مقاصد الالحان

by Abd al-Qadir Maraghi, تقی بینش (Editor)

این چاپ از روی نسخه بسیار نفیسی است به خط (نسخ و حواشی به نستعلیق) مولف و با تصحیح خود او که در رمضان سال 821 ه.ق کتابت شده است و به قراری که اولیای کتابخانه قدس مشهد مدعی هستند، وقتی در خزانۀ نادرشاه نیز بوده است

کتاب دارای یک مقدمه و دوازده با چند فصلی است، مقدمه خطبه ای دارد کوتاه آراسته به صنعت براعت استهلال که مولف با آوردن اصطلاحات موسیقی لطفی به سخن خود می بخشد و بعد سبب تالیف کتاب را می نویسد و در پایان فهرست مطالب و باب ها و فصل ها را می نگارد

مراغی در مقدمه کتاب می نویسد این کتاب را با استفاده از اقوال استادان سلف فراهم آوردم تا خواننده از مراجعه به کتابهای مختلف بی نیاز باشد و در جانب اختصار و ایجاز کوشیدم
در باب اول بحث این است که صوت چگونه تولید می شود و تابع چه عواملی است، سپس توضیحاتی است دربارۀ نغمه و بعد فاصله. مومضوغ باب دوم این است که چگونه می توان سیمی را به نسبت های لازم تقسیم کرد، و بعد چند فصل دربارۀ جمع و تنصیف (نصف کردن) و تضعیف (دوبرابر کردن) ابعاد و محاسبات ریاضی مربوط به موسیقی است با شرح مختصری دربارۀ کوک کردن سیم ها. در باب سوم نسبت چهار و پنج که آن را در قدیم ذی الاربع و ذی الخمس می گفته اند و پایه گام موسیقی ایران را تشکیل می داده، مورد بحث است. در موضوع بعد یعنی باب های چهارم و پنجم و ششم راجع به دوره ها (گام ها) و آوازها و شعبه های قدیم و مسائل علمی مربوط به آنها بحث شده است. در باب هفتم سخن بر سر اشتباهاتی است که ممکن است در ضمن محاسبه روی بدهد. موضوع هشتم تغییرمایه است که در قدیم انتقال می گفته اند. باب نهم پرده های اصلی و ترتیب انگشت گذاری روی سیم ها را روشن می کند. در باب دهم این مطلب که به عقیدۀ قدما نغمه های موسیقی در مزاج اثر می کند مورد بحث است و درضمن آن راجع به ساختن تصانیف بحث شده است. طریقه های مختلف کوک ساز و موضوع هم آهنگی سیمها و انواع ترجیعات را باید درباب یازدهم خواند. باب دوازدهم که آخرین و شاید مهم ترین قسمت است، آداب خنیاگری قدیم را به دست می دهد. این باب فصل جالبی دارد دربارۀ سازهای مختلف و فهرست مختصری از نوازندگان و هنرمندان معروف

از لحاظ تاریخ تطور نثر فارسی کتاب مقاصدالالحان حائز اهمیت است. نثر مصنوع این کتاب اگرچه بالغات عربی و اصطلاخات موسیقی آمیخته است در عوض نمونه هائی از ترکیبات و واژه های قدیم را دربردارد

284 pages, Hardcover

First published October 1, 1418

About the author

Abd al-Qadir al-Maraghi b. Ghaybi (Persian: عبدالقادر مراغی‎, born middle of 14th – died 1435 AD), was a Persian musician and artist. According to the Encyclopedia of Islam, he was the greatest of the Persian writers on music.
Abd al- Qadir b. GHaybi al-Hafiz al-Maraghi was born in Maragheh in about the middle of the 14th century. He had become one of the court minstrels of the Jalayirid Sultan al-Husayn around 1379. Under Sultan Ahmad Jalayirid, he was appointed the chief court minstrel. When Timur captured Baghdad in 1393, he was transported to Samarqand, which was the capital of the Timurid dynasty. In 1399, he was in Tabriz at the service of Timur’s wayward son Miranshah. Abdl al-Qadir was blamed for the erratic conducts of Miranshah, and Timur acted swiftly in order to capture him. But Abd al-Qadir, was forewarned and escaped to the Jalayrid court of Sultan Ahmad in Baghdad. Timur again recaptured Baghdad in 1401 and took Abd al-Qadir back to Samarqand. Abd al-Qadir became one of the brilliant men at the court of Timur’s son, Shahrukh. He died in Herat in 1435

عبدالقادر غیبی مراغی مشهور به عبدالقادر مراغه‌ای (۷۵۷–۸۳۸ ه‍.ق) شاعر، موسیقی‌دان، نوازنده و هنرمند ایرانی قرن نهم هجری بود. مراغی نام خود را در کتاب‌های مقاصدالالحان و جامع‌الاحان «عبدالقادر بن غیبی الحافظ المراغی» ذکر کرده است. وی علاوه بر اینکه نوازنده چیره‌دست عود بود، در خوشنویسی و شعر و نقاشی هم تبحر داشت و حافظ قرآن بود

عبدالقادر مراغی در دورانی می‌زیست که آل جلایر یا جلایران بر قسمت‌هایی از ایران و عراق حکومت می‌کردند. قدرتمندترین شاه آل جلایر شیخ اویس بود که عبدالقادر در زمان حکومت فرزندان وی اعتبار ویژه‌ای یافت. با حمله تیمور به مناطق غرب ایران، سلسله آل جلایر به انقراض کامل می‌انجامد. تیمور به آذربایجان لشکرکشی کرد. عبدالقادر به همراه سلطان احمد از تبریز به بغداد می‌گریزد. در سالها بعد بغداد به دست تیمور فتح می‌شود. سلطان احمد به مصر می‌گریزد، اما مراغی و بسیاری دیگر از هنرمندان به چنگ تیموریان می‌افتند