzieś się łączą - taka książka, to już będzie coś, co będę chciał czytać w każdej wolnej chwili, a nie tylko na przerwie w pracy ;) To jest taka książka.
Nie umiem powiedzieć czy wyczerpuje temat, czy jest w niej coś, co można by poprawić, bo dobrze, że w ogóle jest i mnie bardzo wciągnęła. Jestem też naprawdę pod wrażeniem całej pracy jaką autorka w nią włożyła, pomimo trudności z dostępem do źródeł i całego tego czasu, który od tamtych wydarzeń przeminął zdołała dotrzeć do wielkiej liczby źródeł, jest dużo przypisów, bibliografia obszerna, nawet jest kilka zdjęć.
Właściwie trochę niepasujące do całości wydają mi się tylko ostatnie rozdziały odnoszące się do historii już po II WŚ (chociaż rozumiem że mają związek z resztą treści).

Jeden fragment szczególnie zwrócił moją uwagę:

"Już w pierwszych powojennych latach, niejako dla przestrogi, podtrzymywano hołubiony przez nazistów mit o niebezpiecznej homoseksualnej zarazie. W opowieściach Polaków dominował kontekst etniczny. Plaga homoseksualizmu wciąż miała być czysto niemiecką przypadłością.
(...)
Wbrew pozorom tego typu etniczne przyporządkowanie funkcjonowało na długo przed wojną. Już w latach 1907 - 1908, w trakcie afery Eulenburga, polska prasa chętnie wykorzystywała skojarzenie homoseksualizmu z niemieckością. Wtedy też po raz pierwszy homoseksualność stała się tematem zainteresowania opinii publicznej. Wojciech Śmieja zwraca uwagę, że:

afera Eulenburga wybucha w czasie nasilenia niemiecko-polskiego antagonizmu i walki o zachowanie polskości. [...] Moralna obcość homoseksualisty zostanie ukazana jako łatwiejsza do przyswojenia przez odbiorcę obcość w kategoriach etnicznych, a także klasowych i religijnych. Nie trzeba dodawać, że te kategorie obcości, względnie - inności, nie znoszą się wzajemnie, lecz kumulują, wzajemnie wzmacniają. "Klika Eulenburga" jest, czego dowiodła, kierując zakulisowo antypolską polityką Berlina, groźna, toteż przedstawienie postaci księcia jako obcego na wielu poziomach znaczeń skutkuje umocnieniem więzi wewnątrz własnej grupy, jej konsolidacją wokół moralnych wartości, jakie reprezentuje.

Niemiecki homoseksualista z wyższych sfer, na dodatek niekatolik, stał się uosobieniem wszystkiego, co antypolskie:

W tych kołach junkierskich robi się także politykę antypolską. Wiemy teraz dobrze, co za ludzie ją robią. Możemy spokojnie patrzeć w przyszłość. Jeśli nasi nieprzyjaciele są tej wartości moralnej, to zdrowy na duszy lud polski im się pokonać nie da, wytrwa i przetrwa wszelkie pociski padające z kół tych na byt narodowy i gospodarczy narodu polskiego.

Takie procesy pojawiają się w upadających, rozkładających się społeczeństwach i nierzadko były zwiastunami fatalnych przewrotów politycznych. [...] Zapyta kto, dlaczego tak szeroko rozpisujemy się o sprawie. [...] I na nas działają prądy z Zachodu. Atmosfera, która tam wytworzyła takie ubolewania i wstrętu godne stosunki i do nas płynie tysiącznymi kanałami. Złe bowiem zaraźliwe jest jak choroba.

(...)

Powojenne powieści ocalałych o obozowej pladze homoseksualizmu opierały się zatem na wzorcach z początku wieku, dodatkowo uwypuklonych przez nazistowską propagandę."

- jakżeż mi to przypomina obecną scenę polityczną w Polsce :D To ja już teraz wiem skąd się wzięła ta narracja, że jacyś antypolscy oni atakują "zdrowy na duszy lud polski" - sprzed ponad 110 lat XD (to taki śmiech przez łzy).

