Tập 2 rất hay, rất ám ảnh với mình.
Dường như khi bắt đầu đọc đến tập 2, mình chỉ chăm chú vào Lượm và câu chuyện vượt ngục của cậu, vì mình thích Lượm quá. Nhưng đến khi gấp sách lại, mình chỉ toàn nghĩ về Mừng, cậu chiến sĩ nhỏ tuổi khiến mình đau đến ám ảnh.
• Những chương cuối cùng của truyện, tác giả đẩy người bạn chiến sĩ bé bỏng đến một tình huống oái ăm kì lạ, sự nghiêm trọng của nó đứng khu biệt với những khó khăn trước kia của đội: bị nghi oan là gián điệp, là Việt gian! Không thể tưởng tượng nổi người chiến sĩ nhỏ bé 13 tuổi ấy đã chịu đựng những đớn đau tinh thần gì, vì chính mình - người đứng ngoài cuộc cũng đã không thể chịu nổi. Mình hiểu rõ cảm giác tủi thân uất ức đến vô vọng khi không ai tin lời mình nói cả, khi mọi lời nói phản bác luôn chĩa về mình. Mà với Mừng, chuyện ấy chắc hẳn khủng khiếp hơn cả, vì em vốn là đứa bé ngây thơ trong sạch, vì em là người đồng đội trước kia được mọi người tin tưởng. Mình tin Phùng Quán đã thành công trong việc viết truyện, từng câu từng chữ thật và ám ảnh đến nỗi khiến mình trong phút chốc biến thành Mừng, trải nghiệm những cảm xúc tột đỉnh ấy, để rồi khóc và thán phục xuýt xoa. Không thể dùng từ nào để diễn tả được cảm xúc lúc này của mình.
"Con không phải Việt gian! Con là Vệ Quốc Đoàn! Mạ ơi!.."
Tiếng minh oan xé lòng mang hương vị tuyệt vọng vì đến người mẹ cũng nghĩ em là Việt gian, vì đến khi mẹ trút hơi thở cuối cùng em vẫn chưa nói rõ một lời minh bạch nào cho mình, để rồi mẹ ra đi cùng đắng cay và tự trách.
Nỗi uất ức tuyệt vọng đó cứ ám ảnh mình, đến cả tận khi ngủ. Không có ai đứng về phía Mừng cả, sự thơ ngây vốn có đã khiến em nằm mãi ở cái tuổi 13.
Thương Mừng đến thế, mình lại càng thích đội trưởng Lê Thắng. Anh tốt quá, đến nỗi trong giây phút quan trọng quyết định sự sống còn của chiến khu, anh vẫn dịu dàng tin tưởng giao nhiệm vụ cho Mừng, gọi tên Mừng thật ruột rà thân thiết, mặc dù cả chiến khu biết em là Việt gian. Phải chăng, trong tâm hồn người chỉ huy vĩ đại vẫn luôn cháy sáng niềm tin ở đồng đội của mình. Nhưng anh đã hy sinh, niềm đau nhân đôi!
Mình không thể ngừng khóc khi đã đọc đến những dòng cuối cùng, và sau đó lại rơi vào trạng thái nặng nề. Đi học, đi ăn, đi tắm, lướt mạng: câu thoại cuối cùng của Mừng vẫn cứ mãi văng vẳng bên tai, bên óc, hằn sâu trong trí nhớ của mình:
"Anh ơi, anh đừng nghi em là Việt gian nữa anh hí!"
Dù hy sinh, nhưng mình tin Mừng đã mãn nguyện. Vì em đã lấy mạng sống của mình để đổi lấy cái chết tanh tưởi của giặc. Vì em đã đánh đổi máu của mình để lập công cho kháng chiến. Và xúc động làm sao, sự hy sinh đó như là một lời hẹn thề chắc chắn về sự chung thuỷ với Cách mạng, về sự trong sạch của bản thân; cũng như cái chết đó là chìa khoá để mở còng tay của sự hiểu lầm, sự đau đớn và tự trách của người mẹ em. Em đã được đoàn tụ với mẹ, và có lẽ mẹ đã thấu nỗi oan của em. Cảm động biết bao, khi dù trải qua bao nhiêu năm tháng mỗi người mỗi ngả, bao nhiêu giây phút đau đớn quằn quại vì nhau, thì tình thương của Mừng và mẹ vẫn cập bến bờ "hạnh phúc" và "gia đình"! Có thể nói, bên cạnh cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, tình cảm gia đình, mẫu tử cũng thật thiêng liêng, sôi sục, "dữ dội" làm sao!
