What do you think?
Rate this book
Erasmus: dwarsdenker. Een biografie
Erasmus is een van de grootste auteurs van Nederland en België, en zelfs van heel Europa. Hij verpersoonlijkt de overgang van de middeleeuwen naar de moderne tijd. Zijn betekenis voor de literatuur- én wetenschapsgeschiedenis is immens. Erasmus’ duizenden brieven over onderwerpen als gewetensdwang en drukpersvrijheid hebben niets aan zeggingskracht ingeboet.
Het grootste deel van Erasmus’ leven en werk bleef tot nu toe onderbelicht. Sandra Langereis is de eerste biograaf die zijn levensverhaal recht doet door zijn enorme briefwisseling op de voet te volgen en de wording van zijn complete literaire erfenis te beschrijven. Ze toont hem als de sprankelende auteur van de Lof der zotheid en als brutale bijbelwetenschapper die het net zo hevig aan de stok kreeg met inquisiteurs als met Luther. Erasmus’ levensverhaal werpt licht op een bewogen tijdvak: een eeuw van felle humor en grof geweld, van religieus fanatisme en strijd voor intellectuele vrijheid. Deze rijke biografie maakt de actualiteit van geschiedenis invoelbaar.
Nooit kwam Erasmus geestiger, slimmer, scherper, dapperder, dwarser, bozer, banger en, in één woord, menselijker in beeld. En niet eerder werd Erasmus’ tijd levendiger voor het voetlicht gebracht dan in deze biografie.
Het grootste deel van Erasmus’ leven en werk bleef tot nu toe onderbelicht. Sandra Langereis is de eerste biograaf die zijn levensverhaal recht doet door zijn enorme briefwisseling op de voet te volgen en de wording van zijn complete literaire erfenis te beschrijven. Ze toont hem als de sprankelende auteur van de Lof der zotheid en als brutale bijbelwetenschapper die het net zo hevig aan de stok kreeg met inquisiteurs als met Luther. Erasmus’ levensverhaal werpt licht op een bewogen tijdvak: een eeuw van felle humor en grof geweld, van religieus fanatisme en strijd voor intellectuele vrijheid. Deze rijke biografie maakt de actualiteit van geschiedenis invoelbaar.
Nooit kwam Erasmus geestiger, slimmer, scherper, dapperder, dwarser, bozer, banger en, in één woord, menselijker in beeld. En niet eerder werd Erasmus’ tijd levendiger voor het voetlicht gebracht dan in deze biografie.
784 pages, Hardcover
First published March 4, 2021
109 people are currently reading
972 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 90 reviews
July 4, 2025
Wie was toch die historische figuur Erasmus en waarom is hij zo bekend? Toch zeker van de ‘Lof der Zotheid’, van zijn kerkelijke staat en zijn ageren tegen de geloofsgemeenschap (hoewel dat deels verkeerd in mijn hoofd zat). Zijn vernieuwende invloed op opvoeding en scholing bijvoorbeeld was mij niet bekend. En ook niet dat Erasmus de eerste bestseller auteur ter wereld was. Dat leverde de food for thought en de zin om die 800 pagina's dikke pil door te nemen, te verzwelgen bleek uiteindelijk.
Want Sandra Langereis schrijft zodanig dat je de vis waar Erasmus zo van walgt ongeveer kan ruiken en zijn frustratie over de aanvallen op zijn werk door de inquisitie kan voelen. Zijn levenswerk is de hertaling van de bijbel vanuit de oudste bronnen in Grieks en Latijn, die nu nog steeds de basis van onze hedendaagse bijbel vormt. Dat heeft echter in zijn tijd met name veel kwaad bloed gezet bij zijn geloofsgenoten. Doordat Erasmus zijn bijbel in druk bracht en écht Latijns onderwijs en Grieks op de scholingskalender zet, is de idee dat uiteindelijk steeds meer mensen zelf de bijbel kunnen lezen. Ook op handig pocket formaat! Precies tegen het zere been van de kerk die al eeuwenlang het monopolie op de tekstinterpretatie claimt. Zijn andere waanzinnige bestseller, het spreekwoordenboek, ontelbare malen herzien, uitgebreid en her-uitgegeven, bevat vele voorbeelden die heden ten dage nog steeds gebruikt worden.
Een fascinerende biografie. Ook omdat Langereis erin slaagt om met hedendaagse woorden Erasmus te portretteren in de de tijd waarin hij leeft, met alle ongemakken in bijvoorbeeld reizen, geneeskunst en de kloosterwereld. Ook de politieke situatie in Europa schetst zij zeer beeldend. En het allermooiste: dat Erasmus geloofwaardig onderbouwd wordt neerzet als de mens die hij is. Fascinerend.
Want Sandra Langereis schrijft zodanig dat je de vis waar Erasmus zo van walgt ongeveer kan ruiken en zijn frustratie over de aanvallen op zijn werk door de inquisitie kan voelen. Zijn levenswerk is de hertaling van de bijbel vanuit de oudste bronnen in Grieks en Latijn, die nu nog steeds de basis van onze hedendaagse bijbel vormt. Dat heeft echter in zijn tijd met name veel kwaad bloed gezet bij zijn geloofsgenoten. Doordat Erasmus zijn bijbel in druk bracht en écht Latijns onderwijs en Grieks op de scholingskalender zet, is de idee dat uiteindelijk steeds meer mensen zelf de bijbel kunnen lezen. Ook op handig pocket formaat! Precies tegen het zere been van de kerk die al eeuwenlang het monopolie op de tekstinterpretatie claimt. Zijn andere waanzinnige bestseller, het spreekwoordenboek, ontelbare malen herzien, uitgebreid en her-uitgegeven, bevat vele voorbeelden die heden ten dage nog steeds gebruikt worden.
Een fascinerende biografie. Ook omdat Langereis erin slaagt om met hedendaagse woorden Erasmus te portretteren in de de tijd waarin hij leeft, met alle ongemakken in bijvoorbeeld reizen, geneeskunst en de kloosterwereld. Ook de politieke situatie in Europa schetst zij zeer beeldend. En het allermooiste: dat Erasmus geloofwaardig onderbouwd wordt neerzet als de mens die hij is. Fascinerend.
January 10, 2023
Wat weet je over Erasmus? Als de vraag me in een populaire quiz gesteld zou zijn, zou ik tot een paar weken geleden niet ver geraakt zijn: ‘humanist’ (vage term), Lof der Dwaasheid (niet gelezen) en een uitwisselingsprogramma voor Europese studenten.
Toch duikt zijn naam steeds weer op als het gaat over de Nederlanden, over de Europese gedachte of over de boeiende 16de eeuw. Er hoorde ook al een beeld bij, dat van een ernstige man met een boek, een pelskraag en een baret, gebaseerd op een schilderij van Quinten Matsys. Of was het Holbein?
Al bij al een pover resultaat dus bij zo’n klinkende naam. Daar heeft Sandra Langereis verandering in gebracht. Deze forse biografie schetst een breed en gedetailleerd beeld van Erasmus en de boeiende tijd waarin hij leefde, de overgang van middeleeuwen naar nieuwe tijd. Je krijgt hier een duidelijk beeld van de diverse strijdpunten en vernieuwingen inzake onderwijs, geloof en wetenschap en ook op de vele intriges die dat met zich meebrengt.
Erasmus: Dwarsdenker is niet geschreven voor een handjevol specialisten, maar voor een breder geïnteresseerd publiek dat de tijd wil nemen om zich te verdiepen. Om zicht te krijgen op Erasmus’ denken is context nodig, dus bevat het boek tal van uitweidingen. De schrijver gaat er niet van uit dat de lezer zomaar uit het blote hoofd weet wie Hiëronymus was en wat nou precies ook weer de theologische kerngedachte was bij Thomas van Aquino. Omdat het boek consistent goed geschreven is, halen die (voor mij nodige) uitweidingen de vaart niet uit het verhaal.
Daarnaast bevat het boek ook tal van parafrasen uit Erasmus’ werk. Je hoeft dus niet op voorhand alles van Erasmus gelezen te hebben om dit boek te kunnen appreciëren. Erasmus: Dwarsdenker is ook een beetje Erasmus Readers’ Digest. Ook dat doet deugd.
Niet alleen zijn denkwereld, ook de kleine en grote besognes uit Erasmus’ dagdagelijkse leven komen aan bod: de onduidelijkheid omtrent zijn geboorte, de voortdurende geldnood, onderhandelingen met drukkers en letterzetters, de strijd tegen de censuur, een onwillig paard dat de reis bemoeilijkt…
Als student al zet Erasmus zich af tegen zijn middeleeuwse docenten. Als taalkundige gaat hij op zoek naar wetenschappelijk verantwoorde tekstkritiek. Hij trapt daarbij op heel wat zere tenen. Op het einde van zijn leven ligt de eigenzinnige Hollander met iedereen overhoop. Zowel de Lutheranen als de conservatieve katholieken zien in hem een afvallige.
Consequent, individualistisch en tekstwetenschappelijk, zo is Erasmus, een blauwdruk voor de kritische geest.
Erasmus deed ook aan networking en verbleef doorgaans bij vrienden en kennissen verspreid over Europa: in Rotterdam, Deventer, Parijs, Londen, Antwerpen, Bazel, Italië… Dat het studentenuitwisselingsprogramma zijn naam draagt, is een evidentie. Door die dekselse Brexit draaien Erasmus en zijn boezemvriend Thomas More zich momenteel om in hun graf.
