Con người là một trong những giống loài có cấu tạo vật lý yếu ớt nhất trên hành tinh này. Chúng ta không có móng vuốt, răng nanh hay nọc độc. Thậm chí, trong khoảng những tháng đầu đời, ta hoàn toàn không có khả năng bảo vệ hay chăm sóc bản thân. Chính bởi lý do đó, con người bắt buộc phải tìm cách để cảm thấy an toàn: đó chính là ở cạnh những con người khác. Hệ thống kết nối cá thể người này với cá thể người kia, cộng đồng người này với cộng đồng người nọ được thiết lập thông qua một thứ “vật ngang giá” nguyên thủy gọi là cảm xúc.
Yêu thương, hạnh phúc, đau khổ, sợ hãi, hổ thẹn hay kinh tởm, theo thời gian, tất cả những cảm xúc này dần trở thành một cách để con người giao tiếp với nhau, thậm chí là qua cả những phương thức phi ngôn ngữ. Chúng hỗ trợ mỗi cá thể người trong một cộng đồng người nhận thức được bao giờ thì nên tiếp tục, hay tạm thời cắt đứt kết nối với đồng loại xung quanh.
Dẫu vậy, khi mọi nỗ lực để kết nối cảm xúc bị chối từ, khi mọi khao khát được công nhận, gắn bó và yêu thương đều không thể được đáp ứng, khi một cá thể người bị cô lập tuyệt đối khỏi chính cộng đồng mình - điều gì sẽ xảy ra?
Trong Trò chuyện với trẻ sát nhân: Trước khi trở thành ác quỷ (tựa gốc: The Devil You Know), chuyên gia pháp y, nhà trị liệu tâm lý có hơi ba mươi năm tuổi nghề Gwen Adshead đã cùng đồng sự của mình là nhà văn, nhà soạn kịch Eileen Horne khái quát hóa một cơ số trường hợp cụ thể, mang tới cho độc giả bức chân dung cận cảnh của mười-một tên tội phạm bị dán nhãn là “ác quỷ”. Đây đều là những phạm nhân bị kết án thực hiện những hành vi tội ác nghiêm trọng: giết người hàng loạt, sát hại thành viên trong gia đình, tội phạm tình dục, cố ý phóng hỏa hay rình rập (stalking)...
Thông qua việc khám phá ký ức cá nhân, lịch sử gia đình cùng những chấn thương tâm lý từ quá khứ, Gwen Adshead cung cấp những góc nhìn mới mẻ nhưng không kém phần chi tiết về cách mà những rối loạn tâm thần khác nhau có khả năng gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng như thế nào đối với trạng thái tâm lý khỏe mạnh của con người. Từ đây, bà cố gắng giải bỏ những quan niệm thường thấy của công chúng về những “tên tội phạm nguy hiểm”.
Thay vì vật hóa, yếu tính hóa nhóm người này, Gwen Adshead nhìn nhận họ bằng cái nhìn thấu cảm, đặt họ trong những hoàn cảnh cụ thể, đồng thời cố gắng lý giải nguyên nhân cho những chấn động tâm lý, đồng thời cũng là nguồn cơn cho hành vi tội ác của họ. Chính bởi lý do đó, xuất hiện trong Trò chuyện với trẻ sát nhân: Trước khi trở thành ác quỷ không đơn thuần chỉ là những tên tội phạm “ác quỷ” máu lạnh, họ còn là nạn nhân của những sang chấn tâm lý từ quá khứ, của những môi trường gia đình bị khuyết thiếu chức năng, của một hệ thống quyền lực, tư pháp, chính trị xã hội hoàn toàn không đứng về phía họ.
Khi phác họa cận cảnh bức chân dung, khi đào sâu vào những vỉa tầng tâm lý phức tạp của nhóm người này, Gwen Adshead không cố gắng giảm nhẹ hay xóa bỏ tội ác mà họ đã gây ra. Mục tiêu lớn nhất bà hướng tới là cung cấp thông tin, cũng như đưa ra những kiến giải cần thiết về mối tương quan giữa những sự kiện đã hoặc đang xảy ra đối với các chấn động tâm lý, về cách thực tại bị bóp méo trong tâm trí của những tội nhân mắc các chứng bệnh rối loạn tâm thần, hay về sự thật đáng buồn rằng có nhiều người không đơn thuần chỉ là phạm nhân trong một cơ sở giam giữ vật lý, họ thậm chí còn bị cầm tù trong chính nhà tù tâm lý của mình.
