Maar dat mag je niet zeggen: De nieuwe generatie radicaal- en extreemrechts in Nederland

by Nikki Sterkenburg

Drie jaar lang volgt journalist en onderzoeker Nikki Sterkenburg ruim veertig radicaal- en extreemrechtse activisten. Ze schuift aan bij neonazi’s met Wehrmacht-helmen in de keuken, interviewt de moskeebezetters van Identitair Verzet en maakt van dichtbij de opkomst van studiegenootschap Erkenbrand mee.

Ze wil weten wie ze zijn, wat ze beweegt en hoe ze te werk gaan. Zeker nu ze niet meer altijd te herkennen zijn aan kale koppen en nazi-symbolen, maar juist hun activisme combineren met een baan en een rijk sociaal leven buiten de beweging.

Ze spreekt hen over hun verleden (‘die oorbellen vond mevrouw Rost van Tonningen maar niks’), het heden (‘ik ben liever extreemrechts dan extreem-slecht’) en hun toekomstbeeld (‘het gaat bloedig worden’). Naarmate ze langer met activisten optrekt, hoort ze ook dingen waarvan het niet de bedoeling was dat ze die zou horen. Maar dat mag je niet zeggen is een beklemmende schets van een nieuwe generatie Nederlandse radicaal- en extreemrechtse activisten.

Nikki Sterkenburg (1984) schreef achtereenvolgens voor Nieuwe Revu, Quote, Elsevier en Vrij Nederland. Voor haar verhaal over de Nederlandse alt-rightbeweging (‘Dan ben ik maar een nazi’, Elsevier) won ze de Mercur voor Tijdschriftreportage van het Jaar. Momenteel promoveert ze aan de Universiteit Leiden op radicaal- en extreemrechts in Nederland, waar Maar dat mag je niet zeggen de journalistieke editie van is.

Genres: Nonfiction, Politics, Society, Audiobook, Journalism, Sociology

248 pages, Paperback

First published May 20, 2021

About the author

Nikki Sterkenburg (1984) schreef achtereenvolgens voor Nieuwe Revu, Quote, Elsevier en Vrij Nederland. Voor haar verhaal over de Nederlandse alt-rightbeweging (‘Dan ben ik maar een nazi’, Elsevier) won ze de Mercur voor Tijdschriftreportage van het Jaar. Momenteel promoveert ze aan de Universiteit Leiden op radicaal- en extreemrechts in Nederland, waar Maar dat mag je niet zeggen de journalistieke editie van is.

Reviews

[Find me on The Storygraph · Rating 3 out of 5]

Ik vind dit niet zo'n heel goed boek. En dat ligt aan mijn verwachtingen uiteraard.
Als je van dit boek verwacht dat de monsters op rechts beschreven worden als monsters, teleurstelling. Er zijn zelfs nazi's die hun buren helpen of koekjes bakken voor hun Marokkaanse buurvrouw. Jeetje ja. Als je verwacht een goed overzicht te lezen over de gedachtes op radicaal rechts, helaas. Het is meer een oppervlakkige beschrijving van typetjes en met wie ze het allemaal doen. En Sterkenburg gebruikt in dit boek types die het misschien goed doen in een academische studie waar definities en afbakeningen heel belangrijk zijn. In dit boek komen die wat koddig over. Of onuitgediept.
En heel eerlijk gezegd verwacht ik van journalisten dat ze een beetje vlot kunnen schrijven. En helaas. Na leeslustvermoordende formuleringen als 'Waarover later meer' haak ik af.
Wat wel goed is? Het is een kleine wie-is-wie van rabiaat rechts. Het geeft een kleine inkijk in de donkere wereld aan die kant.
Maar ja.

[Henk · Rating 4 out of 5]

Vlotgeschreven deepdive in de enge, maar steeds meer gangbare, subcultuur van extreem en radicaal rechts
Voorstanders van de multicultuur eindigen tegen de muur

Review volgt maar een boek passend bij een angstaanjagend tijdsbeeld. Ondanks alle interne strubbelingen en marginalisering lijkt dit gedachtegoed alleen maar meer mainstream te worden. Deze mensen lijken allemaal wat sneu en marginaal, totdat ze echt aan de macht komen en ze hun slogans en “gedachte experimenten” kunnen gaan uitvoeren.

[Kas Woudstra · Rating 3 out of 5]

Hm. Het voelt alsof Sterkenburg, na het doorploeteren van haar PhD de pendule nu wat veel andere kant op heeft laten schieten: alsof de ‘ervaringen en indrukken als journalist’ iets té centraal staan.

Vooropgesteld: de stijl is direct, rap, heerlijk. Dit boek naast een promotie, dat weer naast een baan: bizar knap. De structuur is aanvankelijk duidelijk; drie soorten radicaal- en extreemrechtse activisten (wat al gauw vijf types blijkt). De verhalen rijk en schokkend in detail.

Maar het doel en de structuur worden gaandeweg diffuus. Wat leren we nou, wie nieuwe radicaal- en extreemrechtse activisten zijn, en waarom ze actief blijven? (p.16). Of wat ‘beweegredenen’ zijn, weer een andere vraag. Of wat voor activistische dingen ze doen; ook weer een andere vraag. Beweegredenen, motivaties om actief te blijven, zelfbeeld, (activistische) praktijken; het loopt een beetje door elkaar.