Erasmus: Dwarsdenker is opvallend vlot geschreven in hip Nederlands en soms best wel scherp (dat past hier natuurlijk) en bevat tal van subtiele verwijzingen naar onze tijd. Als Zuidelijke Nederlander heb ik me enkel aan het woordje ‘poepen’ gestoord. Dat betekent bij ons iets anders.
Hulde ook voor de verrassende en creatieve inleiding – ja, ik was erin getrapt! – en voor het erg mooie en passende omslagbeeld van Neel Korteweg.
Sandra Langereis heeft de oude dwarsdenker in een kleurrijk nieuw jasje gestoken en zo zijn waardevolle ideeën toegankelijk gemaakt voor een nieuw publiek.
Toch duikt zijn naam steeds weer op als het gaat over de Nederlanden, over de Europese gedachte of over de boeiende 16de eeuw. Er hoorde ook al een beeld bij, dat van een ernstige man met een boek, een pelskraag en een baret, gebaseerd op een schilderij van Quinten Matsys. Of was het Holbein?
Al bij al een pover resultaat dus bij zo’n klinkende naam. Daar heeft Sandra Langereis verandering in gebracht. Deze forse biografie schetst een breed en gedetailleerd beeld van Erasmus en de boeiende tijd waarin hij leefde, de overgang van middeleeuwen naar nieuwe tijd. Je krijgt hier een duidelijk beeld van de diverse strijdpunten en vernieuwingen inzake onderwijs, geloof en wetenschap en ook op de vele intriges die dat met zich meebrengt.
Erasmus: Dwarsdenker is niet geschreven voor een handjevol specialisten, maar voor een breder geïnteresseerd publiek dat de tijd wil nemen om zich te verdiepen. Om zicht te krijgen op Erasmus’ denken is context nodig, dus bevat het boek tal van uitweidingen. De schrijver gaat er niet van uit dat de lezer zomaar uit het blote hoofd weet wie Hiëronymus was en wat nou precies ook weer de theologische kerngedachte was bij Thomas van Aquino. Omdat het boek consistent goed geschreven is, halen die (voor mij nodige) uitweidingen de vaart niet uit het verhaal.
Daarnaast bevat het boek ook tal van parafrasen uit Erasmus’ werk. Je hoeft dus niet op voorhand alles van Erasmus gelezen te hebben om dit boek te kunnen appreciëren. Erasmus: Dwarsdenker is ook een beetje Erasmus Readers’ Digest. Ook dat doet deugd.
Niet alleen zijn denkwereld, ook de kleine en grote besognes uit Erasmus’ dagdagelijkse leven komen aan bod: de onduidelijkheid omtrent zijn geboorte, de voortdurende geldnood, onderhandelingen met drukkers en letterzetters, de strijd tegen de censuur, een onwillig paard dat de reis bemoeilijkt…
Als student al zet Erasmus zich af tegen zijn middeleeuwse docenten. Als taalkundige gaat hij op zoek naar wetenschappelijk verantwoorde tekstkritiek. Hij trapt daarbij op heel wat zere tenen. Op het einde van zijn leven ligt de eigenzinnige Hollander met iedereen overhoop. Zowel de Lutheranen als de conservatieve katholieken zien in hem een afvallige.
Consequent, individualistisch en tekstwetenschappelijk, zo is Erasmus, een blauwdruk voor de kritische geest.
Erasmus deed ook aan networking en verbleef doorgaans bij vrienden en kennissen verspreid over Europa: in Rotterdam, Deventer, Parijs, Londen, Antwerpen, Bazel, Italië… Dat het studentenuitwisselingsprogramma zijn naam draagt, is een evidentie. Door die dekselse Brexit draaien Erasmus en zijn boezemvriend Thomas More zich momenteel om in hun graf.
Erasmus: Dwarsdenker is opvallend vlot geschreven in hip Nederlands en soms best wel scherp (dat past hier natuurlijk) en bevat tal van subtiele verwijzingen naar onze tijd. Als Zuidelijke Nederlander heb ik me enkel aan het woordje ‘poepen’ gestoord. Dat betekent bij ons iets anders.
Hulde ook voor de verrassende en creatieve inleiding – ja, ik was erin getrapt! – en voor het erg mooie en passende omslagbeeld van Neel Korteweg.
Sandra Langereis heeft de oude dwarsdenker in een kleurrijk nieuw jasje gestoken en zo zijn waardevolle ideeën toegankelijk gemaakt voor een nieuw publiek.
July 24, 2025
Een monumentale én magistrale biografie over Erasmus, een van de grootste figuren die deze kleigronden hebben voortgebracht. Sandra Langereis schetst met groot invoelend vermogen een portret van de eigenzinnige, uiterst intelligente en ook ijdele humanist, waarin zij tevens vrij baan geeft aan haar eigen scherpzinnige observaties en eigenzinnige blik. Uitgebreid geeft ze toelichting op verschillende ontwikkelingen en systemen die van belang blijken om de gebeurtenissen in het leven van Erasmus op waarde te kunnen schatten alsook de betekenis van zijn prestaties en publicaties te kunnen begrijpen - van onderwijs in de Lage Landen tot de intellectueel luie scholastiek aan de Parijse universiteit, van filologisch onderzoek van bijbelteksten uit de vroegste eeuwen van onze jaartelling tot de politieke en religieuze ont- en verwikkelingen in Europa (met natuurlijk ook een uitgebreide bespreking van de ontregelaar Luther en diens houding tot Erasmus).
Stein, Deventer, Parijs, Venetië, Londen, Cambridge, Bazel, Freiburg - Erasmus is overal geweest en wij volgen hem op de voet (per paard, trekschuit, koets, you name it) met Langereis als onze erudiete gids en commentator. Maar nergens wordt deze biografie te zwaar (ook al bespreekt de auteur uitgebreid het belang van de bijdragen van Erasmus en diens werkwijze, het publicatieproces, etc), want Langereis draagt haar geleerdheid lichtjes (zoals Erasmus dat in zijn teksten ook deed) en blijkt een rasechte, boeiende verteller. Ten zeerste aanbevolen!
PS Aangezien dit boek zich richt op een breed publiek, is het notenapparaat uiterst summier. Gelukkig worden er handvatten aangereikt tot verder lezen en nader onderzoek.
Stein, Deventer, Parijs, Venetië, Londen, Cambridge, Bazel, Freiburg - Erasmus is overal geweest en wij volgen hem op de voet (per paard, trekschuit, koets, you name it) met Langereis als onze erudiete gids en commentator. Maar nergens wordt deze biografie te zwaar (ook al bespreekt de auteur uitgebreid het belang van de bijdragen van Erasmus en diens werkwijze, het publicatieproces, etc), want Langereis draagt haar geleerdheid lichtjes (zoals Erasmus dat in zijn teksten ook deed) en blijkt een rasechte, boeiende verteller. Ten zeerste aanbevolen!
PS Aangezien dit boek zich richt op een breed publiek, is het notenapparaat uiterst summier. Gelukkig worden er handvatten aangereikt tot verder lezen en nader onderzoek.
October 16, 2022
Doorzetten voor mij om er doorheen te komen. Informatiedichtheid is zeer hoog, de gebeurtenissen zijn interessant, maar niet altijd even spannend (Er zitten wel spannende gebeurtenissen in hoor, maar ook veel briefwisselingen, wetenschappelijke discussies. Even wennen na de historische boeken vol veldslagen, verraad en moord die ik recent las) en weinig witregels. Maar... wel heel blij dat ik het heb gelezen. Ik denk wel een boek waar ik nog regelmatig aan terug ga denken. Veel van geleerd over de tijd waar Erasmus in leefde en ik vond Erasmus ook inspirerend als persoon.
Wat willekeurige feiten over dit boek:
- Er zit heel veel theologie/bijbelwetenschap in (wist ik niet van tevoren, maar ik houd van theologie, dus top).
- Heel leuk ook om de Lof der Zotheid te lezen (verteld door Sandra Langereis) en te zien hoe revolutionair, dapper en vol humor die zat.
- Ook veel geschiedenis van het schrift, boeken en de boekdrukkunst.
- Je krijgt een heel ander beeld van Luther en de reformatie (niet per se positiever...)
- Wat fijn dat er auteursrecht bestaat. (Arme Erasmus. Er zitten daardoor heel veel bedel- en smeekpogingen in het boek).
- Veel linkjes met eerdere geschiedenisboeken die ik las: de Cromwell triologie van Hilary Mantel (Wolf Hall, deel 1) en De Bourgondiers van Bart van Loo. Verschillende mensen die voorkomen in deze boeken, komen ook voor in dit boek.
