Grensstreken: Waarom grenzen liggen waar ze liggen

by Milo van Bokkum

In juli 2014 zwom Milo van Bokkum op een middag negen keer de grensrivier tussen Polen en Tsjechië over. Er was niks te zien, de rivier was gekanaliseerd, het was een saaie rechte stroom. Maar waarom dan toch steeds die onbedwingbare neiging om naar de overkant te gaan? Hoewel je grenzen zelden echt kunt zien, hebben ze in ons hoofd een verregaande invloed. We staan soms uren te wachten om er een over te steken, en leren van jongs af aan hoe ze de wereld verdelen. In alle werelddelen begrenst de mens zijn land van dat van de buren. Die grenzen vormen niet alleen miljoenen kilometers identiteit, maar ook zijn ze een schier oneindige bron van smakelijke geschiedenissen.

In Grensstreken onderzoekt Van Bokkum de aantrekkingskracht van grenzen – en vertelt hij de verhalen van de vreemdste voorbeelden. Waar komen de enclaves, de kronkels en de rechte lijnen op de wereldkaart vandaan? Waarom gebruikten grensmakers een liniaal? Bestaat er een land in een land in een land? En zijn er stukken van de wereldbol die geen enkel land claimt?

Genres: Nonfiction, History, Geography

224 pages, Paperback

First published July 1, 2021

Reviews

[Annerijn]

Het voelde alsof ik in een opmerkelijk museumpje was binnengestapt, waar de eigenaar me alles, maar dan ook alles wilde vertellen over zijn ietwat obscure hobby: grenzen. En zoals dat hoort in een goed museum kwam ik gaandeweg tot de realisatie dat die fascinatie voor grenzen eigenlijk heel begrijpelijk was. Want op plekken waar grenzen “misgaan” leren we veel over de geschiedenis van landen, over kolonialisme en over de redenen waarom grenzen al dan niet bestaan. De anekdotes en verhalen maken het boek. Extra leuk zijn de bijbehorende, prachtige kaarten uit verschillende periodes in de wereldgeschiedenis. In amper twee dagen uitgelezen.

[Jos]

Na lezing van dit boek kijk je met een geheel andere blik naar de wereldkaart, vooral naar gebieden die daarop nauwelijks zichtbaar zijn. Prachtige kaarten, informatief, spannend en grappig. En ook nog met een boodschap.

[Boudewijn]

Leuk verhaal en werkelijk schitterend geïllustreerd. Over de soms rare situaties die grenzen kunnen opleveren. Uiteraard met de bekende capriolen bij Baarle-Nassau, (het beroemde weilandje) maar ook minder bekende grenzen komen aan bod. Leuk zo'n grensrivier, maar wat doe je al de rivier meandert - blijft de grens dan de rivier volgen of blijft die liggen waar die ligt? En waar ligt 's wereld enige contra-contra-enclave? In India, in Bangladesh, in India, in Bangladesh. Weet u dat ook weer.

Het beroemde weilandje:
https://imgur.com/REZtzeJ

[Fabian]

Grenzeloos verslavend!

[Ignace]

Heerlijk geschreven, prachtig vormgegeven, ideaal cadeau voor grensliefhebbers.

[Willem]

Erg leuk boek. 200 Pagina's tjokvol met leuke feitjes over landsgrenzen. Met veel plezier gelezen.

[Justpassingby]

I feel connected to Milo van Bokkum; specifically, I share his childish but deep love of maps; even more specifically, political maps of the world where every country has a uniform colour that is different from its neighbours': after all, who cares about mountains and rivers when all you really need to know is that France is a uniform shade of pink?

At this point some of my mathematically-inclined friends cannot help thinking of the four colour theorem, which states that no map needs more than 4 different colours in order that any adjacent regions have distinct colours. The theorem is famous for having remained an open conjecture for more than a century as well as for being the first major theorem proven by computer (in 1976).