Ook de selectie van participanten is soms triviaal. ‘De reden dat ik [de NVU] grotendeels buiten beschouwing heb gelaten is dat ze geen deel uitmaken van het landelijke netwerk dat ik volg.’ Juist. Ik volg ze niet, want ik volg ze niet. De NVU past perfect binnen de afbakening van de populatie. Omdat Constant Kusters (de voorman van NVU) een moeilijke man blijkt en alleen om wederhoor gevraagd wordt leer je vervolgens vrij weinig.

Toch, ondanks dit soort lacunes: het prikkelt; smaakt naar meer, als een voorgerecht voor haar proefschrift, of vergelijkbaar ander werk. (Dus tips: meer dan welkom).

[Boudewijn · Rating 3 out of 5]

Nikki Sterrenburg heeft gedurende een aantal jaren onderzoek gedaan in de Nederlandse rechts-extremistische kringen en ruim veertig radicaal- en extreemrechtse activisten gevoerd.

Het boek bestaat uit drie delen: de eerste twee delen behandelen de 'klassieke' extreem rechtse aanhangers van onder andere de NVU, Pegida Nederland en Identitair Verzet. Hieruit komt een redelijk amateuristisch beeld uit naar voren: demonstraties van maximaal 40 personen, splintergroeperingen, bier drinkende skinheads met bomberjacks en witte veters, eigenlijk de klassieke manier waarop velen nog tegen de extreem-rechtse activisten kijken.

In het derde deel komt de alt-right beweging naar voren. Hier komt een veel meer beklemmend beeld naar voren: vaak anonieme internetters, gekleed in modieuze truien met een overhemd eronder - maar met net zo gevaarlijke ideeën. Het gedachtengoed bestaat uit een ideaal beeld van de witte hetero alfa-man, waarbij de gehele maatschappij zich moet conformeren. Voor feminisme is geen plaats: de vrouw dient de kinderen te baren en voor kiesrecht is geen sprake (meer). Iedereen die zich hier tegen uitspreekt krijgt te maken met online intimidatie, waarbij niks wordt geschuwd.

Doordat deze alt-righters hun activisme combineren met een 'normale' baan en een rijk sociaal leven, zijn deze mensen minder te vatten: het is juist dat wat ze zo gevaarlijk maakt. Sommigen zijn actief bezig zich voor te bereiden op een burgeroorlog, die volgens hen zich in Nederland elk moment voor kan gaan doen. Wie zal zeggen dat er geen Nederlandse Breivik zal gaan opstaan, om met een aanslag een rassenoorlog te willen ontketenen om de bestaande sociale structuren omver te werpen en een superieure heilstaat te vestigen?

Het zijn juist deze "wolven in maatpakken" die, in tegenstelling tot de openlijke bier-drinkende neo-nazi's, het grootste gevaar zullen (gaan) vormen.

[Richard Verschuren · Rating 4 out of 5]

cijfer: 8
Ik wist niet veel over radicaal- en extreemrechts in Nederland. Natuurlijk weet je dat er mensen rondlopen die zichzelf neonazi noemen, maar aangezien ik er (waarschijnlijk) geen één persoonlijk ken, is dit boek een openbaring! Helder en zeer uitgebreid wordt uitgelegd aan een leek zoals ik wat er in Nederland speelt op het gebied van rechtse groeperingen waarvan de één nog beter denkt te weten hoe toekomstig Nederland eruit behoort te zien, dan de ander. Ik heb er veel van geleerd........ oh en nu ik erover nagedacht heb, denk ik toch dat ik iemand met radicale rechtste standpunten ken... als ik die nog eens een keer tegenkom dan ga ik eens lekker met hem discussiëren... ik heb nu voldoende kennis denk ik......

[Sophie · Rating 4 out of 5]

erg interessante materie, prettig geschreven waardoor ik er gemakkelijk doorheen vloog.

in het begin van het boek dacht ik nog dat we niks te vrezen hebben van deze radicaal- en extreemrechtse lieden, want ze krijgen toch telkens ruzie en dan vallen hun groepjes weer uit elkaar. maar toen kwam ik in het laatste deel bij alt-right en erkenbrand aan en toen kreeg het toch wel benauwd, omdat deze mensen daadwerkelijk capabel lijken te zijn.

[Elise · Rating 2 out of 5]

Hoge verwachtingen voordat je aan boek begint is natuurlijk nooit handig maar jeetje wat saai. Eeuwige opsomming over wat deze jochies denken. Ja dat is wel al duidelijk. Saai en oninteressant geschreven, weinig diepgang, alleen wat oppervlakkige gesprekken.

[Hannah Bremer · Rating 4 out of 5]

Dichterbij het gedachtegoed van radicaal- en extreemrechts kun je bijna niet komen. Door het bezoeken van bijeenkomsten en protesten en het interviewen van rechtsdenkenden, lukt het Sterkenburg een beeld te schetsen van hoe het rechtse Nederlandse landschap eruitziet. Ze onderscheid vijf typen activisten binnen dit landschap, met overeenkomstig gedachtegoed, maar ook duidelijke verschillen in hun beweegredenen en aanpak.

Hoewel ik me bewust ben van de linkse bubbel waar ik me in begeef, heb ik met veel plezier over gedachtegoed gelezen die mijlenver van me af staat. Het zet in elk geval interessante gesprekken met mijn vriend en vrienden in gang.

[Saman Koliaea · Rating 4 out of 5]

Interessante inkijk in het gedachtengoed van radicaal- en extreemrechts, zoals andere reviews aangeven mist het boek diepgang, maar dat was ook niet de intentie van de auteur geloof ik. Het heeft in elk geval mijn interesse gewekt om de thesis van de auteur te lezen en me verder te verdiepen in deze thematiek.