Nog wat quotes die ik wil onthouden en die nog niet langs zijn gekomen in leesupdates:
p.555
'De evangelisten en apostelen lieten in iedere zin zien dat ze mensen waren, mensen die aardse taalvondsten konden doen en aardse taalfouten konden maken. En dat was helemaal niet erg. Want de essentie van de bijbel zat hem niet in de woorden, maar in de boodschap(...) Erasmus probeerde in zijn betere bijbel zo goed mogelijk te stamelen. Meer was de mens volgens hem niet gegeven. Minder werd door God volgens hem niet van mensen verwacht.'
p.578. 'Wie houdt het vol op een plek waar iedereen lastert en afbreekt, niemand looft en opbouwt. De wereld kwam Erasmus meer en meer voor als een absurd schouwtoneel.'
p.585 In een krachtige inleiding bij de geparafraseerde brieven aan de Korinthen benadrukte Erasmus dat Paulus kijk gaf op de mores van een pionier onder de christelijke leraren, en dat lezers dienden te beseffen dat Paulus' voorschriften en adviezen waren toegesneden op een allang voorbije samenleving. Daarom moest de eigentijdse kerk geïnformeerd door historische kennis met gezond verstand afwegen wat indachtig de essentie van de christelijke boodschap navolging verdiende en wat niet.'
p.677 'Het was funest voor de samenleving en de toekomst van het christendom dat Luther het spreken over meningsverschillen tussen een mens en een ander mens niet tolereren kon. Zijn gedrag veronderstelde een type gezag waaraan verstandige christenen niet moesten willen gehoorzamen, vond Erasmus, dat van de religieuze leider die zich groot maakte door te beweren dat de wereld naar de verdoemenis ging wanneer anderen zich niet lieten overtuigen van zijn eigen gelijk. Luther interpreteerde de bijbel en monopoliseerde de waarheid.'
p.685. Ik heb de komende tijd geen tijd om behandeld te worden, trouwens ook niet om nog zieker te worden of dood te gaan, want ik kom al om in wetenschappelijke klussen."
Wat willekeurige feiten over dit boek:
- Er zit heel veel theologie/bijbelwetenschap in (wist ik niet van tevoren, maar ik houd van theologie, dus top).
- Heel leuk ook om de Lof der Zotheid te lezen (verteld door Sandra Langereis) en te zien hoe revolutionair, dapper en vol humor die zat.
- Ook veel geschiedenis van het schrift, boeken en de boekdrukkunst.
- Je krijgt een heel ander beeld van Luther en de reformatie (niet per se positiever...)
- Wat fijn dat er auteursrecht bestaat. (Arme Erasmus. Er zitten daardoor heel veel bedel- en smeekpogingen in het boek).
- Veel linkjes met eerdere geschiedenisboeken die ik las: de Cromwell triologie van Hilary Mantel (Wolf Hall, deel 1) en De Bourgondiers van Bart van Loo. Verschillende mensen die voorkomen in deze boeken, komen ook voor in dit boek.
Nog wat quotes die ik wil onthouden en die nog niet langs zijn gekomen in leesupdates:
p.555
'De evangelisten en apostelen lieten in iedere zin zien dat ze mensen waren, mensen die aardse taalvondsten konden doen en aardse taalfouten konden maken. En dat was helemaal niet erg. Want de essentie van de bijbel zat hem niet in de woorden, maar in de boodschap(...) Erasmus probeerde in zijn betere bijbel zo goed mogelijk te stamelen. Meer was de mens volgens hem niet gegeven. Minder werd door God volgens hem niet van mensen verwacht.'
p.578. 'Wie houdt het vol op een plek waar iedereen lastert en afbreekt, niemand looft en opbouwt. De wereld kwam Erasmus meer en meer voor als een absurd schouwtoneel.'
p.585 In een krachtige inleiding bij de geparafraseerde brieven aan de Korinthen benadrukte Erasmus dat Paulus kijk gaf op de mores van een pionier onder de christelijke leraren, en dat lezers dienden te beseffen dat Paulus' voorschriften en adviezen waren toegesneden op een allang voorbije samenleving. Daarom moest de eigentijdse kerk geïnformeerd door historische kennis met gezond verstand afwegen wat indachtig de essentie van de christelijke boodschap navolging verdiende en wat niet.'
p.677 'Het was funest voor de samenleving en de toekomst van het christendom dat Luther het spreken over meningsverschillen tussen een mens en een ander mens niet tolereren kon. Zijn gedrag veronderstelde een type gezag waaraan verstandige christenen niet moesten willen gehoorzamen, vond Erasmus, dat van de religieuze leider die zich groot maakte door te beweren dat de wereld naar de verdoemenis ging wanneer anderen zich niet lieten overtuigen van zijn eigen gelijk. Luther interpreteerde de bijbel en monopoliseerde de waarheid.'
p.685. Ik heb de komende tijd geen tijd om behandeld te worden, trouwens ook niet om nog zieker te worden of dood te gaan, want ik kom al om in wetenschappelijke klussen."
November 8, 2023
Nederlands (English below)
In een zinderend relaas van 800 bladzijden beschrijft historica Sandra Langereis het leven van Erasmus én de samenleving in de late middeleeuwen. Daartoe bestudeerde ze een groot aantal brieven en geschriften. Een adequate bronvermelding blijft uit in de publieksversie, maar Langereis neemt de lezer mee in haar onderzoek. Ze verwerpt onderbouwd het veronderstelde geboortejaar 1466 – volgens haar werd Erasmus geboren op 28 oktober 1469 – en maakt korte metten met de toevoeging ‘Desiderius’, een naam die Erasmus zelf verzon toen hij jong was en vlug weer achterwege liet. Uiteindelijk zou hij zijn werk ondertekenen als Erasmus Roterodamus.
Langereis schetst het beeld van een noeste intellectueel die voortdurend vragen stelt en zich niet confirmeert aan vastgeroeste dogma’s of opvattingen. In plaats daarvan wijdt Erasmus zich aan het belang van taal: hij leert zichzelf naast Latijn ook Grieks aan om toegang te krijgen tot vroege christelijke teksten, waarna hij monnikenwerk (pun intended) verricht door nieuwe vertalingen te schrijven en bestaande vertalingen door te lichten op zoek naar latere toevoegingen. Terwijl Erasmus bij leven al de status van superster bereikt, stoot hij met deze vroeg wetenschappelijke instelling de nodige scholastici en andere geestelijken voor het hoofd die hun bronnen ineens afgedaan zien als broddelwerk. Ook levert het hem een fittie op met Luther, die de waarheid volgens Erasmus tracht te monopoliseren. Daarbij zij opgemerkt dat Erasmus zich zelden inhoudelijk uitlaat over het geloof: als humanist is hij op zoek naar authenticiteit, de interpretatie van de bijbel en andere geschriften laat hij over aan zijn publiek. In tegenstelling tot Luther is Erasmus dan ook niet uit op het hervormen van de kerk, maar op het herscholen van geestelijken.
Erasmus moet naast nieuwsgierig en vooruitstrevend ook ijdel zijn geweest. Het beeld dat we tegenwoordig kennen van de geleerde met de kenmerkende muts is volgens Langereis niet toevallig zo ontstaan. Ook interessant is dat Erasmus nooit trouwde en tot op late leeftijd door Europa zou blijven dolen, op zoek naar vooral mecenassen. Zijn levenspad bracht hem onder andere naar Parijs, waar het gebrek aan academische vrijheid hem verstikte, naar het Engeland van Hendrik VIII en naar de Zwitserse Rijnstad Bazel, waar hij zijn belangrijkste uitgever zou vinden.
Erasmus: dwarsdenker ‘leeft’ dankzij de vlotte stijl, details en context die Langereis toevoegt, bijvoorbeeld wanneer ze uitweidt over het werk van Hiëronymus (347-420), Augustinus (354-430), Thomas van Aquino (1225-1274) en Rudolf Agricola (1443-1485). Er is bijzondere aandacht voor Praise of Folly , mede omdat het voorwoord zo misleidend is: Erasmus schreef zijn beroemdste satire – die wel degelijk bedoeld was voor publicatie – allerminst in drie weken tijd. Ook heeft Langereis oog voor kleine humoristische elementen, zoals de mumpsimus en de talloze intellectuele sneren die in het verleden werden uitgedeeld.
Een minpunt is het misleidende eerste hoofdstuk over een zware zeereis door de Straat van Magellaan in 1598. Het is niet duidelijk waarom dit onderdeel relevant is en de keuze om Erasmus ‘postuum’ aan het woord te laten pakt kinderachtig uit. Verder leest de tekst soms stroperig door de overdaad aan details, al lijkt dat eigen aan het genre.
English
Dutch historian Sandra Langereis made a bold choice by writing a biography about one of history’s most famous humanists. Thanks to her thorough research, quick pen and selective eye, the result is outstanding. Erasmus and his contemporaries come to life in this page-turner, which also holds some revelations. I haven’t found the English translation on Goodreads yet, but I guess Erasmus: Life of a Maverick should be published soon.
In een zinderend relaas van 800 bladzijden beschrijft historica Sandra Langereis het leven van Erasmus én de samenleving in de late middeleeuwen. Daartoe bestudeerde ze een groot aantal brieven en geschriften. Een adequate bronvermelding blijft uit in de publieksversie, maar Langereis neemt de lezer mee in haar onderzoek. Ze verwerpt onderbouwd het veronderstelde geboortejaar 1466 – volgens haar werd Erasmus geboren op 28 oktober 1469 – en maakt korte metten met de toevoeging ‘Desiderius’, een naam die Erasmus zelf verzon toen hij jong was en vlug weer achterwege liet. Uiteindelijk zou hij zijn werk ondertekenen als Erasmus Roterodamus.
