Kijken in de ziel van Japan

by Freek Vossenaar

‘Een nieuw Japans tijdperk’ is aangebroken, verklaarde de Japanse premier Shinzo Abe tijdens de slotceremonie van de Olympische Spelen in Rio de Janeiro. En om te onderstrepen dat de tijden in zijn land serieus waren veranderd, had hij zich verkleed als Super Mario, de wereldbekende Nintendo-figuur. Door de pandemie wijzigden de plannen. Nu gaan de Spelen wel door, maar zonder buitenlands publiek dat het nieuwe Japan kan bewonderen.

Hoe groot is de teleurstelling? En is er werkelijk een zelfbewust en trots Japan opgestaan dat de buitenwereld omarmt? Japankenner Freek Vossenaar ging op onderzoek uit. Van de vrouwelijke sushichefs en de manga helden tot de sumo worstelaars en de huwelijksmakelaars tot de campagne om de Olympische Spelen binnen te halen: hij zag veel obstakels en onzekerheid om de toekomst zorgeloos te kunnen omarmen.

De gevierde harmonie en de bewonderde tradities, ooit bindende krachten, zetten nu een rem op de ontwikkelingen. Moeizame relaties met de buurlanden, vergrijzing, de omgang met rampen als in Fukushima, de ondergeschikte positie van de vrouw, uitdijende steden in een land dat krimpt – in zijn fascinerende verhaal laat Vossenaar zien dat het Japanse verleden zich niet snel laat verjagen.

Genres: Japan, History, Nonfiction

256 pages, Paperback

Published April 20, 2021

Reviews

[Ivan · Rating 5 out of 5]

Sterke en actuele analyse van diverse interessante thema's en uitdagingen van de Japanse samenleving. Ik vond het makkelijk lezen, wat niet door simplificaties of een gebrek aan diepgang kwam, maar een fijne en overzichtelijke opbouw van de tekst met duidelijke voorbeelden en analyses. Aanrader voor iedereen die meer wil weten over de huidige staat van de Japanse maatschappij en hoe deze historisch tot stand gekomen is.

[Ruud · Rating 3 out of 5]

Freek Vossenaar heeft een tientallen jarenlange ervaring als landbouwattaché aan de Nederlandse ambassade in Japan, heeft er gedurende die jaren vele vriendschappen opgebouwd en de ontwikkelingen op allerlei gebied gevolgd en zijn fascinatie voor dit heel bijzondere land is door het hele boek te merken.

Zijn schrijfstijl is vlot, overtuigend, meeslepend en legt voor mij met vele voorbeelden, feiten en feitjes inderdaad de Japanse ziel bloot die veel meer is dan Zen, geisha’s, shogun en theecultuur. Japan had voor mij toch ook wel een connotatie met geweld, buitengewone agressie en wreedheid, gezien de geschiedenis in de twintigste eeuw met kernwoorden als samurai, seppuku, Pearl Harbour, kamikaze, Jappenkampen. Dit komt in meerdere en mindere mate wel aan bod, maar de blik is vooral gericht op de ontwikkeling naar een modern Japan en een - vooral economisch en industrieel - niet weg te denken speler op het wereldtoneel.

Toch blijkt door het hele boek een spanning tussen traditie en moderniteit. Duizenden jaren is Japan een geïsoleerd en in zichzelf gekeerd eilandenrijk geweest dat voor het eerst met de Nederlandse handelspost in Deshima werd ontsloten. En die geschiedenis zit nog diep ingebakken in de hedendaagse Japanse cultuur met kernwoorden als traditie, identiteit, sociale harmonie, welbehagen, perfectie (b.v. de perfectie bij het eten van Sushi), stijl, goede smaak, beleefdheid, goede manieren en omgangsvormen. Gastvrijheid met een maar: ongemanierde toeristen zijn geen exclusief Japans probleem, maar Japanners zijn er gevoeliger voor; het confucianisme is er met de paplepel ingegoten.

Japan verandert heel langzaam, vooral op het gebied van arbeidsmoraal, gezinsleven en de positie van de vrouw (achterstelling, discriminatie alleenstaande moeders, terwijl er alles om vrouwen draait). Gebruiken en conventies blijken heel lastig uit te roeien.

Kortom: te veel om op te noemen. Met name de hoofdstukken over de taalbarrière, het gezinsleven, (de gevolgen van) Fukushima, de Sarin-gas aanval in de metro van Tokyo, het zich steeds weer vernieuwende Tokyo, een filosofie bij het bouwen die zo afwijkt van het westerse, vond ik buitengewoon interessant.

Voor mij markant was, dat tijdens het lezen de voormalige en langst zittende premier Shinzo Abe werd vermoord (8 juli 2022) voor wie in dit boek een respectvolle lans gebroken werd. En wel bij pagina 149 met de tekst: ”In welke misdaadstatistieken je ook kijkt, Japan staat steevast op de laatste plaats als het gaat om zaken als moord, diefstal en geweldsdelicten.”

Voor de geïnteresseerde lezer een aanrader.

[Klaas Bisschop · Rating 5 out of 5]

Vossenaar schreef een soort ‘Japan achter de schermen’.

