دیونامه

by پرویز براتی

کتاب حاضر در پنج «پرده» تدوین شده تا از نمایی نزدیک‌تر به ماجرای شگفتی و خیال در ادبیات منثور ایرانی نگریسته شود. آن‌چه در «قصه‌گوی برزگر و قصه‌گوی دریانورد» آمده، برگرفته از مقاله‌ی مهم والتر بنیامین (۱۹۴۰ ـ ۱۸۹۲)، منتقد آلمانی، با عنوان «قصه‌گو؛ تأملاتی در آثار نیکلای لسکوف» است. او در این مقاله قصه‌ها را به دو دسته‌ی بزرگ تقسیم کرده است: قصه‌گوی «برزگر» (شخصیت یک‌جانشین) و قصه‌گوی «دریانوردِ تاجر» (شخصیت جهان‌گرد). ادبیات شگفت را می‌توان گونه‌ای از روایت دریانورد دانست؛ چرا که مالامال از روایت‌های پُرحادثه و پُرماجرا و پُرکشش است، همچون دریایی که با تلاطم و خطر و حادثه سرشته شده است. دریا با توفان شناخته می‌شود، با شگفتی معنا می‌یابد و با موج‌های خروشان به بی‌کرانگی می‌پیوندد.

290 pages, Paperback

First published January 1, 1399

Reviews

[Negar Afsharmanesh · Rating 5 out of 5]

کتاب خیلی خیلی برام جذاب بود، کتابی متفاوت و شیرین که شمارو می‌بره توی دنیای بچگی هاتون، دنیای جن پری و دیو و اژدها…
کتابی بود برای خودش، اول این که بگم کتاب داستان های قدیمی خارجی هم بررسی کرده بود، اینو گفتم چون روی جلد نوشته بررسی داستان های ایرانی رو انجام داده ولی درباره خارجیش چیزی نگفته بود.

این کتاب در پنج پرده ارائه می‌شود. پرده‌ی اول با عنوان «قصه‌گوی برزگر و قصه‌گوی دریانورد» این مسئله را مطرح می‌کند که ادبیات فراطبیعی در ایران با داستان‌های دریا و دریانوردان گره خورده است. قصه‌گوی برزگر نماینده‌ی شخصیت یکجانشین و کشاورز است و قصه‌گوی دریانورد از آن سو، نماینده شخصیت جهانگرد است. بر این اساس می‌توان ادبیات شگفت ایرانی را منتج از داستان‌های دریانورد دانست؛ چراکه از روایت‌هایی هیجان‌انگیز و پرماجرا تشکیل شده است.

در پرده‌ی دوم که «نقش و کارکرد سیاسی متون شگفت» نام دارد، با این بحث روبه‌رو می‌شویم که در ادبیات دوره‌ی اسلامی و فرهنگ عامه‌ی مردمِ ایران، دیو، پری، غول و مردم یک‌چشم راه را برای خیال‌پردازی باز کردند و به روایت‌های ایرانی راه یافتند. اما چرا این اتفاق افتاد؟ پرویز براتی عنوان می‌کند که این دلیل این اتفاق به مسائل ایدئولوژیک و سیاسی برمی‌گردد.

پرده‌ی سوم درباره‌ی «صورت‌های شگفتی» بحث می‌کند و آن‌ها را در دو دسته‌ی کلیِ «روایت‌های عجایب‌نامه‌ای» و «روایت‌های اعجاب‌انگیز» جای می‌دهد. در پرده‌ی چهارم اعجاب‌برانگیزی متون عرفانی مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ چراکه متون عرفانی نیز شگفتی‌‎های بسیاری را در خود جای داده‌اند.

پرده‌ی پنجم و آخر که «خیال‌های غربی: ادبیات شگرف در مغرب زمین» نام دارد، به بررسی ادبیات شگرف در غرب می‌پردازد. در این کتاب بر مفهوم ادبیات شگفت فارسی تأکید شده و این مفهوم بر قصه‌های پریان ترجیح داده شده است.