[Lauri van Oosterom · Rating 4 out of 5]

In een ruk uitgelezen. Ik vond de persoonlijke interviews van Nikki Sterkenburg met de radicaal- en extreemrechtse activisten erg interessant om te lezen. Begrijpen zal ik deze mensen nooit, maar het heeft me wel goede inzichten gegeven. Boek is ook fijn en toegankelijk geschreven.

[Bas · Rating 4 out of 5]

In dit boek komen extreemrechtse en radicaalrechtse Nederlanders dichtbij; soms een stuk dichterbij dan je lief is. Nikki Sterkenburg weet knap te balanceren tussen wetenschappelijke distantie, journalistieke interesse en persoonlijke stellingname.

[Alicia · Rating 4 out of 5]

Goed geschreven, boeiend, al was het voor mij niet vreselijk vernieuwend. Ik had al aardig wat kennis over het onderwerp, deels door mijn eigen rechts-populistische achtergrond (vroeger, thuis) en deels door rond te kijken op Twitter, verschillende rechtsextremistische accounts te bekijken en de linkjes naar hun Telegram accounts en YT kanalen te volgen. Voor kennis over de denkbeelden hoefde ik het niet te lezen. En dat mensen met slechte denkbeelden ook nog steeds mensen zijn met gevoelens en goede kanten wist ik ook al.

Het sterkste van het boek, naast de funfactor van in iemands leven gluren, is vooral de indeling naar motivatie. Bepaalde mensen voelen zich aangetrokken tot bepaalde groepen en ideeën. Omdat ze bijvoorbeeld houden van spanning (net als de voetbalhooligans die vroeger ergens op een veldje gingen knokken, gewoon omdat het kon). Of omdat contact zoeken en een groep hebben gevonden waar ze welkom zijn, ook al zijn ze niet echt overtuigd van de ideeën.

Sterkenburg zet helder uiteen wat mensen aantrekt in de verschillende extreemrechtse bewegingen. Daarmee kun je nadenken over hoe je ze daar vanaf zou kunnen brengen of op zijn minst het gevaar dat ze vormen kan beheersen.

[Eva · Rating 4 out of 5]

spannender dan de spannendste thriller. echt reuze interessant, maar net een beetje te "simpel" gebracht voor vijf sterren. veel herhaling, net iets te weinig diepgang. maar!! in principe spreken de interviews voor zichzelf. ik ga dit boek aan iedereen uitlenen (kom maar door met de verzoekjes)

[Astrid Inge · Rating 2 out of 5]

..omdat ik even niet meer kan lezen over mooie, kwetsbare fictieve mensen die hun zooo verdiende HEA niet krijgen...

Wat zal ik hiervan zeggen... Wat ik had verwacht is een grimmige beschrijving van mensen met zwarte bivakmutsen die politiewagens omduwen, met stenen gooien en brandstichten. De gewone doorsnee rechtse demonstratie zeg maar. Wat ik lees zijn interviews met normale mensen die niet zo normale ideeën hebben. Ze roepen geen Heil Hitler en zwaaien niet met de nazivlag. Hoewel die er ook zijn.
Heb ik zulke stille radicaal- of extreemrechtse mensen in mijn omgeving? Who knows...
Het boek leest radicaal- en extreemmakkelijk maar dat komt vooral omdat het vrij oppervlakkig is. Ik vind het geen aanrader.

[Marit · Rating 3 out of 5]

Erg interessant inkijkje in een wereld waar ik weinig van weet. Inhoudelijk super boeiend, maar boekwijs miste ik een stuk analyse en 'en nu?'. Schokkend ook om te zien welke vergaande denkbeelden er wel bestaan maar wel goede eyeopener dat deze niet altijd gevolg zijn van onwetendheid. Soms gaat er ook gewoon veel mis.

[Bo · Rating 3 out of 5]

uiteenzetting van verschillende types mensen die zich aansluiten bij radicaal- en extreemrechtse bewegingen. zoals sterkenburg zelf aangeeft zijn dit geen uitgebreide psychologische schetsen, iets wat veel verdieping had kunnen brengen, en wat ik ook veel interessanter had gevonden om te lezen. dit boek was een journalistiek verslag van een promotie-onderzoek dat sterkenburg deed over dit onderwerp, en daarom mocht het van geen kant gekleurd zijn en moesten alle geïnterviewde personen anoniem blijven. dat is heel netjes, maar dat maakt het ook heel saai.

bovendien heb ik het gevoel dat iets anders heb geluisterd dan wat er omschreven werd in de korte samenvatting die ik van tevoren van dit boek las. ik had verwacht meer te leren over de ideologie die haar onderzoeksobjecten aanhangen, en waar die ideeën vandaan komen. veel verder dan wat theorieën bij naam noemen ging het echter niet. ik weet door dit boek wel meer - in het algemeen, denk ik - over waarom mensen zich bij activistische groepen aansluiten, en dat was zeker interessant. ik heb alleen het gevoel dat dit een podcast van hoogstens een uur had kunnen zijn en dat ik dan precies evenveel geleerd zou hebben.