Langereis schetst het beeld van een noeste intellectueel die voortdurend vragen stelt en zich niet confirmeert aan vastgeroeste dogma’s of opvattingen. In plaats daarvan wijdt Erasmus zich aan het belang van taal: hij leert zichzelf naast Latijn ook Grieks aan om toegang te krijgen tot vroege christelijke teksten, waarna hij monnikenwerk (pun intended) verricht door nieuwe vertalingen te schrijven en bestaande vertalingen door te lichten op zoek naar latere toevoegingen. Terwijl Erasmus bij leven al de status van superster bereikt, stoot hij met deze vroeg wetenschappelijke instelling de nodige scholastici en andere geestelijken voor het hoofd die hun bronnen ineens afgedaan zien als broddelwerk. Ook levert het hem een fittie op met Luther, die de waarheid volgens Erasmus tracht te monopoliseren. Daarbij zij opgemerkt dat Erasmus zich zelden inhoudelijk uitlaat over het geloof: als humanist is hij op zoek naar authenticiteit, de interpretatie van de bijbel en andere geschriften laat hij over aan zijn publiek. In tegenstelling tot Luther is Erasmus dan ook niet uit op het hervormen van de kerk, maar op het herscholen van geestelijken.
God was nooit blij of boos, zoals Luther in de bijbel dacht te lezen. Alleen in de mensenwoorden van de bijbel was God vertoornd of genadig, hardvochtig of zachtmoedig, vervuld van wrok of mild. Evangelisten en apostelen konden het goddelijke plan nu eenmaal niet anders dan in aardse mensenwoorden vatten en aan andere mensen verkondigen, onderwees Erasmus bijbellezer Luther. Die steeg als leraar niet uit boven die mensenwoorden, wanneer hij zei in de bijbel klip en klaar te lezen dat de onverbiddelijke God het goede dat hij in de mens bewerkstelligde beloonde met zijn liefde, en het kwade dat hij – of was het Satan – in de mens bewerkstelligde bestrafte met zijn toorn. Daar verbeeldde Luther zich dat zijn onfeilbare godsinzicht was ingeblazen door de heilige geest.
Erasmus moet naast nieuwsgierig en vooruitstrevend ook ijdel zijn geweest. Het beeld dat we tegenwoordig kennen van de geleerde met de kenmerkende muts is volgens Langereis niet toevallig zo ontstaan. Ook interessant is dat Erasmus nooit trouwde en tot op late leeftijd door Europa zou blijven dolen, op zoek naar vooral mecenassen. Zijn levenspad bracht hem onder andere naar Parijs, waar het gebrek aan academische vrijheid hem verstikte, naar het Engeland van Hendrik VIII en naar de Zwitserse Rijnstad Bazel, waar hij zijn belangrijkste uitgever zou vinden.
Erasmus: dwarsdenker ‘leeft’ dankzij de vlotte stijl, details en context die Langereis toevoegt, bijvoorbeeld wanneer ze uitweidt over het werk van Hiëronymus (347-420), Augustinus (354-430), Thomas van Aquino (1225-1274) en Rudolf Agricola (1443-1485). Er is bijzondere aandacht voor Praise of Folly , mede omdat het voorwoord zo misleidend is: Erasmus schreef zijn beroemdste satire – die wel degelijk bedoeld was voor publicatie – allerminst in drie weken tijd. Ook heeft Langereis oog voor kleine humoristische elementen, zoals de mumpsimus en de talloze intellectuele sneren die in het verleden werden uitgedeeld.
Ooit was dit een staande antieke uitdrukking die rechtstreeks was ontleend aan Loukianos’ grap dat wanneer twee sofisten samen filosoferen het is alsof de ene een bok melkt terwijl de ander een vergiet eronder houdt.
Een minpunt is het misleidende eerste hoofdstuk over een zware zeereis door de Straat van Magellaan in 1598. Het is niet duidelijk waarom dit onderdeel relevant is en de keuze om Erasmus ‘postuum’ aan het woord te laten pakt kinderachtig uit. Verder leest de tekst soms stroperig door de overdaad aan details, al lijkt dat eigen aan het genre.
English
Dutch historian Sandra Langereis made a bold choice by writing a biography about one of history’s most famous humanists. Thanks to her thorough research, quick pen and selective eye, the result is outstanding. Erasmus and his contemporaries come to life in this page-turner, which also holds some revelations. I haven’t found the English translation on Goodreads yet, but I guess Erasmus: Life of a Maverick should be published soon.
Read
April 25, 2023Het lukt niet, ik geraak er echt niet doorheen. Ik heb doorgezet tot over de helft, dat is al heel wat. Ik vind het ook helemaal niet vlot geschreven, waarvoor deze biografie vooral wordt bejubeld. Een herhaling van een herhaalde herhaling volgt op detail na detail. Steeds een beetje anders geformuleerd, of andere zinsconstructie of gebruik van eigennamen; Gerhard werd dan Gerard, of de vader van Erasmus of de vader van Herasmus of de zoon van, of de kopiist. Ik ben er geboeid door Erasmus aan begonnen, en de proloog was veelbelovend, maar daarna was het echt zwoegen. Na een derde van het boek te hebben gelezen had ik nog niet veel meer van het gedachtegoed van Erasmus meegekregen dan ik al wist. Wel eindeloze technische details over de verschillende lettertypes, verschillende benamingen van scholen en vormen van onderwijs, verschillende naamgevingen om er dan later op te stuiten dat de verschillende biografen het niet eens zijn over wanneer hij precies is geboren en welke scholen hij bezocht. Blijkbaar heeft Erasmus buiten veel geschreven ook veel gelogen. En vooral veel gesmeekt, bekokstoofd en geveinsd om spekpaters - letterlijk en figuurlijk - te vinden om in zijn onderhoud te voorzien en zijn projecten te financieren. Jammer, maar een teleurstelling dit boek.
July 10, 2024
Ik wist niet zo veel over Erasmus, de grootste humanist der Lage Landen, dat is nu wel even veranderd. Langereis heeft een bijzonder uitgebreid werk over hem geschreven, vlot leesbaar en zeer gedetailleerd. Niet enkel het leven van Erasmus zelf wordt uitvoerig beschreven, ook zijn werk.
Daarnaast passeren zijn bekende vrienden, bijv. Thomas More uitgebreid de revue. Wow!
Ik vond de eerste helft van dit toch wel lijvige boek dubbel zo boeiend, vooral omdat er veel achtergrond gegeven werd over het dagelijkse leven tijdens de middeleeuwen: het schoolsysteem, het leven als kloosterling, boekdrukkunst enz.
Een aanrader!
Daarnaast passeren zijn bekende vrienden, bijv. Thomas More uitgebreid de revue. Wow!
Ik vond de eerste helft van dit toch wel lijvige boek dubbel zo boeiend, vooral omdat er veel achtergrond gegeven werd over het dagelijkse leven tijdens de middeleeuwen: het schoolsysteem, het leven als kloosterling, boekdrukkunst enz.
Een aanrader!
April 14, 2024
Wat een fantastische biografie. Een inkijk in het leven en de wereld van Erasmus én talloze uitstapjes naar de levens van anderen: van Thomas More tot Hieronymus. De vileine toon, de humor, de intellectualiteit, de disputen: je krijgt Erasmus volledig mee.
February 12, 2023
https://youtu.be/AvAnbwgTPfk (Keynote presentation from the Aktion | Klikbeet)
Second 00:39-00:41
Second 00:39-00:41
May 8, 2022
Een mooi werk over een auteur waar meer over bekend zou moeten zijn. Voor mijn gevoel is het fenomeen "Erasmus" nooit zo goed begrepen, omdat hij wel binnen de kerk bleef, terwijl hij op speelse wijze kritiek uitte op diezelfde kerk. Langereis legt Erasmus zijn levenswandel gedetailleerd uit.
Het boek is redelijk dik en dat komt vooral doordat Langereis graag zijspoortjes op gaat. Figuren in Erasmus zijn leven en auteurs uit vroegere tijden worden uitvoerig beschreven, om zo de lezer een beter beeld te geven van de tijdgeest .
De auteur probeert net zo in Erasmus te duiken, als Erasmus in Hiëronymus probeerde te duiken. We lezen situaties uit Erasmus zijn leven dan ook vanuit het perspectief van Erasmus en de auteur probeert ontbrekende gegevens op die manier ook aan te vullen, voor een vloeiend chronologisch verhaal.
Er zijn duidelijke thema's in het leven van Erasmus te herkennen. Uiteraard vormt Erasmus zijn frustratie met het middeleeuwse schoolsysteem een belangrijk deel van zijn leven. Maar ook het constante geldgebrek, de lichamelijke kwesties en het gekibbel met Luther en kettervervolgers plagen Erasmus in delen van zijn leven. Het karakter van Erasmus komt hierdoor in thema's goed naar voren, waardoor de lezer door de jaren heen zijn veranderingen ook kan bijhouden.
Er zijn ook illustraties aanwezig in het boek, waar de auteur niet vaak naar verwijst. De illustraties zijn veelal titelbladen van Erasmus zijn boeken, maar ze zwerven naar mijn idee slordig in het rond en voegen weinig tot niks toe aan het verhaal. Het lijkt of de uitgever snel op eigen houtje wat illustraties heeft toegevoegd, zoals Froben met zijn titelbladen ook deed.
Uiteindelijk heeft Erasmus voor mij wel meer kleur gekregen door dit boek. Een aanradertje voor iemand met enige voorkennis.
