De stilte van de ander

by Abdelkader Benali

‘Stilte kan spaarzaam licht laten schijnen over wat zich voltrokken heeft. Stilte van schaamte, van verdriet en van verbijstering, omdat de mens in staat is te vernietigen. Wie herdenkt, verplicht zichzelf oog te hebben voor wie oorlog en genocide ontvluchten. Voor mij opent de stilte van 4 mei de deur naar de ander. Durven we stil te zijn, dan durft de ander wellicht zichzelf te zijn. De stilte is geen passieve handeling, het is een ons actief instellen op de komst van een nieuwe wereld. De stilte houdt ons overeind.’

Primo Levi wijst er in Is dit een mens op dat wanneer de mens alle waardigheid is ontnomen, hij broederschap vindt in de aanwezigheid van zijn naaste. De stilte van de ander is een pleidooi voor verbreding van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog dat Abdelkader Benali schreef ter gelegenheid van de Nationale Dodenherdenking 2021.

‘Met veel van wat Benali schrijft ben ik het oneens. En toch, juist daarom kan ik deze belangrijke tekst aanbevelen. Over de ander en de niet-ander, assimilatie en noodlot, grappen en bekeerlingen.’ – Arnon Grunberg

Met gedichten over vrijheid van Dean Bowen, Tsead Bruinja, Ellen Deckwitz, Maureen Ghazal, Anne-Fleur van der Heiden, Lamia Makaddam, Roelof ten Napel, Derek Otte, Iduna Paalman en Alfred Schaffer.

Genres: Nonfiction, Poetry

64 pages, Paperback

First published April 6, 2021

About the author

Benali was born in Morocco, but came to Rotterdam at the age of four. Later he moved to Amsterdam. Except novels and plays Benali also writes articles and reviews for various Dutch newspapers and magazines.

Reviews

[Monique · Rating 4 out of 5]

Het is een enorm gemiste kans dat Abdelkader Benali de 4 mei-lezing van 2021 niet uit zal spreken. Niet alleen omdat hij een duidelijke boodschap heeft die een brug had kunnen slaan tussen meerdere groepen, maar ook omdat wat hij heeft geschreven wonderschoon is en het hart raakt. Ieder van ons heeft een verleden. Een verhaal van voorouders. Waar zij vandaan kwamen. Die ons maakten wie we nu zijn. Ieder verhaal moet verteld en aangehoord worden. Alleen dan kunnen we elkaar in het midden ontmoeten. Wat mij betreft is dit essay een brug. Als we alleen de moed maar hadden om die te betreden.

[Jan Buelens · Rating 3 out of 5]

Op 4 mei herdenkt Nederland.
Maar herdenken kan verschillende ladingen dekken.
De auteur beschrijft zijn concrete worsteling met de parallel tussen vroeger en nu.

Op 4 mei is Nederland stil.
Maar stilte kan verschillende ladingen dekken.
Uit de universaliteit van Levi die hij beschrijft, haal ik: probeer zo bewust mogelijk te leven.

[Katharina Boekhorst · Rating 4 out of 5]

Een prachtig drieluik van een inleiding, essay en gedichtencollectie die tezamen een zachte doch scherpe noot geven. Belangrijk om naar elkaars verhalen te (blijven) luisteren.

[Berit · Rating 3 out of 5]

Mooi boekje van Abdelkader Benali ter gelegenheid van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Het bestaat uit een inleiding, een essay, en een aantal gedichten van anderen, maar de inleiding voelde wat mij betreft al als een essay an sich.

In de inleiding reageert Benali op iets dat Arnon Grunberg tijdens de Dodenherdenking van 2020 gezegd zou hebben: namelijk dat (en ik parafraseer) uitsluiting van minderheden tegenwoordig weer aan de orde van de dag is, maar dat het dit keer voornamelijk moslims en mensen van kleur treft. Met die opmerking trok hij dus een vergelijking tussen het lot van moslims nu, en joden toen, aldus Benali.

Interessant genoeg vindt Benali dat problematisch. "Kon het zijn dat Grunberg de Marokkaan romantiseerde?" vraagt hij, in zijn inleiding.
Door islamofobie en antisemitisme op een lijn te stellen, verdwijnt als het ware de specificiteit van islamofobie en "moslim-zijn." "De moslim" wordt als het ware een canvas waarop een bepaald idee kan worden geprojecteerd...in dit geval een slachtoffer in het huidige tijdsgewricht, maar niet iemand die verder iets te maken heeft met WWII.

Benali heeft daar zijn twijfels bij. In plaats van een directe vergelijking te trekken tussen de jodenvervolging destijds, en het lot van moslims vandaag de dag, stelt hij, zou het mooier zijn om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog te verbreden. Dat is eveneens de kern van het essay dat volgt op de inleiding.
Benali's eigen Marokkaanse voorouders (achterooms) werden door Nazi's meegenomen om voor Franco te vechten in de Tweede Wereldoorlog. Blijkbaar werden zo 15,000 Marokkaanse soldaten naar Spanje gebracht. Bizar!
Door dit soort verhalen bij de herdenking te betrekking, stelt Benali, blijft het voor meer mensen relevant. Daarnaast is die 1 minuut stilte cruciaal: door stilte geef je ruimte aan de ander zijn verhaal te doen en erkend te zien.

Het verschil zit 'm dus hierin: door te suggereren dat islamofobie vergelijkbaar is met antisemitisme, is het verhaal meteen klaar: joden toen, moslims nu, einde. Moslims hebben daarin geen stem, en worden bovendien op afstand van de oorlog geplaatst.
Door te laten zien dat moslims - of in Benali's voorbeeld, specifiek Marokkanen -- ook deel uitmaken van de geschiedenis omtrent de Tweede Wereldoorlog, hebben ze wel een stem, EN maken ze deel uit van die geschiedenis. Door daar bij stil te staan, "horen" we die ervaring.
De stilte van de ander klinkt dan ineens luid.