[Saleh Rostami · Rating 1 out of 5]

فرض کنید کتابی اسمش باشد دیونامه، زیر عنوانش هم باشد بازشناسی چهره‌ی موجودات خیالی در روایت‌های ایرانی. شما هیجان زده می‌شوید که ایول یک کتاب درباره دیوها دارم میخوانم و قرار است در حدودا ۲۵۰ صفحه با دیو و دیوسانان ایرانی آشناشم. حداقل یک دسته‌بندی ببینم. یک شمای ظاهری از دیوها پیدا کنم. خلاصه کتاب را باز می‌کنید. می‌بینید کتاب جز یک فهرست مفصل و ملالت‌بار درباره آثاری است که شگفت آور اند، عملا چیز دیگری نیست. حالا نویسنده محترم هم حتی تعریف شگفت آور را هم خوب نیاورده است. متاسفانه این از شوربختی‌ ماست که در کشورمان، علوم انسانی و نشری مانند چرخ که باید در آن کتب علوم انسانی با کیفیتی چاپ شوند، انقدر ضعیف است. با خودم می‌گویم اگر قرار است نشر چرخ همچین کتابی چاپ کند، من باید چه چیزی بنویسم که چاپ نکند!

کتاب دیونامه جز فصل اول که در آن سعی می‌کند یک دست‌بندی از چهره دیوهای قبل اسلام و بعد اسلام و نقش سیاسی روایت‌های شگرف در دوران باستان ارائه دهد، چیزی برای گفتن ندارد. که همین هم در تضاد با اسم فریبنده کتاب است.

[Narengi · Rating 4 out of 5]

از بخش اول کتاب خیلی لذت بردم و بسیار گیرا بود و منتظر بودم به دنیای دیوها و پری ها سفر کنم و بیشتر و بیشتر ازشون بخونم. بخش اولیه بسیار گیرا و جذابه اما در میانه کمی جریان کتاب می افته و حقیقتش نفهمیدم در کتابی که عنوانش " بازشناسی چهره های موجودات خیالی در روایت ایرانی" هست یه فصل به خیال های غربی پرداخته شده!! هرچند مطالب این فصل بسیار بسیار مفید و خوب هستند و در نهایت به فهم کل کتاب منجر میشه. خیلی دوست داشتم این کتاب به جای اینکه بر اساس کتاب های نوشته شده تقسیم بندی انجام بده و بر این اساس شرح داده بشه موضوع بر اساس خود موجودات یا یه دید کلی تری پرداخته میشد. توصیه اش میکنم اگر علاقه دارید فقط اطلاعات تاریخ ادبیات و تاریخ می طلبه نه به این نحو که در فهم کتاب مشکل ایجاد کنه ولی خب بین همه اون اسامی و کتاب ها غرق شدن بدون دونستن اسم نویسنده ها یا تاریخ ایران ممکنه گیج کننده باشه.
در نهایت کتاب خوبی بود. بخش اولش رو واقعا دوست داشتم و برای من بخش اول از پنج ستاره شش ستاره می گیره!

[Faranaj · Rating 2 out of 5]

مطالب کتاب خوب بود ولی از یه جایی به بعد کلا با عنوان غیرمرتبط بود. کتاب دیگه‌ای هم از ایشون خوندم با عنوان بادهای افسون به همین شکل بود دقیقا. نمیدونم دلیل این‌ مدل عنوان غیرمرتبط چی هست؟ هر دو بار هم عنوان من رو جذب کرد.😒🙄

[Hoß · Rating 3 out of 5]

همان دیو
روشنگری کرد
هنگام چرخش زمانه

[Ali Shadkam · Rating 3 out of 5]

دیو‌نامه اثری گرد آوری کننده است، منابع زیادی مورد استفاده گردآورنده آن قرار گرفته تا رد پای دیو و جن و پری را در ادبیات فارسی پیدا کند، از این جهت تلاش خوبی انجام شده و ارایه قطعات مختلف از این آثار مثل امیر ارسلان نامدار و‌ هزار افسان و شاهنامه و گرشاسب نامه و ... معرفی اجمالی برای این موارد انجام شده است ، در فصل دیگری به معرفی سبک ها و ژانرهای مختلف دربردارنده این خصلت ها پرداخته است ، گرچه مثال آوری از این ژانرها محدود است و‌ تحلیلی صورت نگرفته است.
جای خالی در این کتاب بررسی این تصاویر و موجودات است ، نویسنده به شکلی کاملا اجمالی گروه بندی و‌ تقسیم بندی پیش و پس از اسلام را برای این موجودات و نقش آنها در شکل های گوناگون متون ارایه می‌کند ، اما نه بیشتر. در کل اثر موجود برای افرادی که تمایل به مطالعه و‌ آشنایی در این ژانر را دارند به عنوان مقدمه و‌ معرفی راهگشا است، اما برای پژوهش یا تعمق ، حرف و‌ سخنی به دست نمی دهد.