[Raphael · Rating 5 out of 5]

Fantastisch interessant boek over extreem- en radicaal rechts in Nederland. De interviews bevestigen aan de ene kant sommige gangbare stereotypen, maar geven voornamelijk veel nieuwe inzichten over de beweegredenen en gedachtegang van mensen die dit gedachtegoed aanhangen.
De auteur geeft een nauwkeurig overzicht van de verschillende groepen en stromingen en ook de verschillende doelen van mensen worden zorgvuldig getypeerd.
Niet alleen is het boek razend interessant om te lezen (van het verhaal over Milan zat ik op het puntje van mn stoel), het vult ook een gat in de Nederlandse discussie over (en met) extreem- en radicaal rechts. Bovendien laat het de veranderde houding in de Nederlandse maatschappij ten opzichte van dit gedachtegoed zien.
Diep respect voor Dr. Sterkenburg, die vijf jaar van haar leven gewijd heeft aan dit belangrijke onderzoek. Ik kan het boek iedereen aanraden!

[Manou · Rating 3 out of 5]

Dit was een duik in een andere wereld waarvan ik toch ook blij ben dat ik het boek weer dicht kan doen. Ik miste in het begin ook de kritische kanttekeningen bij de (oppervlakkig) besproken denkbeelden, later kwam dat iets meer aan bod. Ik weet meer over de verschillende typen mensen die zich aansluiten bij extreemrechtse groeperingen, maar toch mis ik de diepgang over hoe de denkbeelden tot stand komen (er zijn bijvoorbeeld meer mensen die misstanden bij de overheid meemaken en ze krijgen echt niet allemaal extreemrechtse denkbeelden). En natuurlijk kunnen mensen met extreemrechtse denkbeelden aardig voor hun buren zijn, dat maakt het niet minder gevaarlijk.

[Maarten · Rating 4 out of 5]

Mooi portret van de mensen achter rechts radicalisme en extremisme. Het humaniseert, maar normaliseert daarom ook, hetgeen voorkomen had kunnen worden als Sterkenburg bewuster had gewezen op de weerzinwekkendheid van de denkbeelden, dat ze nu erg en passant doet. De selling point dat we de extremisten echt leren wordt niet vervuld aangezien Sterkenburg te snel te veel personen wil uitlichten.

[Tessel Zweege · Rating 3 out of 5]

interessante en onheilspellende zoektocht van een journalist naar de beweegredenen achter extreem-rechts. Had van mij wel wat kritischer gemogen

[Wouter Zwemmer · Rating 4 out of 5]

“Radicaal- en extreemrechts is er heer en meester in geworden om de eigen ideeën te presenteren als volstrekt normale standpunten en interessante gedachte-oefeningen. (…) Ze willen een gelijkvormige samenleving waarin iedereen dezelfde cultuur en/of etniciteit heeft. Ze dromen van een Nederland waarin geen ruimte meer is voor mensen die anders (willen) zijn.
En dat is niet het Nederland waarin ik zelf zou willen leven.”
Met deze zinnen besluit Nikki Sterkenburg haar boek over de nieuwe generatie radicaal-en extreemrechts in Nederland. Ik sluit mij bij deze zinnen aan en ga nog een stap verder: volgens mij is diversiteit (cultureel, seksuele voorkeur, smaak, politieke oriëntatie, opleiding, werk, gender, etc etc) in de samenleving een bron van maatschappelijke ontwikkeling en potentieel een bron van levensgeluk. De reden dat ik dit boek lees is dus niet sympathie met het extreemrechtse gedachtegoed, maar juist uit angst en antipathie de wens om er meer over te weten.

Karens
Terwijl ik dit boek lees, werkt mijn neef ‘s nachts als ordebewaarder op een grote camping. In nauw contact met politie en hulpverlening probeert hij met zijn collega’s te voorkomen dat die instanties in actie moeten komen. Hem valt op dat in tegenstelling tot de beeldvorming niet jongeren maar vooral blanke vrouwen van boven de 50 probleemgedrag vertonen onder invloed van alcohol; vrouwen die zich bevoorrecht en veeleisend gedragen en problemen zoeken als ze niet krijgen wat ze willen, vrouwen die in slang ook wel ‘Karens’ worden genoemd. Ik vraag me af of dit type vrouw ook figureert in het onderzoek van Sterkenburg.

Onderzoek
Sterkenburg weet waarover ze praat. Uit onvrede als journalist en wetenschapper dat er weinig onderzoek is gedaan naar de mensen die zichzelf identificeren als extreemrechts, is ze op het onderwerp gepromoveerd. Sterkenburg probeert extreemrechts te definiëren, wat moeilijk blijkt te zijn. Ze baseert zich op onderzoek van Cas Mudde uit de jaren 90 die vijf kenmerken onderscheidt:
- Nationalisme
- Racisme
- Xenofobie
- Antidemocratische houding
- Roep om een sterke staat
Aanvullend ontdekt Sterkenburg dat er stromingen zijn: extreemrechts streeft veelal naar een land met dezelfde etniciteit (‘blank’), radicaalrechts naar dezelfde cultuur (‘buitenlanders moeten zich aanpassen’). Er zijn veel begrippen in omloop: extreemrechts, redicaalrechts, nieuwrechts, rechts-radicaal, populistisch rechts, … Schijnbaar is de engelse term ‘far-right’ een overkoepelende term, maar omdat dat onvertaalbaar is naar Nederlands spreekt Sterkenburg van ‘radicaal- en extreemrechts’. Dat definieert zij als: “Het streven naar een homogene culturele of ethnische staat, door middel van het inperken van de burgerlijke vrijheden en grondrechten van religieuze en ethnische minderheden, al dan niet met geweld.” Kortom, mensen die uit nostalgie voor zwarte piet zijn vallen niet onder de definitie, mensen die vinden dat Kick Out Zwarte Piet niet mag demonstreren en demonstranten moeten “oprotten naar hun eigen land” vallen er wel onder. Wat mij opvalt aan deze definitie is het buiten beschouwing laten van minderheden op basis van sekse of seksuele voorkeur, terwijl die mensen ook vaak doelwit zijn van recht-extremisten. Dit thema komt expliciet aan de orde als Sterkenburg neonazi’s en alt-right of etno-nationalisten bespreekt: “Deze neonazi’s dromen van een samenleving waarin geen plek is voor mensen met een andere geaardheid.” Over etno-nationalisten schrijft zij dat die willen dat vrouwen thuisblijven, dus niet werken, om veel witte kinderen te krijgen en op die manier het ras in stand houden.