Gwen Adshead có khả năng phi thường trong việc đặt vấn đề, cũng như tiến hành các buổi trị liệu một cách kiên nhẫn và đầy tôn trọng. Bà luôn đặt thấu cảm lên đầu, cố gắng chuyển hóa nỗi đau – một trong những thành tố tối quan trọng được bà cho rằng là nguồn cơn của các hành vi bạo lực, từ đó góp phần ngăn chặn tầm ảnh hưởng của chúng trước khi chúng tiếp tục trở thành một kiểu mẫu nhất định trong tương lai.
Không dừng lại ở đó, Gwen Adshead cũng có những cách diễn giải rất hay về tâm lý người. Chẳng hạn, bà ví von tâm lý người như một rạn san hô: “lâu đời, tầng tầng lớp lớp và đầy bí ẩn”. Muốn nghiên cứu tường tận tâm thần học, ta buộc phải “lặn sâu” bên dưới bề mặt tới chỗ tối tăm, nơi mà cả những hiểm nguy lẫn những thứ đẹp đẽ có thể cùng xuất hiện. Hoặc, bà cũng sử dụng lối so sánh William James, cha đẻ của tâm lý học Hoa Kỳ, khi do rằng ý thức con người như một dòng nước chảy. Ở đó, những nỗi ám ảnh tâm lý lại hệt như những hòn đá tảng chắn ngang con nước, có khả năng thay đổi dòng chảy, kéo theo những suy nghĩ và cảm xúc khác vào vòng xoáy tâm trí, đồng thời nảy sinh ra các biến số không mong muốn - chính là những cơn ảo tưởng gây hại.
Đặc biệt nhất, mười-một câu chuyện được Gwen Adshead lựa chọn kể lại hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên. Đây là mười-một trường hợp cụ thể cho những hành vi phạm tội cụ thể, cho những bất ổn tâm lý cụ thể, cho những sang chấn tâm lý cụ thể. Đó là câu chuyện của một người đồng tính nam buộc phải sinh trưởng trong một gia đình tôn thờ tính nam độc hại, là tiểu tự sự của một người phụ nữ nhập cư luôn phải đối diện với nỗi đau bị tước đi lịch sử và ký ức, hay câu chuyện của một cô gái trẻ tìm tới hành vi tự hoại như một chiến lược sinh tồn để đối diện với thực tại bị chính mẹ đẻ của mình chối bỏ.
Thông qua những câu chuyện này, Gwen Adshead không ngần ngại chỉ ra những bất cập trong hành lang tư pháp nước Anh nói chung và thế giới nói riêng, những lỗ hổng và nghịch lý nực cười của các hệ thống, cơ sở an sinh xã hội, những thiếu hụt trầm trọng của đội ngũ y tế và cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất phục vụ cho quá trình điều trị, từ đó gây khó khăn cho những tội nhân thụ án tiến tới tái hòa nhập cộng đồng.
Adshead cho rằng, xã hội đang quá coi trọng việc điều trị cho các vấn đề sức khỏe thể chất, mà vô tình xem nhẹ đi những tồn tại của đời sống sức khỏe tinh thần. Nguồn lực chưa được phân bổ một cách cân xứng: thay vì điều trị cho những cá nhân có nguy cơ tiến hành tội ác, đã được ghi nhận một vài biểu hiện đáng báo động, chỉ khi tội ác xảy ra, để lại những hậu quả nghiêm trọng, việc trị liệu mới bắt đầu được tiến hành trong các nhà tù, trong các bệnh viện an ninh. Nghịch lý đáng buồn này đã khiến cho không ít vụ án thương tâm xảy ra, để lại những hậu quả nghiêm trọng cho cộng đồng.
Thật khó để đồng cảm với những ai khác mình, đặc biệt là với những người bị tuyệt đại đa số gắn mác là “ác quỷ”. Dẫu vậy, thực hành lòng thấu cảm và học cách nhìn nhận thực tại ở nhiều chiều cạnh, nhiều góc độ đã, đang và sẽ luôn một nền tảng quan trọng để kiến tạo một xã hội công bình, bác ái và đáng sống.
Con người là một loài sinh vật bầy đàn. Ta buộc phải dựa vào nhau để tồn tại - không đơn thuần chỉ là về mặt thể chất, mà quan trọng hơn là về mặt cảm xúc. Để có thể đạt được trạng thái an toàn về mặt cảm xúc, bước đầu tiên là cần nhận ra rằng chúng ta không thể tồn tại đơn độc. Con người, dù là ở bất kỳ nền văn hóa, chính trị, trong bất kỳ bối cảnh xã hội nào, cũng luôn cần được chấp thuận, ủng hộ, quan tâm và sẻ chia. Cảm xúc, suy nghĩ của bất kỳ ai cũng đều quan trọng như nhau. Và chúng cũng đều xứng đáng được cất tiếng.
Trò chuyện với trẻ sát nhân: Trước khi trở thành ác quỷ là cuốn sách phi hư cấu hay nhất mình đọc được trong năm nay.