(czytana: 6-15.09.2021, Legimi)
5/5

[Asaria · Rating 4 out of 5]

3,5 -> 4

Poszłam za ciosem. Skoro przeczytałam reportaż o akcji Hiacynt, to co stoi na przeszkodzie by sięgnąć po opracowanie dot. osób nieheteronormatywnych w obozach koncentracyjnych i zagłady za czasów II wojny światowej? Każdy przecież wie, że geje także należeli do ofiar polityki
nazistowskich Niemiec. Nikt nie przygotował mnie jednak na powojenną zmowę milczenia, wręcz zbiorową amnezję . Nie spodziewałam się też, że tytułowi "Oni" kryli się nie tylko pod różowym trójkątem, ale również jako kryminalni lub polityczni chociażby.

Autorka, by przywrócić pamięć o tych osobach przytacza życiorys za życiorysem, których dalsze losy pozostają nieznane lub przepadli w KZetach. Rozumiem ideę, przywołać do życia te zapomniane imiona i numery, ale w dłuższej perspektywie zaczynało to mnie jako czytelnika męczyć. Niemniej doceniam świetny research i warsztat akademicki autorki.

Z mojej perspektywy najciekawszy był rozdział poświęcony pokłosiowi okresu 1939-1945. Ostrowska docieka dlaczego mamy tak mało świadectw, dlaczego tamto pokolenie milczało, dlaczego ONI milczeli lub zatajali, dlaczego, dlaczego...

Jednak najbardziej wdzięczna jestem autorce za przypomnienie postaci Sylwina Rubinsteina, o istnieniu którego nie miałam pojęcia. Przed wojną tancerz flamenco żydowskiego pochodzenia, w trakcie zakładał peruczkę, robił kobiecy makijaż, wkładał sukienkę i pomykał po okolicy Krosna radośnie z zemsty rozdając Niemcom kule i bomby jak ciepłe bułeczki w ramach AK, w wolnej chwili ratując Żydów.

[Andrakuf · Rating 4 out of 5]

Już sam wstęp do tej książki otwiera mi oczy na coś o czym nie miałem pojęcia. Od czasu lektury Hegera uważałem ten aspekt historii Holokaustu za wyjątkowo rzadko poruszany temat a to z uwagi na brak źródeł. Z tego co pamiętam to nawet w Mężczyznach z różowym trójkątem sam autor wspominał, że na świecie ocalały może, że trzy relacje takich więźniów. Tymczasem tutaj już ze wstępu dowiaduje się że jest to bujda na resorach i takich relacji jest sporo więcej. Temat jest jednak tego rodzaju, że nikt nie chce go po prostu szerzej poruszać. Dobrze że są tacy Autorzy jak Pani Joanna, którzy od razu wyprowadzają z błędu.
Jednak w miarę lektury tej książki zaczyna ona niestety nużyć. Historie są oczywiście bardzo skrupulatnie opisane i włożono w ich odnalezienie bardzo dużą dozę pracy, ale jednak nie jest to coś czego bym oczekiwał od tego rodzaju narracji. Jako jej wzbogacenie owszem, jako oś już niekoniecznie. Takie wymienianie po kolei bez większego na to pomysłu wprowadza chaos i trudno jest zapamiętać dobrze nawet jedną postać skoro ich losy były w sumie tak podobne.
Książka porusza temat, który jest oczywiście trudny i jak pisze sama autorka w zakończeniu, że osoby te postanowiły milczeć w kontrze, to przez to okazuje się że niewiele uda się na tym polu więcej osiągnąć, gdyż jest na to zwyczajnie za późno tyle lat po wojnie. Jeśli nie odnajdą się jakieś cudownie przetrwałe pamiętniki to z opowieści świadków i wywiadów z nimi niczego więcej w tej materii się nie dowiemy.

[Pali Jen · Rating 5 out of 5]

Historická štúdia Joanny Ostrowskej odkrýva časť dejín holokaustu o jednej z neviditeľných skupín. Narúša tak kultúru ticha (“culture of silence”), aby vyniesla na svetlo sveta zdrvujúce osudy kvír ľudí, ktorí boli poznačení fašistickým režimom.