• Quỳnh-sơn-ca là nhân vật thứ 2 mình muốn nói đến. Em cũng làm mình khóc rất dữ dội, nhưng không dai dẳng và ám ảnh như Mừng. Tuy vậy, dấu ấn Quỳnh để lại khó mà nhạt phai. Mình xin dẫn lại cảm nhận của mình về Quỳnh mà mình đã viết từ mấy hôm trước, sau khi mình đọc đến cái chết của em…
_________
Quỳnh-sơn-ca, một chú bé nhẹ nhàng, mỏng manh, dễ thương lại có một trái tim vô cùng sắt đá và kiên cường. Mà tất cả hành động của em, đều được ánh sáng thiêng liêng dẫn dắt, soi rọi: ánh sáng của "Lý tưởng cách mạng".
Vì bệnh tật, em không thể xung phong ra trận như các bạn khác, nhưng bù lại, em lại là mảnh ghép đóng vai trò không thể thiếu của chiến khu năm đó. Quỳnh là niềm vui, là liều thuốc an ủi, vỗ về cho bao tâm hồn đớn đau vì bệnh tật, ngả nghiêng vì đói khổ. Bằng những lời ca quyết chiến quyết thắng, em đã biến khó khăn thành ý chí, những xao xuyến ngã lòng thành niềm tin sắt đá đối với kháng chiến. Làm sao quên được những câu hát hùng tráng năm ấy:
"Sông Ô Lâu đôi bờ trắng tóc lau
Hát lời thề kháng chiến đến bạc đầu."
Quỳnh không xuất hiện quá dày đặc, đến tập 2 đã có một phần em là chủ thể chính. Nhưng tựa như ánh sao băng bay vụt qua bầu trời thẳm, ngay vào lúc sáng rỡ nhất, em lại hy sinh. Hy sinh vì bệnh tật, nhưng thật ra là vì nỗi đau ở bên trong: sự đau đớn không thể nói thành lời khi chứng kiến ba mình là một tên đại Việt gian. Trái tim Quỳnh rỉ máu, và vỡ!
Con người là động vật có bản tính lưỡng lự, vì họ luôn phải đứng trước những lựa chọn: vật chất hay tinh thần, địa vị hay gia đình, tiền bạc hay tình yêu,… Và đếm sao hết những người đã chọn vứt bỏ cái lí tưởng cao đẹp, để chạy đến bên một vùng "địa đàng" sung sướng. Mà Quỳnh sao lại đơn giản thế! Thích sông Ô Lâu, thích các Xê Ca chứ không thích nước Thuỵ Sĩ đâu! Yêu Vệ Quốc Đoàn, thậm chí là bền gan quyết tử sống chết với Vệ Quốc Đoàn, cũng không ham danh quyền thế của con đường Vê-giê! Mấy ai vững vàng được như em, đặc biệt trong hoàn cảnh năm 1947 gian khổ nhất của lịch sử chiến tranh Bình Trị Thiên khi ấy….
Cái chết của Quỳnh-sơn-ca bất ngờ quá, có lẽ còn bất ngờ hơn cả cái chết của Vịnh-sưa. Và cho đến tận lúc chết, âm nhạc vẫn theo em, cùng Lý tưởng cách mạng bền vững. Quỳnh là hiện thân của người chiến sĩ-nghệ sĩ trong chiến tranh. Thế ta mới biết, các chiến sĩ cứu nước vẫn luôn tràn đầy mộng tưởng lãng mạn, yêu đời trước tình thế "ngàn cân treo sợi tóc". Và âm nhạc, những bài hát cách mạng là chiếc đòn bẩy đằng sau bức rèm mỏng, nhẹ nhành mà âm thầm nâng đỡ tất cả mọi người, cùng niềm tin về một ngày mai Chiến thắng!