Het boek is redelijk dik en dat komt vooral doordat Langereis graag zijspoortjes op gaat. Figuren in Erasmus zijn leven en auteurs uit vroegere tijden worden uitvoerig beschreven, om zo de lezer een beter beeld te geven van de tijdgeest .
De auteur probeert net zo in Erasmus te duiken, als Erasmus in Hiëronymus probeerde te duiken. We lezen situaties uit Erasmus zijn leven dan ook vanuit het perspectief van Erasmus en de auteur probeert ontbrekende gegevens op die manier ook aan te vullen, voor een vloeiend chronologisch verhaal.
Er zijn duidelijke thema's in het leven van Erasmus te herkennen. Uiteraard vormt Erasmus zijn frustratie met het middeleeuwse schoolsysteem een belangrijk deel van zijn leven. Maar ook het constante geldgebrek, de lichamelijke kwesties en het gekibbel met Luther en kettervervolgers plagen Erasmus in delen van zijn leven. Het karakter van Erasmus komt hierdoor in thema's goed naar voren, waardoor de lezer door de jaren heen zijn veranderingen ook kan bijhouden.
Er zijn ook illustraties aanwezig in het boek, waar de auteur niet vaak naar verwijst. De illustraties zijn veelal titelbladen van Erasmus zijn boeken, maar ze zwerven naar mijn idee slordig in het rond en voegen weinig tot niks toe aan het verhaal. Het lijkt of de uitgever snel op eigen houtje wat illustraties heeft toegevoegd, zoals Froben met zijn titelbladen ook deed.
Uiteindelijk heeft Erasmus voor mij wel meer kleur gekregen door dit boek. Een aanradertje voor iemand met enige voorkennis.
November 24, 2022
Wat een geweldige biografie. Zoveel meer te weten gekomen over Erasmus en zijn tijd. De schrijfster schrijft ook nog eens erg goed en vaak zelfs grappig.
September 10, 2023
Fenomenaal, een 700 pagina biografie die soms leest als een thriller. Op dag één las ik zo 100 pagina’s weg. Ergens in het boek vertelt Langereis hoe Erasmus de brieven van Paulus zó vertaalt en naar zijn lezers brengt dat ze de essentie van wat hij wilde vertellen tot zich kunnen nemen. Niet letterlijk vertalen, maar naar de mensen toe vertalen. En precies dat doet Langereis meerdere keren, ze sleept je mee, geeft soms veel context over tijd, talen of hoe ideeën verspreid werden voor én na de komst van de drukpers. Met een zucht sla je het aan het eind dicht.
August 9, 2023
Geweldig boek. Zeer leesbaar ook en ongekend informatief.
March 2, 2024
Zeer boeiende en grondige biografie. Ik ben het gaan lezen omdat ik vond dat ik te weinig over Erasmus wist. Dat is bij deze opgelost. Veel geleerd over de persoon en zijn tijd. Humanist in de 16e eeuw was iets anders dan nu.
Erg leuk was dat ik een deel van de vrienden en kennissen kring van Erasmus in Engeland al kende uit de cromwell trilogie van Hilary Mantel
Erg leuk was dat ik een deel van de vrienden en kennissen kring van Erasmus in Engeland al kende uit de cromwell trilogie van Hilary Mantel
December 31, 2021
Sterren naar beneden afgerond.
Het boek geeft een fascinerend beeld van het leven, de wereld en het denken van Erasmus. En zoveel is er ook weer niet veranderd als je kijkt naar het verschil tussen mensen die zelf willen denken of dit enkel vanuit autoriteit willen doen. Luther komt er in deze niet al te best vanaf.
Jammer van de soms storende herhalingen en zijsporen die wel erg ver worden afgelopen.
Het boek geeft een fascinerend beeld van het leven, de wereld en het denken van Erasmus. En zoveel is er ook weer niet veranderd als je kijkt naar het verschil tussen mensen die zelf willen denken of dit enkel vanuit autoriteit willen doen. Luther komt er in deze niet al te best vanaf.
Jammer van de soms storende herhalingen en zijsporen die wel erg ver worden afgelopen.
January 11, 2023
Een juweel van een biografie.
Ten eerste door de persoon van Erasmus zelf, die op zich al interessant was, en die er zelf nog een schepje bovenop deed door zijn autobiografie te schrijven in drievoud, ttz drie verschillende versies, die mekaar op sommige punten tegenspreken.
Erasmus komt naar voren als een hoogbegaafde jongeling, wiens enige interesse lag in de literatuur. Hij was zich terdege bewust van zijn talent, en aarzelde niet zijn intellect en belezenheid voor zijn gehoor of lezers uitgebreid ten toon te spreiden. Enigerlei vorm van bescheidenheid of terughoudendheid waren hem vreemd. Dat hij daarbij wel eens op zere tenen trapte en zich nogal wat vijanden maakte, moet niet verbazen. In die tijd was dat nog wel een stuk gevaarlijker dan tegenwoordig.
Ook bij de schrijfster moeten we deze terughoudendheid niet gaan zoeken. Stilistisch en inhoudelijk trekt ze alle registers open, en ik moet zeggen, ze komt er aardig mee weg. Het wordt zelden of nooit pedant of betweterig, omdat ze haar (schijnbaar op het klassieke Latijn geïnspireerde) exuberante woordkeuze en ingewikkelde zinsbouw vaak met wat humor relativeert. Over Latijn gesproken: het helpt soms als je als lezer nog wat schoollatijn in je achterzak hebt, maar nodig is het niet.
Haar research als geschiedkundige is in de breedte en de diepte bijna grenzeloos. Wie dacht een gemakkelijk lezende samenvatting te krijgen van het leven van een man die uiteindelijk al 500 jaar dood is, gekaderd in de grotere politieke en religieuze stromingen van zijn tijd, is eraan voor de moeite. De details die je te verwerken krijgt zijn ontelbaar. Op elke slak wordt zout gelegd. Het is ook wel zo, dat Erasmus een indrukwekkende correspondentie bijeenschreef, benevens uiteraard zijn boeken. Dus de hoeveelheid te verwerken informatie was enorm.
EIke vraag die in mevr. Langereis opkomt, hoe klein ook, wordt tot op het bot uitgeplozen, en zo nodig over 10 pagina’s uitgesmeerd, waarbij alle voors en tegens van alle kanten bekeken worden. Ook hier: het wordt nooit vervelend, ook al omdat je een heel levendig beeld krijgt van het dagelijks leven in de 15de – 16de eeuw. Ik ben nog maar aan het derde hoofdstuk en zat al gefascineerd te lezen over het onderwijs in de late 15de eeuw: kinderen leerden vaak alleen lezen, niet schrijven. Iemand die een kruisje moest zetten ipv zijn handtekening, was dus niet noodzakelijk analfabeet, maar kon wellicht uitstekend lezen.
Over het geboortejaar van Erasmus gaat het ook 4 pagina’s lang. Langereis komt uiteindelijk na ampele overwegingen tot het jaar 1469 als zijnde het meest waarschijnlijk. Want er wordt geen loopje genomen met wetenschappelijke gestrengheid: als iets niet 100% zeker is, wordt het ook als zodanig betiteld.
De bladzijden krioelen van de weetjes die je constant in hun greep houden. Een paar voorbeelden
Erasmus zijn handschrift zelf was berucht onleesbaar.
Zijn lagere school in Gouda en de hogere school in Deventer. Dit was blijkbaar een belangrijk handelscentrum eind 15de eeuw. Hier kwam ook een van de eerste drukkerijen in de Lage Landen.
Hij had een grote neus, wat een van zijn vrienden verleidde tot de vergelijking met een neushoorn.
Een van zijn correspondenten was Cornelis Gerardsz van Gouda, die zijn naam verlatiniseerde tot Aurelius!
Het dagelijks leven in het klooster van Stein. Getijden van middernacht te beginnen. 8 stuks per dag. Slapen van 19.00 tot middernacht en nadien nog een paar uurtjes in het holst van de nacht. Om 4 uur ’s morgens begint het bidden opnieuw. Je eet maar 2 x/dag, tenzij op boetedagen (zo’n 200 per jaar…), want dan is het maar 1 maaltijd. De meeste monniken proppen zich dan vol, maar Erasmus zijn maag kan daar niet tegen. Drinken mag alleen tijdens de maaltijden: slap bier of wijn. Water is gevaarlijk want vaak besmet. Erasmus had jarenlang last van nierstenen, allicht door te weinig te drinken. (Over zijn stoelgangspatroon durf ik niet eens nadenken). Vrije tijd is er nauwelijks. Verwarming op de cellen: afwezig. Gelukkig was de Kleine Ijstijd nog niet begonnen (rond 1570), maar koud was het wel in de winter.
Details over hoe de boekdrukkunst in zijn werk ging: zetters met hun verschillende sets aan Latijnse en Griekse letters, inkters, drukkers, uitgevers…
Heerlijk vind ik dit! Maar je moet er wel de tijd voor nemen.
Ten eerste door de persoon van Erasmus zelf, die op zich al interessant was, en die er zelf nog een schepje bovenop deed door zijn autobiografie te schrijven in drievoud, ttz drie verschillende versies, die mekaar op sommige punten tegenspreken.