The mathematical theorem supposes that the regions are contiguous. As every political map enthusiast knows, that is hardly the case with real-world countries. And this is where Van Bokkum sets off on his fascinating anecdotal journey: exclaves, i.e., parts of a country that are separated from the main body by other countries. The most interesting example was Cooch Behar district in the Indian state of West Bengal, which until 31 July 2015 included numerous enclaves from Bangla Desh but also 24 second-order enclaves (pieces of India surrounded by a Bengali enclave) and even one third-order enclave (a piece of Bangla Desh within a second-order enclave). Since then aficionados have to settle for the border between the author's native Netherlands and my native Belgium at the communes of Baarle-Nassau and Baarle-Hertog, which sports 22 Belgian enclaves containing 7 second-order Dutch enclaves, as well as 1 Dutch enclave in Belgium, but sadly no third-order ones. During the first corona-inspired lockdown in Belgium the local branch of the Zeeman store chain remained open but taped off the racks that happened to stand on Belgian territory.

Other topics of interest include border disputes (far more of those than receive regular press attention), borders drawn by ruler or worse (when the territory is unknown or economically uninteresting) and uninhabited islands (and the politico-legal interest in making them appear habitable, as with the Spratlies).

The final chapter is devoted to alternative solutions to border disputes, where the administration of a region is shared more or less amicably between claimants. But much as I love the Principality of Andorra, I hardly think shared management is on the table in the current (January 2022) negotiations about the Russian-occupied parts of Ukraine.

[Danny Jacobs]

Landkaarten zijn eindeloos fascinerend. Hoe langer je blijft staren, hoe meer eigenaardigheden je beginnen op te vallen. Zo staat YouTube vol met filmpjes over bizarre landgrenzen. Journalist Milo van Bokkum is bevangen door dezelfde honger naar topografische kennis; hij spreekt zelf over een ‘grensverslaving’, waarbij vooral de onwaarschijnlijke ontstaansgeschiedenissen van grenzen hem aanspreken. Met Grensstreken schreef hij er een heus boek over.
Ik heb er zelf veel van opgestoken, ook over onze eigen regio.
Zo onthoud ik dat de Belgische diplomatie na afloop van de eerste Wereldoorlog amechtige pogingen ondernam om Zeeuws-Vlaanderen terug bij ons te krijgen. In ruil zou Nederland een aantal grensgebieden in het verslagen Duitsland mogen annexeren. Niets van dat alles kwam uit.
Ook het verhaal van neutraal Moresnet had ik al enkele keren gelezen maar pas nu begrepen dat het positief voorbeeld kan zijn. Het kernwoord is de term condominium: een gebied dat twee landen claimen, waarbij die claims wederzijds erkend worden. Beide partijen hebben een beetje gelijk en de grondgebieden overlappen, dus is er in zekere zin sprake van gedeeld land. Het bekendste voorbeeld is Neutraal Moresnet, een driehoekig landje waarvan de noordelijke punt zich bevond op het Drielandenpunt bij Vaals, dat daarmee effectief een vierlandenpunt was. Honderd jaar lang werd het gebied gedeeld door de buurlanden, de Nederlanden (later België) en Pruisen (later Duitsland). Dat verliep niet geheel vlekkeloos maar vormde op zijn minst een interessant experiment, tot dit land na de Eerste Wereldoorlog definitief aan België toegewezen werd.
Een erg leesbaar boek voor freaks die alles willen weten over enclaves, exclaves, condominia etc…

[Piet]

Van Bokkum maakt vele interessante anecdotes tot een meeslepend geheel. Op overtuigende wijze laat hij zien dat grenzen—die vaak worden verondersteld goedgedefinieerde, juridische objecten te zijn—vele eigenschappen met hun menselijke makers delen. De historische eigenaardigheden die in dit boek aan bod komen bieden hoop op een betere toekomst. Rijkelijk geïllustreerd.