[Shamim Valian · Rating 1 out of 5]

عنوان و محتوا جز در ده بیست درصد اول کتاب ربطی با هم نداشتن. از یک جایی به بعد کتاب فقط درباره‌ی روایت‌های مختلف داستان‌های معروف حرف میزنه و بس. پراکنده و غیر منسجم

[Mehrdad · Rating 4 out of 5]

خُب.خوندمش این کتاب رو.اعتراف می کنم که اصلاٌ قابل مقایسه با کتاب قبلی این نویسنده نیست.خیلی کتاب خاص و درست و درمانی است.معلومه که حسابی زحمت کشیده.
توی این کتاب براتی دو تا ایده اصلی و محوری رو مطرح می کنه یکی ربط ادبیات شگفت ایرانی به دریا و دریانوردی که به نظرم خیلی ربط دقیق و حساب شده ای است و دیگری فانتزی پایمسستی .البته نظریات دگه ای هم درباره دیگر ابعاد ادبیات شگفت در ایران مطرح می کنه.ایراد کتاب این است که نویسنده ایده های بزرگ را در قالب یک کتاب مطرح کرده .بهتر بود که دو یا سه کتاب جداگانه رو به این مقولات اختصاص می داد.ولی با همه اینها این کتاب فصل تازه ای است در مطالعات ایرانی مربوط به شگفتی و اگر نویسنده همین خط و ربط رو در آینده ادامه بده می تونیم اون رو یک پیشگام در این دسته مطالعات به حساب بیاریم

[Jamal Samir · Rating 5 out of 5]

این یکی از آن تجربیاتی است که به شما یادآوری می‌کند "کتاب را از روی جلد قضاوت نکنید." در نگاه اول، جلد چشمگیر دیونامه نوید رمز و راز و جادو را می‌داد، اما با ورق زدن صفحات دریافتم که هر جزئیاتی دریچه‌ای به سوی روایتی غنی و پیچیده است.

از همان ابتدا کاملاً در کتاب غرق شدم. روایت براتی، هم پویایی و هم فراگیری خود را به نمایش می‌گذارد و من را به دنیایی می‌برد که در آن افسانه‌های باستانی ایرانی با رمز و رازهای مدرن در هم آمیخته‌اند. آنقدر مجذوب کتاب شدم که به سختی متوجه دنیای اطرافم می‌شدم؛ این خود گواهی است بر قدرت کتاب در جلب توجه و برانگیختن تخیل خواننده.

هم‌اکنون با اشتیاق منتظر پژوهش های بعدی این نویسنده هستم. برای هر کسی که عاشق فانتزی ایرانی با عمق فرهنگی و اندکی خیال‌پردازی است، « ریونامه» کتابی ضروری است که حتی پس از اتمام آخرین صفحه، خاطره و تأثیرش باقی می‌ماند.

[Bamdad · Rating 3 out of 5]

سال ۹۸، بابت نوشتن جستاری مفصل درباره‌ی یک فیلم درخشان ایرانی که ایده‌ی «دیوها» و «دیوسازی» را درونمایه‌ی خود قرار داده بود، در کنار چند منبع دیگر(مهم‌ترین‌هاشان دارابنامه طرطوسی و مقالات ژاله آموزگار) به سراغ این کتاب بیانی رفتم. (متأسفانه آن فیلم هرگز اکران نشد و آن جستار نیز جایی، مجالی برای انتشار پیدا نکرد).
کتاب در توصیف صورتی کلی از دیوها و ارائه‌ی فهرستی آسان و در دسترس از منابع شگفتِ فارسی که به دیوها پرداخته‌اند مفید و کارآمد است، اما بیش از این عمقی پیدا نمی‌کند.

[Niloufar Shadkami]

عالی و معتبر!