Erasmus komt naar voren als een hoogbegaafde jongeling, wiens enige interesse lag in de literatuur. Hij was zich terdege bewust van zijn talent, en aarzelde niet zijn intellect en belezenheid voor zijn gehoor of lezers uitgebreid ten toon te spreiden. Enigerlei vorm van bescheidenheid of terughoudendheid waren hem vreemd. Dat hij daarbij wel eens op zere tenen trapte en zich nogal wat vijanden maakte, moet niet verbazen. In die tijd was dat nog wel een stuk gevaarlijker dan tegenwoordig.
Ook bij de schrijfster moeten we deze terughoudendheid niet gaan zoeken. Stilistisch en inhoudelijk trekt ze alle registers open, en ik moet zeggen, ze komt er aardig mee weg. Het wordt zelden of nooit pedant of betweterig, omdat ze haar (schijnbaar op het klassieke Latijn geïnspireerde) exuberante woordkeuze en ingewikkelde zinsbouw vaak met wat humor relativeert. Over Latijn gesproken: het helpt soms als je als lezer nog wat schoollatijn in je achterzak hebt, maar nodig is het niet.
Haar research als geschiedkundige is in de breedte en de diepte bijna grenzeloos. Wie dacht een gemakkelijk lezende samenvatting te krijgen van het leven van een man die uiteindelijk al 500 jaar dood is, gekaderd in de grotere politieke en religieuze stromingen van zijn tijd, is eraan voor de moeite. De details die je te verwerken krijgt zijn ontelbaar. Op elke slak wordt zout gelegd. Het is ook wel zo, dat Erasmus een indrukwekkende correspondentie bijeenschreef, benevens uiteraard zijn boeken. Dus de hoeveelheid te verwerken informatie was enorm.
EIke vraag die in mevr. Langereis opkomt, hoe klein ook, wordt tot op het bot uitgeplozen, en zo nodig over 10 pagina’s uitgesmeerd, waarbij alle voors en tegens van alle kanten bekeken worden. Ook hier: het wordt nooit vervelend, ook al omdat je een heel levendig beeld krijgt van het dagelijks leven in de 15de – 16de eeuw. Ik ben nog maar aan het derde hoofdstuk en zat al gefascineerd te lezen over het onderwijs in de late 15de eeuw: kinderen leerden vaak alleen lezen, niet schrijven. Iemand die een kruisje moest zetten ipv zijn handtekening, was dus niet noodzakelijk analfabeet, maar kon wellicht uitstekend lezen.
Over het geboortejaar van Erasmus gaat het ook 4 pagina’s lang. Langereis komt uiteindelijk na ampele overwegingen tot het jaar 1469 als zijnde het meest waarschijnlijk. Want er wordt geen loopje genomen met wetenschappelijke gestrengheid: als iets niet 100% zeker is, wordt het ook als zodanig betiteld.
De bladzijden krioelen van de weetjes die je constant in hun greep houden. Een paar voorbeelden
Erasmus zijn handschrift zelf was berucht onleesbaar.
Zijn lagere school in Gouda en de hogere school in Deventer. Dit was blijkbaar een belangrijk handelscentrum eind 15de eeuw. Hier kwam ook een van de eerste drukkerijen in de Lage Landen.
Hij had een grote neus, wat een van zijn vrienden verleidde tot de vergelijking met een neushoorn.
Een van zijn correspondenten was Cornelis Gerardsz van Gouda, die zijn naam verlatiniseerde tot Aurelius!
Het dagelijks leven in het klooster van Stein. Getijden van middernacht te beginnen. 8 stuks per dag. Slapen van 19.00 tot middernacht en nadien nog een paar uurtjes in het holst van de nacht. Om 4 uur ’s morgens begint het bidden opnieuw. Je eet maar 2 x/dag, tenzij op boetedagen (zo’n 200 per jaar…), want dan is het maar 1 maaltijd. De meeste monniken proppen zich dan vol, maar Erasmus zijn maag kan daar niet tegen. Drinken mag alleen tijdens de maaltijden: slap bier of wijn. Water is gevaarlijk want vaak besmet. Erasmus had jarenlang last van nierstenen, allicht door te weinig te drinken. (Over zijn stoelgangspatroon durf ik niet eens nadenken). Vrije tijd is er nauwelijks. Verwarming op de cellen: afwezig. Gelukkig was de Kleine Ijstijd nog niet begonnen (rond 1570), maar koud was het wel in de winter.
Details over hoe de boekdrukkunst in zijn werk ging: zetters met hun verschillende sets aan Latijnse en Griekse letters, inkters, drukkers, uitgevers…
Heerlijk vind ik dit! Maar je moet er wel de tijd voor nemen.
September 15, 2021
een fascinerende blik op deze humanist
Als men mij twee weken geleden zou gevraagd hebben wat ik weet over Erasmus, dan was mijn antwoord beperkt tot 'de auteur van Het Lof der Zotheid'. Deze uitstekende en uitgebreide biografie heeft me geleerd dat Erasmus zoveel meer was dan alleen maar de auteur van dat ene kleine werkje, dat overigens nog steeds in druk is.
Het was echt fascinerend te lezen hoe deze humanist bij uitstek vele obstakels heeft moeten overwinnen om zijn boodschap aan een breed publiek (dankzij de recente uitvinding van de boekdrukkunst) over te brengen. Er wordt ook zeer veel aandacht besteed aan de tijdsgeest van de 15e eeuw: o.a. de opkomst van Luther en hoe Erasmus zich tegen de beschuldigingen van beide kampen, Lutheranen en pausgezinden moest verdedigen.
Persoonlijk vond ik ook de problemen die komen kijken bij de het drukken van boeken in het algemeen en in het Grieks in het bijzonder zeer leerrijk. Zoals andere besprekingen reeds vermeldden, kan je je echt inleven in Erasmus' leven: een groot deel bracht hij door op de rand van de armoede. Desondanks bleef hij onvermoeid boeken publiceren, manuscripten opzoeken, massaal veel brieven schrijven, ... en dat allemaal zo'n 500 jaar vóór er sprake was van computers. Het is verbazend.
Helaas is er één zaak die mij erg stoorde aan dit boek: het taalgebruik. Ik zou dit ronduit 'oubollig' durven noemen en het boek staat vol met anglicismen en neologismen. Waarom schrijf je 'de tortuur' als je ook gewoon 'de marteling' kan schrijven. De zinsconstructies zijn vaak geforceerd en dat is een belemmering voor het pure leesplezier.
Ik vind ook dat er vrij weinig aandacht wordt besteed aan de laatste 10 levensjaren van Erasmus. Ik kreeg het gevoel dat de schrijfster op het einde zonder inspiratie zat en het boek zo snel mogelijk wou beëindigen (maar dat zal zo wel niet zijn). Ik had ook graag een epiloog gezien waarin Sandra Langereis ons een blik zou gunnen op wat er later met het werk van Erasmus gebeurd is. Er is massaal veel bronnen onderzoek gedaan naar zowel het Oude als het Nieuwe Testament en ik had graag geweten in welke mate de resultaten van Erasmus' onderzoek later bevestigd of weerlegd werden. Maar dit is misschien iets voor een volgend boek.
Ondanks deze minpunten is dit zeker een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd in filosofie, theologie, humanisme, de renaissance, ....
Als men mij twee weken geleden zou gevraagd hebben wat ik weet over Erasmus, dan was mijn antwoord beperkt tot 'de auteur van Het Lof der Zotheid'. Deze uitstekende en uitgebreide biografie heeft me geleerd dat Erasmus zoveel meer was dan alleen maar de auteur van dat ene kleine werkje, dat overigens nog steeds in druk is.
Het was echt fascinerend te lezen hoe deze humanist bij uitstek vele obstakels heeft moeten overwinnen om zijn boodschap aan een breed publiek (dankzij de recente uitvinding van de boekdrukkunst) over te brengen. Er wordt ook zeer veel aandacht besteed aan de tijdsgeest van de 15e eeuw: o.a. de opkomst van Luther en hoe Erasmus zich tegen de beschuldigingen van beide kampen, Lutheranen en pausgezinden moest verdedigen.
Persoonlijk vond ik ook de problemen die komen kijken bij de het drukken van boeken in het algemeen en in het Grieks in het bijzonder zeer leerrijk. Zoals andere besprekingen reeds vermeldden, kan je je echt inleven in Erasmus' leven: een groot deel bracht hij door op de rand van de armoede. Desondanks bleef hij onvermoeid boeken publiceren, manuscripten opzoeken, massaal veel brieven schrijven, ... en dat allemaal zo'n 500 jaar vóór er sprake was van computers. Het is verbazend.
Helaas is er één zaak die mij erg stoorde aan dit boek: het taalgebruik. Ik zou dit ronduit 'oubollig' durven noemen en het boek staat vol met anglicismen en neologismen. Waarom schrijf je 'de tortuur' als je ook gewoon 'de marteling' kan schrijven. De zinsconstructies zijn vaak geforceerd en dat is een belemmering voor het pure leesplezier.