Stromingen en categorieën
Sterkenburg identificeert drie stromingen:
- Cultuurnationalisme: streeft naar één cultuur en is hoofdzakelijk anti-islam. Nieuwkomers moeten volledig assimileren. Angst voor sharia.
- Etno-nationalisme: ras, volk en ethniciteit zijn het bindende element van de eigen groep. Iemand van een ander ‘ras’ kan nooit een van hen worden, ongeacht hoe die zich aanpast. Zelf denken ze dat ze geen racist zijn omdat ze niet neerkijken op andere volken, maar er niet mee willen samenleven. Zijn tegen gemengde huwelijken en feminisme, want bang voor verdwijnen van ‘blanke bevolking’ door gemengde kinderen en minder kinderen door werkende vrouwen (ook wel: ‘omvolkingstheorie’, en ‘the Great Replacement’).
- Raciaal-nationalisme: neonazi’s en white supremacists. Het blanke ras is superieur en heeft monopolie op schoonheid, kracht en intelligentie. Het blanke ras is voorbestemd om over andere rassen te heersen (pro-kolonialisme). Andere rassen moeten minder of geen grondrechten hebben in de samenleving. Volgens deze mensen zijn joden en ‘zionisten’ het grootste gevaar omdat die immigratie, gelijkheidsdenken en gemengde huwelijken promoten.
Binnen de stromingen zijn er meningsverschillen over thema’s als kapitalisme - verzorgingsstaat en homogene culturele staat - apartheid.

Sterkenburg biedt nog een indeling, in de opbouw van haar boek:
- Straatactivisten: zichtbaar op straat en in de media.
- Neonazi’s: mensen die met het verleden bezig zijn en terug verlangen naar nazi-Duitsland.
- Alt-right: studerende intellectuelen die heimelijk te werk gaan. Alt-right = alternative right, uit usa uit de hoek van white supremacists.

… en nog één, naar typen mensen die min of meer dezelfde levensweg hebben afgelopen:
- Rechtvaardigheidszoekers: boos op de overheid. ‘Eigen volk eerst’ vanuit een gevoel dat nu het eigen volk op de laatste plaats komt. CDA ‘Christenen Dienen Allah’, PVDA ‘Partij Van De Arabieren’.
- Politieke zoekers: op zoek naar bredere steun. Verlangen naar een land waarin mensen respectvol met elkaar omgaan, met duidelijke regels en hiërarchie en strenge straffen.
- Spanningszoekers: willen provoceren.
- Sociale zoekers: op zoek naar vriendschap of het bestendigen van bestaande relaties.
- Ideologische zoekers: ideologische queeste en zelfverwezenlijking. Etno-nationalisten. Vaak antisemitisch. Heimelijke activisten.

Wat mij opvalt is dat deze categorieën onderling overlappen. Sterkenburg wijst daar ook op, tussen haar indelingen: bij de straatactivisten kwam zij het meeste rechtvaardigheidszoekers en politieke zoekers tegen; bij neonazi’s zijn spanningszoekers en sociale zoekers oververtegenwoordigd; de alt-rightbeweging bestaat vooral uit etno-nationalistische ideologische zoekers.

Sterkenburg spreekt voor haar onderzoek ruim 40 activisten waaronder 6 vrouwen. Ze noemt het aantal vrouwen relatief hoog “voor een subcultuur die van oudsher vrij masculien is.” Hoe extremer de opvattingen, hoe masculiener het gedachtegoed, lijkt het wel, waarbij vrouwen ook een te onderdrukken groep vormen. Voor de veeleisende en boze ‘Karens’ uit mijn inleiding blijkt geen plek in het extreemrechtse gedachtegoed.

Overtredingen en misdrijven
Sommige groepen die Sterkenburg interviewt maken een duidelijk onderscheid tussen overtredingen (demonstreren op het dak van een moskee) en misdrijven (in brand steken van een moskee), en willen met hun acties bewust maximaal de wet overtreden en geen misdrijven begaan. “Anders breng je jezelf in een positie waarin er niet meer naar je geluisterd wordt.” In de wetenschap wordt dit onderscheid ook gemaakt: acties binnen de wet heten radicaal, eroverheen extremistisch. Geweld bepaalt vaak het verschil. Het stikstofprotest zoekt hiervan de grenzen op, denk ik bij mijzelf. Sterkenburg maakt discussies over acties mee: “Ik ben verbaasd over hoe snel de discussie is verschoven naar de inzet van geweld.” Het is boeiend om te lezen hoe er binnen deze groepen zelfbewustzijn is over wie hoe ver wil gaan; ik vind dat ook wel beangstigend, hoe beredeneerd en quasi redelijk sommige van deze mensen klinken. Versplintering van groepen komt door persoonlijke conflicten doordat sommigen hun emoties niet de baas zijn: “Drank, jaloezie en afgunst - zo vermoeden ze. (…) Dan heb je het hart wel op de goede plek, maar dan laat je de emoties de overhand krijgen. En dat is nooit verstandig in dit soort situaties.” Ik denk aan alle scheuringen bij Forum voor Democratie. Sam Harris schrijft in zijn boeken over religie dat de ‘gematigden’ verantwoordelijkheid zijn voor de religieuze conflicten in de wereld omdat zij adequaat optreden onmogelijk maken. Denkend aan Harris is dit misschien precies wat de ‘redelijke extreemrechtse mensen’ beogen?