Zelf heb ik mijn twijfels over het verbreden van de herdenking op 4 mei, maar Benali heeft me wel aan het denken gezet. Hij schrijft heel mooi en overtuigend, en verweeft zijn eigen herinneringen met voorbeelden uit de literatuur (Primo Levi, Dante) en een deel van de geschiedenis van Marokko. Heel interessant om te lezen.

Tot slot staan er nog een aantal gedichten van anderen in het boek, die allen oorlog/vrijheid als thema hebben. Ik houd niet zo van thematische gedichten, omdat ze al snel vervallen in clichés. Deze doen dat niet, maar toch was ik niet super-enthousiast. Het deed me gewoon niet zoveel.
Wel heel mooi is het gedicht van de Friese Tsead Bruinja, - zeer de moeite waard.

Al met al is dit een mooi boekje dat (zeker nu, tijdens de oorlog in Oekraine) relevant blijft en nieuwe vragen oproept over hoe de geschiedenis geschreven wordt en wie daarin gehoord wordt, en wie niet.

[Gijs Limonard · Rating 2 out of 5]

De auteur heeft helaas de stilte van de ander nodig om vervolgens overwegend zijn eigen verhaal kwijt te kunnen (en overeind te blijven).

[André · Rating 4 out of 5]

Abdelkader Benali was door Het Nationaal Comité 4 en 5 mei uitgenodigd de 4 mei-lezing voorafgaand aan de dodenherdenking te geven. Maar nadat heisa was ontstaan over voor joden kwetsende uitspraken die Benali vijftien jaar eerder had gedaan, trok hij zich terug. Dit boekje lijkt bedoeld als alternatief voor wat hij in mei had willen zeggen. In 2020 had Arnon Grunberg de lezing verzorgd en de jarenlange stelselmatige haatcampagne tegen joodse burgers in de jaren '30 in nazi-Duitsland vergeleken met de discriminatie van Marokkanen in Nederland. Waarin zou die kunnen eindigen als zij de zondebok worden voor allerlei problemen, want 'een deel van Nederland staat op elk gewenst moment klaar om een heksenjacht te beginnen'.
Had Benali wel gesproken, dan had hij op 4 mei gepleit voor verbreding van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, zo is te lezen in De stilte van de ander - de lezing is een boekje geworden.
Als kind zweeg Benali tijdens het kringgesprek op school. Andere kinderen hadden de spannende verhalen van hun grootouders over de oorlog, hij niet. Benali moest zelf de verbinding met WO II zoeken.
Hij keek Schindler's List, las Primo Levi én verdiepte zich in de oorlogsgeschiedenis van zijn eigen Marokkaanse voorouders, die gedwongen werden voor Hitlers bondgenoot Franco te vechten in Spanje. Benali overziet de grotere, samenhangende geschiedenis van verschillende landen en volken. De tekst van Benali wordt aangevuld met gedichten over vrijheid van Dean Bowen, Tsead Bruinja, Ellen Deckwitz, Maureen Ghazal, Anne-Fleur van der Heiden, Lamia Makaddam, Roelof ten Napel, Derek Otte, Iduna Paalman en Alfred Schaffer.
Persoonlijk vind ik toch wel een gemiste kans dat Abdelkader Benali de 4 mei-lezing van 2021 niet uit kon spreken. Niet alleen omdat hij een duidelijke boodschap heeft die een brug had kunnen slaan tussen meerdere groepen, maar ook omdat wat hij heeft geschreven ieder van ons raakt. Want ieder van ons heeft een verleden.

[Sandra Van den Bosch · Rating 4 out of 5]

Ik heb het gedoe tussen Grunberg en Benali niet gevolgd maar ben blij dat het ermee heeft voor gezorgd dat Benali dit boekje heeft geschreven.
..."De oorlog is een ten diepste fysieke sensatie, het bezorgt de rillingen over de rug, men voelt kippenvel. Het dreigend binnenvallen van de geschiedenis bezet het lichaam. Iedereen die vlucht voor oorlog zal die de rest van zijn leven in zijn lichaam meedragen. Pas als het lichaam zijn rust heeft gevonden eindigt de oorlog, al wordt oorlog net als armoede overgedragen aan de volgende generatie.
Wanneer vluchtelingen een veilige haven vinden in Nederland wil dat niet zeggen dat ze meteen veilig zijn. Integendeel, dan pas komt de angst, precies zoals Bob den Uyl het ervaarde. Wanneer je op de vlucht bent dan heb je het druk met afscheid nemen, een veilig heenkomen vinden; alles is gericht op actie, geen tijd voor stilstand."...

[Frans Werrij · Rating 3 out of 5]

Bedoeld als lezing bij de 4 mei herdenking. Zijn gekozen perspectief - als Rotterdamse nazaat van Marokkaanse huurlingen die onder Franco de Spaanse republiek hebben geliquideerd - is wel interessant. Wie weet waar ons dit zal brengen in herdenkingsland. Met de bijgevoegde gedichten kan ik niet zoveel..

[ReaderofBooks · Rating 4 out of 5]

4,5 ster

Prachtig verwoord essay over hoe Benali 4 mei ervaart (naar aanleiding van Grünbergs speech over Nederlanders met een Marokkaanse achtergrond) dat eindigt met een indrukwekkende bloemlezing aan poezie over een diversere 4 mei en vrijheid

[Neda · Rating 3 out of 5]

Audioboek beluisterd via StoryTel. Mooie beschrijvingen van Benali die je aan het denken zetten.