Cái chết của em đau đớn, lạ lùng nhưng nó là tiếng chuông thức tỉnh những người đã bước tới mấp mé ranh giới của sự ngã lòng, khiếp nhược và có ý định rời bỏ kháng chiến. Đặc biệt thay, cái chết xúc động đó còn gột rửa cho bao tâm hồn chai sạn của hậu thế, để lại trong lòng ta những dấu chấm hỏi, những dấu ba chấm, và những câu trả lời thiết thực nhất. Đến nỗi, ta sẽ phải thốt lên kinh ngạc:
"Tuổi thơ dữ dội ấy là của những con người dữ dội."
Và phải chăng, ta đang nằm im lìm quá, cái dữ dội biến mất, nhường chỗ cho sự trống rỗng, mờ nhoè?
Chiêm ngưỡng bức tranh văn chương này, để ta nhận ra ta nhỏ bé làm sao trước những con người thời đại gan góc đó…
"Cuộc sống gian khổ, thiếu thốn kinh người của hoàn cảnh bệnh viện chiến khu ngày đó, từ khi có Quỳnh, bỗng vơi nhẹ bớt." (Tr255)
"Chú bé chiến sĩ này chính là hiện thân của mộng tưởng và ý chí của tất cả chúng ta trong giai đoạn kháng chiến bi tráng, quyết liệt hiện nay…" (Tr259)
___________
• ….Mình thấy lời bình của mình về nhân vật Quỳnh sâu sắc, mượt mà và hay hơn của Mừng. Lý do cũng bởi vì mình không biết nói chi về Mừng cả, tâm trạng và cảm xúc mình cứ rối tung lên, chốc chốc nhớ đến điều gì đó về em thì lại nhanh quên, nhường chỗ cho suy nghĩ khác. Mừng làm mình khóc hơn cả, và Mừng in dấu sâu đậm trong ấn tượng của mình hơn. Ngòi bút mình bình về Quỳnh là ngòi bút hướng về cái mĩ lệ của từ ngữ, diễn đạt và suy nghĩ. Nhưng ngòi bút viết về Mừng lại giống ngòi bút "nhật ký", tâm tình sẻ chia và nói rõ nỗi đau của mình - chân thật.
• Nhân vật tiếp theo - cũng là nhân vật yêu thích của mình: Lượm-sứt. Ở phần review tập 1, mình đã nói quá nhiều về Lượm rồi, nhưng qua đây mình vẫn muốn nói đôi lời, vì mình thích cậu chàng này quá. Tính cách là thứ mình thích nhất ở Lượm, sang đến tập 2 càng thấy rõ nổi bật tâm hồn chiến sĩ lẫn trẻ thơ của cậu. Một điều đặc biệt là Lượm và Bồng có đồng điệu về tính cách: gan dạ, bản lĩnh, cứng đầu, bướng bỉnh, dễ nổi nóng,… nhưng bàn tay văn chương của tác giả rất kì diệu, mình vẫn có thể cảm nhận rõ sự khác biệt giữa hai nhân vật này, mặc dù không thể nói rõ khác ở đâu. Đây là một điểm đáng chú ý trong phong cách của Phùng Quán.
Còn nhớ, khi đọc đến đoạn chuyển cảnh: từ Lượm còn nhỏ đến Lượm lúc lớn, mình đã rất sung sướng khi biết Lượm sẽ trốn thoát được tù và vẫn còn sống sót sau này. Nhưng rất hụt hẫng khi Lượm đã ngừng xuất hiện từ chương 7. Sau này đọc đến những lúc khó khăn, những đoạn có thằng Kim và sự hiểu lầm Mừng, mình thầm cầu mong Lượm bất ngờ xuất hiện và cứu giúp. Tuy vậy, đúng như người ta nói, càng hy vọng lại càng thất vọng.!!!! Nhưng trong lòng mình, Lượm giống như một anh hùng vậy. Ngầu bá cháy!