Autorka v rozpätí takmer desiatich rokov prehľadávala archívy, výskumné centrá a inštitúcie v rôznych krajinách a svoju prácu zostavila do troch častí knihy. Tá prvá poníma Paragraf 175, ktorý slúžil režimu ako alfa a omega pre procesy prenasledovania, odsúdenia, kastrácie a deportovania všetkých “nechcených odchýlok prírody a pliag”. Tento paragraf bol ako nekompromisný vykonštruovaný vyhladzovací právny nástroj. Druhá časť knihy ONI nesie sériu biografií ľudí zasiahnutých týmto paragrafom. Posledná, nemenej emočne náročná, časť Dozvuky sleduje, ako sa po vojne prenášali stereotypy diskriminácie do ďalších dekád. Kvír ľudia sa tak ocitali stále v hlbších a hlbších priepastiach umlčiavania, tabuizovania a stigmatizácie. Tieto sklony sú tu dodnes.

Nemyslel som si, že kniha ONI so mnou takto zamáva. Miestami som sa cítil celkom down akoby som mal na hrudi horcrux. Vnímajúc autokratické tendencie súčasnej vládnej garnitúry u nás a silnejúce hlasy krajnej pravice a neonacionalizmu naprieč Európou, ma pri čítaní prepadávala úzkosť až paranoja. Ak sa takýto politický extrém znásobí s fanatizmom, tak na vlastnej koži môžeme zažiť dystopiu, v ktorej demokracia bude len vzdialenou spomienkou.
A preto nemôžeme byť ticho.

[Igor · Rating 5 out of 5]

To nie jest książka, która obfituje w poruszające i plastycznie opisane opowieści. Historia „onych" jest historią złożoną ze strzębków informacji, jest historią przemilczenia, braku uznania ich cierpienia.
Jeszcze bardziej przerażające jest podobieństwo homofobicznej nagonki aktualnej partii rządzacej do nagonki nazistowskiej. Działa to na tych samych dehumanizujących metaforach: „zaraza", „choroba" , „wirus".
Ta książka to również pewien rodzaj buntu przeciwko tym wszystkim, którzy mówili, że ten temat nie jest warty uwagi, że „różowych trójkątów" było mało, że byli oni niemieckimi homoseksualistami z tzw. „wyższych sfer", a w dodatku często przestępcami seksualnymi. Otóż nie- owoc ciężkiej pracy Joanny Ostrowskiej to dobitnie udowadnia.

[zosia · Rating 5 out of 5]

niesamowicie rzetelny i chwytający za serce reportaż.

[Paweł · Rating 5 out of 5]

Jedna z najważniejszych książek historycznych jakie powstały w ostatnich latach.

[Norbert · Rating 5 out of 5]

Książka powstała na materiale źródłowym, którego praktycznie nie ma. Mistrzostwo w gatunku reportażu.

[Natalia Antonowicz · Rating 3 out of 5]

Osobiście liczyłam na trochę większą ilość historii lesbijek

[Dawid · Rating 4 out of 5]

Zaczęło się od obaw, że utknę w suchych faktach i naukowym tonie, a skończyło na zachwycie – tak działa Joanna Ostrowska. Jej książka to tytaniczna praca nad przywróceniem pamięci tym, których historia próbowała (i nadal próbuje!) wymazać, zwłaszcza skazanym na mocy paragrafu 175. Finałowy rozdział „Pokłosie” zaciskał mi pięści – obojętność instytucji wobec nieheteronormatywnych ofiar nazizmu jest obrzydliwa. To nie tylko książka, to akt sprawiedliwości wobec tych, którzy byli „za bardzo niemieccy” lub „za mało heroiczni”, "za mało się opierali" by zasłużyć na pamięć.

I doceniam bardzo, że zbierając informacje ze szczątkowych źródeł, udało się autorce uniknąć uproszczeń i wyrokowania.