Hij geeft kantelpunten in de geschiedenis van Japan aan: 1543-1640: Portugezen /1640-1853: Nederlanders (Deshima) / 1853 … : Amerikanen /1867 … Meiji-restauratie / 1945 … Bezetting en wederopbouw door Amerikanen (McArthur) / 1947: Japanse grondwet (Made by America) /1995: gasaanval door Japanse sekte in metro van Tokio / 2011: Aardbeving & tsunami & Fukushima atoomramp, om de belangrijkste te noemen.

Hij geeft de spanning aan tussen de moderniteit van Japan (technologie, auto-industrie, computergames) en de traditie ( wellevendheid & etiquette, boeddhisme, shintoïsme, confucianisme, nationalisme & status van de keizer) waarbij Japanners bijna wanhopig proberen een balans (Harmonie!) te vinden. Dat leidt tot een cultuur waar bijna alles gemaskeerd wordt. De ondoorgrondelijkheid van de Japanners heeft weinig diepgang, Japanners leven achter een masker. De vaak veronderstelde diepgang is een onderdeel van het masker.

Want ondanks zelfbewustzijn en trots gaat er in Japan veel niet goed. Om te beginnen: de positie van de vrouwen. Volgens Vossenaar vormen zij (50% is universitair geschoold) de meest verwaarloosde bron van talent. Dat is niet alleen in Japan zo, maar het is in Japan wel ernstiger. Als voorbeeld noemt hij een aantal vrouw gerelateerde zaken die dit illustreren. Vrouwen kregen hun stemrecht pas in 1947. De pil kwam pas tot hun beschikking in 1999. Vrouwen zitten gevangen in de traditie van de rolpatronen, zij die zich niet willen voegen kiezen voor radicale oplossingen. Bijvoorbeeld niet willen trouwen en het alleenstaande werkende moederschap. Hun gevoelsleven spijkeren ze bij in ‘dieren-cafés’ en/of ‘familieverhuurbedrijven’ en/of ‘virtuele bruiloften’.

Verder kampt Japan met fenomenen als vergrijzing, kluizenaarsgedrag (vooral van mannen) en problemen rond arbeidsmigratie - vooral de lastige omgang met ‘vreemdelingen’. In feite gaat het hier over discriminatie. De bevolkingssamenstelling van Japan is zo homogeen dat discriminatie geen nationaal-politiek onderwerp is. Maar door het gebrek aan omgang met vreemdelingen discrimineren japanners feitelijk constant.

Pokemon, Hello Kitty, manga, anime, J-pop, allemaal vrolijke elementen in de Japanse cultuur, maken dat maar ten dele goed. Binnenslands is er sprake van grote successen, maar Japan slaagt er niet om deze succes (zoals met hun auto’s) in het buitenland te laten bloeien. Japan is zo in zichzelf gekeerd dat ze regelmatig de aansluiting met de rest van wereld mist – het ‘Galapagos effect’.

Vossenaar is diplomaat op de Nederlandse ambassade in Tokio geweest. Je merkt het aan bepaalde onderwerpen die net iets vlotter en gedetailleerder beschreven worden: De (internationale) politiek, de (problematische) walvisvangst, (het binnenhalen van) de Olympische spelen, de coronacrisis.

Toch zijn er ook een aantal onderwerpen waar je als lezer (weer) vrolijk van wordt. Bijvoorbeeld het hoofdstuk over taal. De auteur legt met humor en geestige voorbeelden uit hoe het zit met buitenlandse talen in Japan (hoofdzakelijk Engels), hoe het zit de Japanse taal in het buitenland én hoe het zit met het Japans in Japan (onderschat dat niet!). de Japanse keuken komt voorbij en het daaraan gekoppelde Japanse boerenleven. Schattigheid (kawai) en de rol van Anton Geesink.

Al met al een goede en informatieve leeservaring.

[Frederike · Rating 5 out of 5]

Boordevol persoonlijke verhalen en recente informatie over het Japan van vandaag weet je van alles over veel verschillende onderwerpen als taal, politiek, cultuur, het platteland en steden om maar een paar onderwerpen te noemen

[Lijadora del Prado · Rating 4 out of 5]

Beschrijft Japan vanuit de ogen van een Nederlandse diplomaat die er gewoond heeft. Zeker wat van opgestoken. Uit de beschrijving komt het beeld van een conservatieve cultuur - waar harmonie/ conformisme een belangrijke waarde is.

[Jeanneke · Rating 4 out of 5]

Zeer informatief boek over het hedendaagse Japan door Freek Vossenaar, jarenlang diplomaat in het land. Vergeet de theeceremonie, de Japanse tuin en de geisha. Dit is hoe het werkelijk is. Mijn romantische voorstelling aan diggelen geslagen.

[Michel Methorst · Rating 4 out of 5]

80% was already known to me, but 20% welcome new insights.

[Jette · Rating 5 out of 5]

Absolutely loved it. It made my interest for Japan grow.

[Arthur · Rating 4 out of 5]

interessant om na of tijdens een reis naar Japan te lezen