Ik vind ook dat er vrij weinig aandacht wordt besteed aan de laatste 10 levensjaren van Erasmus. Ik kreeg het gevoel dat de schrijfster op het einde zonder inspiratie zat en het boek zo snel mogelijk wou beëindigen (maar dat zal zo wel niet zijn). Ik had ook graag een epiloog gezien waarin Sandra Langereis ons een blik zou gunnen op wat er later met het werk van Erasmus gebeurd is. Er is massaal veel bronnen onderzoek gedaan naar zowel het Oude als het Nieuwe Testament en ik had graag geweten in welke mate de resultaten van Erasmus' onderzoek later bevestigd of weerlegd werden. Maar dit is misschien iets voor een volgend boek.
Ondanks deze minpunten is dit zeker een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd in filosofie, theologie, humanisme, de renaissance, ....
August 8, 2022
Gr-wel-dig boek!!! Je leert niet deze hele bijzondere wetenschapper kennen, maar ook de wereld om hem heen. Magistraal.
December 28, 2022
Een geschiedenisboek zoals je die zelden leest.
De rode draad is het leven van Erasmus.
Maar rondom dat leven vinden heel veel gebeurtenissen plaats die het leven van de hoofdpersoon beïnvloeden. Ook die gebeurtenissen worden beschreven, zo nodig uitgediept. Daarbij geeft Sandra Langereis de verbanden met het leven van Erasmus, en legt de relevantie uit door hier zware accenten te leggen en daar lichte.
Uitgediept wordt, om te beginnen, het kloosterleven waar Erasmus zich na zijn intreding aan moest houden. Hoe het eigenlijk toeging in een middeleeuws klooster. Hoe strikt de discipline was van vasten, zingen en bidden (de acht gebedsstonden: De metten gedurende de nacht, om middernacht. De lauden rond zonsopgang. De priem rond 6 uur. De terts rond 9 uur. De sext rond 12 uur. De none rond 15 uur. De vespers rond 17 uur. De completen rond 20 uur) en hoe zwaar dat Erasmus viel. En dat vroom gedrag belangrijker was dan zelf nadenken, daar kon Erasmus ook slecht tegen. Dat lijdt, mede, tot zijn boek ‘tegen barbarij’, waarin hij de onbekwaamheid van leermeesters bekritiseert die door hun eigen tekortkomingen de onwetendheid in stand houden.
En dan hoe ‘de boekenwereld’ in (en voor) die tijd functioneerde. Perkament, papier, hand geschreven, gedrukt. Hoe de uitgever, de drukker en de boekhandelaar vaak één en dezelfde persoon was. De rol van de zetter, de inkter, de drukker. Dat boeken gedrukt werden door een door de auteur geselecteerde drukker en meteen daarna ‘nagedrukt’ door andere drukkers die dan hun eigen markt bedienden. (waaronder Lof der zotheid, Adagia, Novum Testamentum, Handboek voor de Christensoldaat, Parafrase van Paulus' brief aan de Romeinen, De vrije wil). Allemaal zonder vergoeding voor de auteur.
Hoe auteurs, en dus ook Erasmus, om geld moest bedelen bij rijke (vaak adellijke) mensen, die hij dan in zijn voorwoord/aanbeveling bij het boek benoemde als geërde kenner, mecenas o.i.d..
Heel vernederend.
Dat hij dus ook, in tegenspraak met zijn principes, daar aan toe gaf om te kunnen (over)leven, wat hem tot een beetje gespleten persoon maakt.
Hoe Erasmus, op zijn tocht te paard over de Alpen, ‘blij’ was met het koude weer, omdat dat de struikrovers er van weerhield op pad te gaan.
Hoe de universitaire wereld werkte, waar Erasmus uiteindelijk een plek wist te verwerven. Hoe hard en op hoog niveau er gewerkt werd en hoe armoedig het leven van de docent Erasmus evengoed bleef.
Hoe de discussies verliepen tussen de verschillende geloofsstromingen binnen de katholieke kerk, met elk hun eigen favoriete kerkvader (en hun persoonlijke vooroordelen en na-ijver) en hoe die discussie met de opkomst van Luther volkomen uit de hand liep, tot en met martelingen en ketterverbrandingen toe. Duidelijk laat Langereis zien dat Erasmus een historisch taalkundige benadering had waar Luther een geïnspireerd metafysische houding aannam, en daar naast op persoonlijke gronden over ging tot scheldpartijen.
Door al deze aspecten te behandelen, in perspectief te plaatsen en te verbinden met Erasmus is dit boek veel meer geworden dan (alleen) de biografie van Erasmus. Het is een vlot geschreven schets van een tijdperk waarin de macht van de (katholieke) kerk kantelt en zelf over dingen (waaronder de bijbel) nadenken opkomt, mede dankzij de boeken die Erasmus schreef.
De rode draad is het leven van Erasmus.
Maar rondom dat leven vinden heel veel gebeurtenissen plaats die het leven van de hoofdpersoon beïnvloeden. Ook die gebeurtenissen worden beschreven, zo nodig uitgediept. Daarbij geeft Sandra Langereis de verbanden met het leven van Erasmus, en legt de relevantie uit door hier zware accenten te leggen en daar lichte.
Uitgediept wordt, om te beginnen, het kloosterleven waar Erasmus zich na zijn intreding aan moest houden. Hoe het eigenlijk toeging in een middeleeuws klooster. Hoe strikt de discipline was van vasten, zingen en bidden (de acht gebedsstonden: De metten gedurende de nacht, om middernacht. De lauden rond zonsopgang. De priem rond 6 uur. De terts rond 9 uur. De sext rond 12 uur. De none rond 15 uur. De vespers rond 17 uur. De completen rond 20 uur) en hoe zwaar dat Erasmus viel. En dat vroom gedrag belangrijker was dan zelf nadenken, daar kon Erasmus ook slecht tegen. Dat lijdt, mede, tot zijn boek ‘tegen barbarij’, waarin hij de onbekwaamheid van leermeesters bekritiseert die door hun eigen tekortkomingen de onwetendheid in stand houden.
En dan hoe ‘de boekenwereld’ in (en voor) die tijd functioneerde. Perkament, papier, hand geschreven, gedrukt. Hoe de uitgever, de drukker en de boekhandelaar vaak één en dezelfde persoon was. De rol van de zetter, de inkter, de drukker. Dat boeken gedrukt werden door een door de auteur geselecteerde drukker en meteen daarna ‘nagedrukt’ door andere drukkers die dan hun eigen markt bedienden. (waaronder Lof der zotheid, Adagia, Novum Testamentum, Handboek voor de Christensoldaat, Parafrase van Paulus' brief aan de Romeinen, De vrije wil). Allemaal zonder vergoeding voor de auteur.
Hoe auteurs, en dus ook Erasmus, om geld moest bedelen bij rijke (vaak adellijke) mensen, die hij dan in zijn voorwoord/aanbeveling bij het boek benoemde als geërde kenner, mecenas o.i.d..
Heel vernederend.
Dat hij dus ook, in tegenspraak met zijn principes, daar aan toe gaf om te kunnen (over)leven, wat hem tot een beetje gespleten persoon maakt.
Hoe Erasmus, op zijn tocht te paard over de Alpen, ‘blij’ was met het koude weer, omdat dat de struikrovers er van weerhield op pad te gaan.
Hoe de universitaire wereld werkte, waar Erasmus uiteindelijk een plek wist te verwerven. Hoe hard en op hoog niveau er gewerkt werd en hoe armoedig het leven van de docent Erasmus evengoed bleef.
Hoe de discussies verliepen tussen de verschillende geloofsstromingen binnen de katholieke kerk, met elk hun eigen favoriete kerkvader (en hun persoonlijke vooroordelen en na-ijver) en hoe die discussie met de opkomst van Luther volkomen uit de hand liep, tot en met martelingen en ketterverbrandingen toe. Duidelijk laat Langereis zien dat Erasmus een historisch taalkundige benadering had waar Luther een geïnspireerd metafysische houding aannam, en daar naast op persoonlijke gronden over ging tot scheldpartijen.
Door al deze aspecten te behandelen, in perspectief te plaatsen en te verbinden met Erasmus is dit boek veel meer geworden dan (alleen) de biografie van Erasmus. Het is een vlot geschreven schets van een tijdperk waarin de macht van de (katholieke) kerk kantelt en zelf over dingen (waaronder de bijbel) nadenken opkomt, mede dankzij de boeken die Erasmus schreef.
June 15, 2022
Formidabel!
Meestal ben ik blij als ik een boek uit heb. Nu overvalt me een zekere melancholie. Dit boek heeft me bijna twee maanden dagelijks plezier gebracht. Het voelt alsof ik de mens Erasmus heb leren kennen. En die ongelofelijk boeiende periode waarin hij geleefd heeft. De verdienste van de auteur is dat dit allemaal tot leven komt. En op een of andere manier voelt de tijd van 500 jaar geleden zo hedendaags aan. Ik ben gebeten door dit boek en het tijdsgewricht dat zo mooi wordt beschreven. Thomas Moore komt ook uitgebreid aan bod. Wie kan me een mooi boek over zijn leven aanraden? En liefst geschreven door een landgenoot van hem?
Meestal ben ik blij als ik een boek uit heb. Nu overvalt me een zekere melancholie. Dit boek heeft me bijna twee maanden dagelijks plezier gebracht. Het voelt alsof ik de mens Erasmus heb leren kennen. En die ongelofelijk boeiende periode waarin hij geleefd heeft. De verdienste van de auteur is dat dit allemaal tot leven komt. En op een of andere manier voelt de tijd van 500 jaar geleden zo hedendaags aan. Ik ben gebeten door dit boek en het tijdsgewricht dat zo mooi wordt beschreven. Thomas Moore komt ook uitgebreid aan bod. Wie kan me een mooi boek over zijn leven aanraden? En liefst geschreven door een landgenoot van hem?