Xuyên suốt cuộc vượt ngục, có thể thấy rõ hành động của Lượm được dẫn dắt bởi lòng kiêu hãnh của người chiến sĩ và tính tự ái của con nít. Theo mình, lý do mà tác giả đã đặc biệt ân ái cho Lượm xuất hiện dày đặc các trang giấy là vì Lượm sở hữu dường như là toàn bộ cốt cách, phẩm chất của một chiến sĩ thực thụ. Cuộc vượt ngục của cậu đã minh chứng cho điều đó. Dõi theo Lượm, mình càng thêm khâm phục và trân trọng bộ đội nước ta. Một thời hào hùng càng thêm sáng rực theo từng bước chân cậu.
Lời thoại của Lượm cho mình cảm giác như Lượm không phải là một cậu bé, mà là một người lớn. Phùng Quán hay ở chỗ, chỉ qua ngôn từ mà mình cảm nhận rõ sự căm ghét và khinh bỉ giặc đến tột cùng của Lượm.
Một trong những lời thoại độc đáo của Lượm: "Hình như tụi này đã cất tiếng nói là phải nạt nộ, như người ta đi ỉa là phải rặn".
Qua câu chuyện vượt tù, mình cũng hiểu thêm về chiến tranh. Người đứng đầu, chỉ huy kháng chiến vô cùng quan trọng. Đó là lí do họ luôn được bảo vệ, và được rút lui trước tiên. Khi Chỉ huy trưởng mặt trận khu C bị đưa đến nhà lao Thừa Phủ, Lượm đã khóc. Vì ngoài nỗi đau đớn thương xót đồng đội, niềm tin vào thắng lợi chắc chắn của cuộc kháng chiến mà Lượm rất kiêu hãnh và vui sướng vì được đi dự phần, đang bị lung lay.
Có một hình ảnh liên tưởng rất thú vị nảy ra trong óc mình khi đọc đến cuộc chạm trán giữa Lượm và con béc-giê hung hãn. Hai nhân vật này như hai phe của kháng chiến vậy. Lượm đại diện cho nhân dân ta. Con béc-giê thì đại diện cho quân xâm lược. Béc-giê tới cắn Lượm, Lượm "muốn vùng vẫy thoát ra nhưng không thoát nổi", cậu bị cắn cho chảy máu, rồi đau đớn, uất giận, cậu quay lại trả thù. Tựa như vậy, giặc đến đánh chiếm nhân dân và đất nước, đã có biết bao người hi sinh, rơi lệ, đổ máu. Trong giai đoạn đầu, mọi người sống trong lo sợ, đau đớn và không phục. Và rồi, họ vùng dậy, tiến lên và đánh trả. Cuối cùng, con béc-giê đã bị gãy hết răng nhọn hoắt, không thể cắn ai - cũng như giặc tàn ác, sau này chẳng còn cách nào hung hăng xâm phạm Việt Nam.
Câu nói cuối cùng của Lượm vô cùng ấn tượng và ý nghĩa:
"Vĩnh biệt đời tù!". Có thể chăng, nó là một dự báo cho tương lai, rằng sẽ không chỉ vượt được tù, mà còn vượt thoát ra khỏi những tháng ngày nô lệ giặc chiếm.
• Lượm, Mừng, Quỳnh dù tuổi đời còn nhỏ như thế nhưng đã dám khước từ mọi cám dỗ, hơn nữa còn đáp trả lại chúng bằng sự khinh bỉ và ngạo mạn của những người chiến sĩ thực thụ. Thật khó để giữ mãi cái Tôi trong sạch, nhưng vì niềm tin kháng chiến, vì giọt máu Việt Nam thân yêu, họ đã trở nên mạnh mẽ oai hùng đến vậy. Không như thằng Kim, mê muội tiền bạc, danh vọng đến hoá dại hoá điên. Mình chợt nghĩ đến một thời đỉnh cao của các nước phương tây, khi họ chỉ tập trung vào chủ nghĩa duy lí, tôn thờ công nghệ đến nỗi cho rằng nó là thứ có thể giải quyết mọi vấn đề xã hội. Họ mê muội lún sâu vào con đường vật chất, để rồi đang lên đến tột đỉnh của sự vinh quang, họ lại đột nhiên rơi tõm xuống hố sâu của sự suy đồi. Vì họ đã đánh mất đi nhân vị của mỗi người dân, đã làm thoái hoá đi tinh thần của tất cả mọi người. Mỗi người dân không cảm thấy được tự do, trái lại họ phải trở thành nô lệ của vật chất. Vậy liệu có khác chi với Kim? Ham mê vật chất đến độ ấy mà đã thu hồi tinh thần cao thượng phải có của người chiến sĩ. Thằng đó sẵn sàng làm nô lệ dưới sự chỉ huy của bọn Tây, và âm mưu đầu độc quê hương! Dù Phùng Quán không kể chuyện tiếp theo xảy ra với hắn, nhưng ắt hắn sẽ không thể toại nguyện và trường thọ trong cái hắn cho là "hạnh phúc", là "sung sướng".