Freelance
Veel extremisten zijn ‘freelance’, dat wil zeggen: niet aangesloten bij een groep. Voor hen is hun activisme ook een uitje. Ze zijn redelijk in Nederland maar gaan ook naar het buitenland waar ze veel extremer gedrag vertonen (boksbeugels, pepperspray, rellen, vernielingen): “Met z’n allen in een auto naar een demonstratie in Hamburg. (…) Het is de kick. Het is hetzelfde als wat een hooligan heeft als hij naar voetbal gaat.”

Neonazi’s
De neonazi’s die Sterkenburg spreekt zijn actief op social media. Als één van hen reageert op een bericht van Frans Timmermans met “Kutglobalist, de strop voor jou”, wordt hij voor een aantal dagen van facebook geweerd - dat overkomt hem vaak. Hij claimt dat politici volgens hem “schuldig” zijn aan de multiculturele samenleving: “Ik ga geen onschuldige mensen kwaad doen. Maar ik zou er geen moeite mee hebben de trekker over te halen bij een stelletje zionisten in de Tweede Kamer of in Brussel. (…) Ik noem dat geen mensen. Die hebben zoveel bloed aan hun handen.” Hoor ik hier “Uw tijd komt nog, want er komen tribunalen”? De neonazi in kwestie vertrekt naar Rusland omdat hij “revoluties op meerdere plekken teweeg wil brengen. (…) tegen het kapitalisme, tegen het imperialisme en tegen het zionisme.” Hoor ik hier de complotretoriek van FvD? Onlangs heeft een woordvoerder van FvD over de FvD-scholen (‘Renaissance-scholen’) gezegd dat die tegen “teveel aandacht voor klimaatcrisis, gender en negativiteit rond de witte man” zijn (bron: NOS 16 aug 2022)… Zouden die dan toch in de hoek van neonazi’s zitten?

Blijkt dat de hardcorescene (gabberhouse en vervolg daarop) inderdaad een broeinest van neonazi’s was en mogelijk nog is: “Maar dat was ook rond de opkomst van nationalisme in de hardcorescene. Dus toen liepen er ineens duizenden jongeren zoals jij rond.”

Alt-right
Sterkenburg spreekt mensen van de netwerkorganisatie Erkenbrand die zich associëren met alt-right uit de usa. Van hen is de referentie naar the Matrix met blue pill (in onwetenheid doorleven) en red pill (de wereld leren kennen zoals die werkelijk is). Waar the Matrix nog inspiratie haalde uit onder andere het boeddhisme, haalt alt-right inspiratie uit complottheorieën: de wereld zou een kunstmatig construct zijn, bedoeld om mensen onwetend en onder controle te houden. Dat idee impliceert een centrale controlerende instantie, zoals de homunculus bij Descartes. Wat de denkfout is van Descartes, is dat de homunculus en het individu één en dezelfde zijn - een mindfuck van het bewustzijn dus; precies de denkfout van de complotdenkers.

Superieur
In discussies met alt-right aanhangers wordt Sterkenburg in retorische fuiken gelokt à la ‘als mensen verschillen, waarom ze dan gelijk behandelen?’; als Sterkenburg het niet met ze eens is, doen ze haar af met: “Je wilt het gewoon niet zien.” Deze mensen beogen om geïnspireerd door Nietzsche “beter te worden dan ‘de middelmaat die nu heerst’.” Ze beschouwen zichzelf als de bovenlaag binnen het volgens hen superieure witte ras: hoogopgeleid, geïnformeerd, hang naar zelfpurificatie die ook wordt gevonden bij jihadisten. Ze zijn bang voor ‘omvolking’, dat wil zeggen dat de autochtone Nederlandse bevolking verdwijnt door gemengde huwelijken, dalende geboortecijfers en migratie. Hoor ik hier “homeopathisch verdunnen” van de Nederlandse bevolking? De schuld hiervoor geven ze vooral aan joden, met de staat Israël en George Soros als boegbeelden.

Momentum
Ideologische Zoekers hebben een dystopisch wereldbeeld waarin het witte ras voortdurend wordt bedreigd en dat verschillende etniciteiten onmogelijk kunnen samenleven. In dat wereldbeeld is chaos en oorlog een reëel scenario. De geïnterviewden verwachten binnen een paar jaar een burgeroorlog tussen niet-moslims en moslims of tussen burgers en staat - een onvermijdelijke eindstrijd. Hoor ik hier “er komen tribunalen”? Gedwongen deportatie van mensen met een migratie-achtergrond is het enige dat zo’n oorlog kan voorkomen. Volgens deze geïnterviewden is het wachten op het momentum. Volgens Sterkenburg was de burgeroorlog in Syrië zo’n momentum voor jihadisten; zij is bang dat alt-right mensen zelf vanuit ongeduld zo’n momentum zullen creëren. Zou de bestorming van het Capitool in de usa een poging daartoe geweest zijn?