Read
February 5, 2023Fascinerend boek wel - begint met een krachtig verhaal over een ontdekkingsreis waar alleen een beeld van Erasmus een rol speelt. Het is sterk inhoudelijk en informatief - wel erg lang naar mijn smaak. Maar een frisse Erasmus, zoals Erasmus een frisse theologie en bijbelvertaling voorstond. Zijn vroege opleiding in Deventer maakte alle verschil, zijn verdoemde geboorte (als zoon van een priester) maakte uiteindelijk minder verschil. Zijn leven lang op een houtje bijtend en bedelend, tot hij aan het eind van zijn voor middeleeuwse begrippen lange leven in redelijke welstand een tuin kreeg om in te wandelen, van zijn Bazelse uitgever Froben. Ziekte speelt een grotere rol in het lot van Erasmus dan ik wist (patroons die vroeg sterven ('gekookt' door de zweetziekte) - pest en dansende ziekte, die hem laten verhuizen.
De Summa van Thomas als eerste gedigitaliseerde werk was voor mij nieuw, zal ik nog eens nazoeken.
De Summa van Thomas als eerste gedigitaliseerde werk was voor mij nieuw, zal ik nog eens nazoeken.
August 16, 2023
Schitterende biografie over het leven van Erasmus. Dit speelde zich af op de drempel van middeleeuwen naar moderne tijd. Tot op de dag van vandaag laat deze "uitvinder" van een historisch kritische benadering van de bijbel niet alleen zijn afdruk na in de Kerk, maar ook in de cultuur en wetenschap is Erasmus nog steeds actueel.
December 5, 2021
Prachtig boek. Langereis heeft van het boek niet alleen een biografie gemaakt maar ook een tijdsbeeld door uitvoerig in te gaan op onder andere hoe het onderwijs eind 15de eeuwse onderwijs eraan toe ging en dat alles doet ze zeer wetenschappelijk wat niet vaak voorkomt bij een publieksboek. Chapeau!
September 19, 2023
Een zeer complete en informatieve biografie. Heel prikkelend en het zet aan tot nadenken en verdere verdieping in de tijd van Erasmus, die erg uitgebreid wordt beschreven. Meer wetenschappelijk en met veel context dan vlot en meeslepend, dus vooral geschikt voor lezers die echt de diepte in willen.
July 19, 2022
Geweldig boek over de eerste tekstcriticus van de bijbel. Bijzonder om te lezen hoe moedig hij vasthield aan zijn opvattingen en wetenschappelijke inzichten. Een humaan mens en een immense geleerde die in zijn tijd een bestseller auteur was, maar ook te maken kreeg met de inquisitie. De auteur maakt vele uitstapjes wat soms vermoeiend is, maar ook heel leerzaam. Zo vertelt de auteur over de overgang van overschrijven naar de boekdrukkunst, over Thomas More en natuurlijk over Luther.
December 24, 2022
Geen woorden voor: ene geweldig boek en een geweldige biografie!
September 15, 2025
Knap staaltje geschiedschrijving. Ook redelijk makkelijk te volgen, al kan het taalgebruik wel wat hedendaagser. Ipv tortuur kun je natuurlijk ook gewoon marteling schrijven, en zo zijn er nog tal van voorbeelden.
Verder echt een aanrader, al is het geen boek dat je in een paar dagen uitleest.
Verder echt een aanrader, al is het geen boek dat je in een paar dagen uitleest.
January 8, 2023
Prettig leesbare biografie, levendig taalgebruik. Maar veel te gedetailleerde informatie om in zijn geheel boeiend te zijn.
Als lezer kon ik me maar niet losmaken van de gedachte dat dit door een enorme fan geschreven is. Alles wat Erasmus doet en schrijft is goed of wordt vergoelijkt. En al die anderen zijn dom, of zwak, of allebei. Ik kreeg langzaamaan een hekel aan Erasmus, terwijl ik oprecht denk dat hij dat nou ook weer niet verdiend heeft.
Als lezer kon ik me maar niet losmaken van de gedachte dat dit door een enorme fan geschreven is. Alles wat Erasmus doet en schrijft is goed of wordt vergoelijkt. En al die anderen zijn dom, of zwak, of allebei. Ik kreeg langzaamaan een hekel aan Erasmus, terwijl ik oprecht denk dat hij dat nou ook weer niet verdiend heeft.
August 8, 2021
Tour de force, zonder twijfel.
Op een aantal vlakken blijft men echter wat op zijn honger zitten. Zo worden sommige zaken enthousiast overbelicht terwijl andere onderbelicht of zelfs onvermeld blijven.
Enkele voorbeelden: tijdens het lezen vroeg ik me af waarom, terwijl er per slot van rekening zo (!) uitgebreid wordt ingegaan op de leer van allerhande kerkvaders, humanisten die ongetwijfeld een behoorlijke impact op Erasmus hadden gewoonweg onvermeld blijven. Zo legde ik een aantal keer spontaan de link tussen Erasmus' ideeën/levenswandel en de ideeën van een denker als Nicolaas van Cusa, die kort door de bocht oa beweerde dat God voor feilbare mensen gewoonweg onkenbaar is (wegens te groots, Plato dus) , en dat het daarom niet zo donders veel uitmaakt welk geloof je aanhangt. Etc. Bij opzoeking bleek daarop dat specifiek de Latijnse School in Deventer waar Erasmus school liep (wat wel uitgebreid wordt behandeld) is opgericht en werkte door een enorm legaat van niemand minder dan Nicolaas van Cusa. Ongetwijfeld droegen de humanistische lesgevers er het ideeëngoed van Cusanus uit, en daarom had zoiets in deze ambitieuze biografie gerust ook mogen worden belicht. Ik vrees echter dat Cusanus in hetzelfde schuitje zit als Erasmus, en evenzeer ideologisch ondergesneeuwd is geraakt.
Iets anders: Erasmus' brieven zijn ongetwijfeld een goudmijn, en werden door Langereis dan ook terecht geplunderd. Waarom dan de brief die Theun de Vries in zijn boek "Ketters" aanhaalt, waarin Erasmus er zich over beklaagt dat de hoge Romeinse clerus niet meer gelooft, en dat eentje hem er zelfs via Plinius van probeert te overtuigen dat er geen leven na de dood is, niet wordt gebruikt is mij een raadsel. In het verhaal dat L. brengt lijkt me dat niet onbelangrijk.
Maar goed: niks weerhoudt de auteur ervan haar verhaal geheel in de traditie van Erasmus verder uit te breiden en haar familienaam alle eer aan te doen. Want zicht krijgen op de geschiedenis vereist, doorheen de nevelen en de rookkanonnen van de tijd,...
Op een aantal vlakken blijft men echter wat op zijn honger zitten. Zo worden sommige zaken enthousiast overbelicht terwijl andere onderbelicht of zelfs onvermeld blijven.
Enkele voorbeelden: tijdens het lezen vroeg ik me af waarom, terwijl er per slot van rekening zo (!) uitgebreid wordt ingegaan op de leer van allerhande kerkvaders, humanisten die ongetwijfeld een behoorlijke impact op Erasmus hadden gewoonweg onvermeld blijven. Zo legde ik een aantal keer spontaan de link tussen Erasmus' ideeën/levenswandel en de ideeën van een denker als Nicolaas van Cusa, die kort door de bocht oa beweerde dat God voor feilbare mensen gewoonweg onkenbaar is (wegens te groots, Plato dus) , en dat het daarom niet zo donders veel uitmaakt welk geloof je aanhangt. Etc. Bij opzoeking bleek daarop dat specifiek de Latijnse School in Deventer waar Erasmus school liep (wat wel uitgebreid wordt behandeld) is opgericht en werkte door een enorm legaat van niemand minder dan Nicolaas van Cusa. Ongetwijfeld droegen de humanistische lesgevers er het ideeëngoed van Cusanus uit, en daarom had zoiets in deze ambitieuze biografie gerust ook mogen worden belicht. Ik vrees echter dat Cusanus in hetzelfde schuitje zit als Erasmus, en evenzeer ideologisch ondergesneeuwd is geraakt.
Iets anders: Erasmus' brieven zijn ongetwijfeld een goudmijn, en werden door Langereis dan ook terecht geplunderd. Waarom dan de brief die Theun de Vries in zijn boek "Ketters" aanhaalt, waarin Erasmus er zich over beklaagt dat de hoge Romeinse clerus niet meer gelooft, en dat eentje hem er zelfs via Plinius van probeert te overtuigen dat er geen leven na de dood is, niet wordt gebruikt is mij een raadsel. In het verhaal dat L. brengt lijkt me dat niet onbelangrijk.
Maar goed: niks weerhoudt de auteur ervan haar verhaal geheel in de traditie van Erasmus verder uit te breiden en haar familienaam alle eer aan te doen. Want zicht krijgen op de geschiedenis vereist, doorheen de nevelen en de rookkanonnen van de tijd,...
December 21, 2024
Kostte me even wat tijd, maar wat een fantastisch boek en wat een wijsheid had deze man
Displaying 1 - 30 of 90 reviews