• Tất nhiên, những nhân vật còn lại mình đều thích, và có ấn tượng. Cả Lép-sẹo chém thuê chém mướn cũng không làm mình ghét và khiếp đảm như thằng Kim kia. Các anh ở chiến khu cũng vô cùng dễ thương, gan góc và trọng nghĩa.
• Có một trải nghiệm thú vị khi mình đọc cuốn "Tuổi thơ dữ dội" là mỗi lúc căng thẳng, phấp phỏng, lo âu cho từng nhân vật (như Lượm, Mừng), mình luôn dừng đọc và không dám động đến cuốn sách nữa. Mình nhát gan quá, rất muốn đọc nhưng nghĩ đến những viễn cảnh khinh khủng nhất xảy đến, mình lại rút lui và đợi gan "mọc" lên lại. Còn những lúc xúc động, nhất là đoạn của Mừng, dù mình đau như chính mình là Mừng, nhưng mình lại không thể rời mắt khỏi trang giấy, cứ đọc như thế trong nước mắt.
• Đến cuối truyện, có rất nhiều câu hỏi xoay quanh đầu mình mà tác giả vẫn chưa trả lời. Liệu tất cả mọi người sẽ biết sự oan khuất của Mừng? Và họ sẽ phản ứng ra sao? (mình vô cùng tiếc, không cam chịu khi có rất nhiều người vẫn chưa biết được chuyện Mừng bị oan mà đã hy sinh). Liệu Lượm như thế nào rồi, những người còn sống thì sao? Ba mẹ Quỳnh sau khi nhận được tin con mình chết sẽ tiếp tục làm Việt gian hay có hành động gì khác? Vệ-to-đầu còn sống hay không, và có vượt tù như Lượm không? Chỉ huy trưởng mặt trận khu C và Vệ bị phát hiện là do thằng Kim? Thằng Kim sau này chết hay sống? Cuộc kháng chiến sau này của Huế vẫn ổn chứ? Người dân đã chiến đấu như thế nào và giành lấy độc lập ra sao?….
Mình nghĩ đọc truyện nên như thế, đặc biệt với cuốn tiểu thuyết về lịch sử dân tộc như vậy. Chúng ta đọc để không chỉ nhìn lại một thời hào hùng oanh liệt của nhân dân, những chiến sĩ nhỏ tuổi - hỉ mũi chưa sạch nhưng đã dũng cảm xông pha bảo vệ bờ cõi Tổ quốc thân yêu - mà còn là để ngẫm nghĩ, suy tư, tự vấn chính lương tâm mình và ngoảnh nhìn lại quá khứ: tìm hiểu và trân trọng. Chúng ta hãy biết rằng, thời chiến tranh dù được phơi ra ánh sáng bao nhiêu bí mật đi chăng nữa, thì vẫn còn đó những tảng băng chìm đen tối mà chúng ta không thể nào tưởng tượng đến. Khi ta bắt đầu thắc mắc, mình tin tình yêu nước đã tự khắc dâng lên và niềm tự tôn của dân tộc đang sống dậy giữa những tháng ngày ưu phiền náo nhiệt này. Hãy đọc, và ngẫm. Hãy cùng cười, cùng khóc. Hãy yêu thương, căm giận. Hãy sống cho mình, và nhớ về người…
Hãy…. Hãy gì? Bạn hãy tự điền!