Trollen
Sterkenburg gebruikt trollen als de verzamelnaam voor verspreiden van desinformatie, online pesterijen en uitlokken van emotionele reacties op het internet. Sterkenburg beschrijft hoe online trollers te werk gaan: veel accounts, nep-accounts om te doen alsof ze iemand anders zijn, regelmatig wisselen van account om onvindbaar te zijn, accounts geautomatiseerd berichten laten doorplaatsen. Een klein groepje mensen kan zich voordoen als een grote groep mensen.

FvD
Ik lees in dit boek verwijzingen naar Forum voor Democratie. Sterkenburg wijdt er een hoofdstuk aan. Volgens haar keren alt-right aanhangers van FvD de partij de rug toe, omdat ze Baudet een “bitterbalnationalist” vinden, vergelijkbaar met PVV. Ze zijn faliekant tegen het liberalisme met zijn voorkeur voor individuele vrijheid omdat volgens het de groep, het volk, voorgaat. Ook is Baudet te weinig antisemitisch, ondanks onthullende berichten daaromtrent, die hij steevast ontkent en bagatelliseert. Geïnterviewden vertellen aan Sterkenburg dat ze zich willen afkeren van de politiek en “beter hun energie kunnen steken in het opbouwen van een sterke buitenparlementaire kracht in de vorm van een brede beweging.” Terwijl ik dit lees, verschijnt in De Groene Amsterdammer (11 augustus, jaargang 146, nr 32) een analyse dat dat precies de beweging is die FvD maakt: Baudet meer naar de achtergrond, minder aanwezig in de Tweede Kamer, vooral aanwezig op het internet.

Wolven
Alt-right mensen vinden volgens Sterkenburg dat alles bespreekbaar moet zijn, maar willen wel specifieke groepen mensen tot zwijgen brengen: mensen met een migratie-achtergrond, linkse politici, docenten en journalisten, vrouwen, joodse mensen, lhbtiq+mensen, globalisten, etc… Sommige ‘andersdenkenden’ volgens alt-right krijgen te maken met online en offline intimidatie, tot en met het plakken van een sticker op de voordeur om te laten weten dat bekend is waar ze wonen. Sterkenburg noemt deze etno-nationalisten “wolven in schaapskleren”.

Beroepsethiek en verantwoordelijkheid
Sterkenburg reflecteert af en toe op haar rol als onderzoeker en journalist. “Waar ligt mijn verantwoordelijkheid als onderzoeker? In hoeverre is het ethisch verantwoord om in te stappen bij mensen van wie je zeker weet dat ze uit zijn op een gewelddadige confrontatie?” Ook wil Sterkenburg achterhalen wat het belang is van mensen om informatie met haar te delen om te voorkomen dat ze een platform biedt aan propoganda. Ze doet aan hoor-en-wederhoor. Infiltreren mag niet - ze maakt zich als onderzoeker kenbaar. De hoofdregel is do no harm, berokken anderen geen schade.

[Charlie Plane · Rating 4 out of 5]

Interessant en helder geschreven boek. Mijn kennis van radicaal- en extreemrechts was voor het lezen van dit boek gering, nu heb ik het idee iets meer te weten over wat mensen deze kant op drijft of wat de oorsprong is van bepaalde denkbeelden. Voor zover het kan (mijns inziens) ook nog eens vrij objectief beschreven. Al wordt het perspectief van de schrijfster natuurlijk wel geregeld duidelijk.

[Laura · Rating 3 out of 5]

3.5 sterren. Niet echt my cup of tea, maar wel interessant

[Renate Van Leeuwen · Rating 3 out of 5]

Het boek biedt vooral inzicht in de levensloop van (veelal jonge) mensen om actief te zijn voor radicaal- en extreemrechts en hun overwegingen hierbij. Het blijft helaas bij oppervlakkige analyses hiervan. Voor iemand, zoals ik, die politiek geïnteresseerd is, is veel informatie reeds bekend. Desalniettemin vond ik het toch waard om te lezen, met name om de laatste hoofdstukken waar het ging om een nieuwe stroming binnen radicaal- en extreemrechts. Een meer underground stroming om in de gaten te houden komende jaren.

[Elianne van Elderen · Rating 3 out of 5]

Hmmm ik weet niet zo goed wat ik hiervan vind. Het voelde toch wat oppervlakkig vaak denk ik. Ik heb best wel wat documentaire(series) gezien waarin ook portretten werden geschetst van extreemrechtse mensen, of waar met hen in gesprek werd gegaan. Dit boek voelde vaak als niet meer dan dat (portretschetsen van extreemrechts), en dan mis je ook nog eens de beelden erbij.
Er wordt vooral veel verteld over wat nu hun standpunt is, maar dat is eigenlijk niets nieuws en niet de reden waarom je dit boek zou lezen, maar ik heb het idee dat ze hen nergens lang genoeg volgt om dieper in te gaan op waarom (naast de oppervlakkige redenen als opvoeding), of waarom op deze manier. In het begin wordt veel gezegd over wat ze met dit boek wil doen, maar de uitwerking voelt uiteindelijk wat warrig als ze voor de zoveelste keer weer na veel moeite een gesprek met iemand krijgt en voor de zoveelste keer weer 'opnieuw moet beginnen' met iemands vertrouwen te winnen. Er wordt veel doorverwezen naar andere boeken/teksten, of 'later meer over ...'. Het was voor mij interessanter geweest als ze had gefocust op 3, hoogstens 4, 'hoofdpersonen' uit verschillende kanten van extreemrechts en hen voor langere tijd had gevolgd om zo iets dieper te gaan, en dat wellicht per thema in hoofdstukken onder te verdelen zodat je onderling de verschillen beter kan laten zien en een gedetailleerder/genuanceerder beeld kan geven ipv op chronologische volgorde van wie ze ontmoet.