___________
P/S:
Sau đây là một số trích dẫn mình ấn tượng trong quá trình đọc tập 2 quyển "Tuổi thơ dữ dội"
(1) Làm người mà không khí khái cũng như lưỡi câu không có ngạnh, là đồ bỏ đi (Tr41)
(2) Dọn sạch những nhơ nhớp đầu độc cuộc sống đồng loại là một trong những chiến công lớn lao nhất của con người (Tr83)
(3) Trong giây phút nguy hiểm của trận đánh, một tiếng cười ngạo của người chỉ huy nhiều lúc làm cho đơn vị đủ sức chuyển bại thành thắng. (Tr87)
(4) "… Rất có thể không phải một tháng, hai tháng mà phải mất nhiều tháng nhiều năm nữa, chúng ta mới đánh đuổi hết bọn cướp nước bán nước giải phóng được Tổ quốc, giải phóng thành phố thân yêu của chúng ta… Nếu thế hệ chúng tôi chưa làm xong được sứ mệnh lớn lao này, thì thế hệ các em phải nối tiếp xốc tới, hoàn thành cho bằng được…"
(5) Cuộc kháng chiến thần thánh của đất nước đã làm nảy sinh biết bao điều kỳ diệu! Nó giống như quặng mỏ kim loại quý với một trữ lượng vô tận, bấy lâu nằm sâu ẩn kín dưới các tầng đất, bỗng được mũi khoan của kháng chiến chạm vào, phát hiện, làm giàu sang cho nòi giống. Biết bao nhiêu thiếu niên đã sống và chết như những bậc anh hùng cái thế! Và chắc cũng không hiếm những chú bé hoá thành nghệ sĩ cách mạng như chú bé bệnh nhân của tôi!"
-> Một cái nhìn mới - ngoài sứ mệnh giải phóng đất nước, cách mạng và kháng chiến còn là cơ hội cứu rỗi những người dân bất hạnh trong bạo lực, đói nghèo và thân cô thế cô (các thành viên trong tổ trinh sát). Nếu không có cách mạng, biết bao điều bí ẩn và hay ho của đất nước Việt Nam cũng sẽ không thể được khai mở và đưa ra ngoài ánh sáng (như tài năng của Quỳnh). Kháng chiến đã để cho con người được cảm nhận hạnh phúc chưa bao giờ được cảm nhận, và cho con người nhận ra vết nứt trong tâm hồn (như chiến sĩ xạ thủ Tiến). Cũng như Cách mạng đã níu con người quay về cái thiện lương vốn có, với chữ NGƯỜI trong sạch (như Lép-sẹo).
(6) Tôi phản đối thủ đoạn và dối trá (….) vô tình chúng ta đã tự làm nhơ bẩn lý tưởng cao đẹp của chúng ta. Lý tưởng đó là Sự Thật! (…) Sự dối trá giống như cây kim bọc giẻ. Trước sau rồi người ta cũng biết. (Tr261)
-> Đọc lại quá khứ của dân tộc, mình mới nhận ra có biết bao người sống với lý tưởng cao đẹp như thế. Giá trị đạo đức của các chiến sĩ là như vậy, sẽ không là như kia! Để từ đây mình càng khâm phục và học hỏi!
(7) "Phải hành động cho đến khi không còn một phương tiện nào nữa mới thôi" (Mô-da)
-> Đặt trong hoàn cảnh lịch sử lại càng đúng đắn: dù ăn bao nhiêu phát đạn, mảnh bom, dù có thể tàn tật hay sắp chết đi chăng nữa, các chiến sĩ vẫn xông pha hành động đến khi trút hơi thở cuối cùng. Lượm, Mừng, Vịnh, người chiến sĩ nghe đàn Quỳnh trước khi đi vào cõi âm, đội trưởng, trung đoàn trưởng,…. tất cả mọi người trong truyện là ví dụ.
(8) Nếu biết được cái giá của mỗi vắt cơm đó, người ta sẽ phải nhận rằng, trên thế gian này không có thứ cao lương mĩ vị nào đắt hơn. Giá của mỗi vắt cơm là giá máu (…) "Ôi, những hạt cơm em ăn, nặng trĩu máu nhân dân!"
-> Độc lập hôm nay có được đều nhờ một phần rất lớn của những đoàn dân tiếp tế không ngán đạn bom gian khổ
(9) - Mừng đó à, răng em lại ở đây?
- Anh ơi, anh đừng nghi em là Việt gian nữa anh hí!