[Darice · Rating 4 out of 5]

Unieke kijk achter de schermen bij radicaal- en extreemrechtse activisten. Goed dat er belicht word dat velen van hun gewoon "normale" mensen zijn die anderen helpen en vriendelijk zijn tegen over mensen (immigranten, gekleurden, LGBTQ+) waarvan ze vinden dat ze niet in Nederland horen. Dat betekent niet dat als ze hypothetisch gezien leider van Nederland zouden zijn, deze mensen niet zouden deporteren, in segregatie zouden zetten of erger, vermoorden.

Het boek laat zien hoe de maatschappij de afgelopen jaren radicaal- en extreemrechtse gedachten goed normaliseert. En dat zien we nu ook terug in de afgelopen verkiezing resultaten.

Het boek zelf leest lekker weg, Sterkenburg gebruikt geen moeilijk taal en gebruikt een conversationele toon. Dat helpt om zo'n materie te lezen en meer toegankelijk te maken. Je kan altijd nog haar onderzoek/thesis (EN) zelf lezen als je voorkeur hebt aan academisch diepgang.

Al in al interessant boek en zeker het lezen waard.

[Hannah · Rating 3 out of 5]

Hoewel het vlot geschreven was, vond ik het ook niet zo diepgaand helaas. Had denk ik liever dan het proefschrift gelezen.

[maria · Rating 4 out of 5]

Voor iedereen die zit te wachten op een volledig proefschrift en een heel wetenschappelijk boek: Dat is dit niet. Was voor mij ook even schakelen, maar het was het schakelen zeker waard!

Dit boek geeft een soort birdview van een stroming binnen Nederland die je soms voorbij ziet komen op NOS, of specifieker, in de Facebook reacties op NOS nieuwsberichten. Dit zie ik als een groot pluspunt want de meeste (online) artikelen gaan vaak toch over rechtsextremisten in bijvoorbeeld de Verenigde Staten.

Waarom gaan mensen deze kant op en waarom zetten ze zich zó in voor deze stroming? Wat motiveert hen? Soms krijg je hierbij niet een algemeen verhaal, maar stukken uit interviews die Sterkenburg heeft gedaan gedurende haar jarenlange onderzoek. Dit is ook een van de redenen waarom dit boek echt interessant is om te lezen.

De laatste reden die ik opgeef om dit boek te lezen: Deze mensen zijn er echt. En dat klinkt apart, maar soms vergeet je de mensen die achter het scherm dat ene bericht over 'fake news' en 'schapen' aan het typen zijn. Toen zag ik de dag nadat ik het boek had uitgelezen een demonstratie op de Dam in Amsterdam waar ik gewoon nog net niet het paginanummer kon aanwijzen waar ik had gelezen over de precieze dingen die de mensen daar stonden te vertellen, waar ze posters van bij hadden en ook de vlaggen die waren benoemd, kwamen voorbij.

Dus all-in-all: Lees dit boek.

[Roma · Rating 5 out of 5]

Ik was 1 van die mensen die maar niet begrepen wáárom mensen toch zo wegliepen met rechtspopulisten. Was het puur hun slechte economische positie na 10 jaar Rutte? En is Baudet slechts zo populair omdat de witte hetero man zich in het nauw gedreven voelt door hedendaags inclusiviteitsbeleid?

Op de drijfveren van extreem- en radicaalrechtsen wordt in de media weinig ingegaan. Sterker nog, het bestaan ervan wordt vaak genegeerd. (Zou het dan toch kloppen, dat de media veelal een links perspectief hebben?)

Dit boek doet verslag van een antropologisch onderzoek naar die drijfveren. Ik vond het machtig interessant. Leest weg als een lang Correspondent artikel - ik had het binnen 2 dagen uit. Conclusie: rechts extremisme neemt toe als een trein, en het is hoogtijd dat we de kritische discussie met deze groeiende groep aangaan, in plaats van een twitterbericht over een Joelfeest een beetje weglachen.

[Elianne · Rating 3 out of 5]

Interessant om een kijkje achter de schermen te nemen bij extremistische organisaties. Goed ook om te weten wat de (al dan niet subtiele) verschillen zijn tussen radicaal rechts, extreemrechts, neo-nazisme en etnonationalie. Wat wel is te merken, en wat Nikki Sterkenburg zelf ook al aangeeft, is de botsing tussen haar rol als journalist en haar rol als onderzoeker. Soms bleef het wel veel in het hoekje "nazi's zijn ook gewoon mensen" en "hoe kan het toch dat zulke aardige jongens zulke extreme ideologieën aanhangen". Voor een onderzoek is dat heel belangrijk, maar van een journalist had ik gehoopt dat de geïnterviewden iets kritischer waren bevraagd. Wel veel respect voor Sterkenburg dat ze zo lang rondliep in deze toch soms gevaarlijke groepen voor haar onderzoek.