[Corné]

Dit boek was ontzettend leuk om te lezen. Het voelde de hele tijd alsof je op een feestje een onbekende leert kennen die dezelfde bijzondere hobby of liefhebberij heeft als jijzelf. Ik ben bovenmatig geïntereseerd in alles wat met landkaarten, atlassen, grenzen en geschiedenis te maken heeft. Dit boek heeft het allemaal, maar is door de casual toon ook voor niet-geo-nerds leuk om te lezen. Even was ik bang dat ik niets nieuws zou lezen naast de vele documentaires, reisgidsen en youtube-filmpjes die ik zelf al had gezien. Maar gelukkig heeft de auteur zijn huiswerk goed gedaan en is met heel veel interessants en onbekends op de proppen gekomen.

[Joram Janssen]

Fijn om te lezen dat er meer mensen zijn zoals ik, met een geografische fetisj. Vanaf nu kan ik tot in de eeuwigheid vrienden blijven vervelen met het feitje dat de prachtige Duivelsberg met zijn pannenkoekenhuis tot in de Tweede Wereldoorlog tot Duitsland behoorde.

[Pascal Vanenburg]

Lekker tussendoorboek voor iedereen die z’n jeugd doorbracht starend naar landkaarten en zich afvragend hoe het er op de grond uitzag, of daar nooit mee is opgehouden. Vol fijne feitjes zoals waarom Namibië een grotendeels natuurlijke grens heeft met uitzondering van een bizarre liniaalstrook of waarom Andorra twee staatshoofden heeft. En wat het enige stuk Europese Unie is waar vrouwen niet mogen komen. Of bij nader inzien logische feitjes: de paus is een dictator. Leuk leesvoer op vakantie. Bonus: Van Bokkum gebruikt meermaals het woord ‘kwestieus’, wat ik nog nooit iemand heb zien of horen gebruiken.

[Timo Bomhof]

Fijn boek over de zin en onzin van grenzen, met heerlijke verhalen die soms komisch, maar voor de betrokken mensen ook ronduit tragisch, zijn. En dat allemaal vergezeld van prachtige oude kaarten. Minpuntje: het had wel wat dikker gemogen😁.

[Willem]

Erg interessant en vermakelijk. Tegelijkertijd filosofisch uitdagend

[Hendrik Cornilly]

Een eye-opener vol bekende en onbekende voorbeelden van vroegere, huidige en (mogelijk) toekomstige ‘grenscreativiteit’.

[Koen]

Ik hoopte dat dit boek een antwoord zou geven op de titel. Maar het gaat meer over een aantal specifieke grenzen. Wel een leuk boek met interessante, leuke verhalen. 3,5/5.

[Vincentvanbeest]

Gewoon echt leuk en goed gedaan, precies de bijzondere verhalen waar je op hoopt

[Lieke Ter Horst]

Leuk, grappig boekje. Kaarten soms slecht leesbaar.

[Mark Janssens]

Dit boek is buitenissig van thema en grappig van toon. Het is nergens normatief of belerend, misschien op de epiloog na. Het toont hoe gek de wereld soms in elkaar zat (en zit). Veel leesplezier!

[Tim t' Kint]

Dat ik een link heb met de eilandstaat Vanuatu zal de meesten niet onbekend zijn, maar dat ik al jaren dol ben op de verhalen die achter rare grenzen zitten, overal in de wereld, dat zullen er allicht al minder weten. Mijn collectie oude atlassen en kaarten zit dan ook goed opgeborgen.

En hoewel dit boek net over rare grenzen gaat én een flink stuk over Vanuatu handelt, kende ik het boek niet. Enter Koen Verbeken die het boek wél kende en me influisterde dat ik het ook maar eens moest proberen.
Bizarre grenzen én Vanuatu? Dat moet je me geen 2 keer zeggen. De dag nadien al had ik het boek in handen!

Waarover het boek gaat heb ik eigenlijk al gezegd, dus ik beperk me tot een paar weetjes uit het boek. Wie weet intrigeren ze jou ook!

Wist je dat er door Duitsland een spoorlijn loopt die Belgische grondgebied is? Je kan dus vanuit België een toerke doen met de trein door Duitsland, zonder dat je België verlaat. Dit boek vertelt hoe dat komt.

Baarle-Hertog ken je wel, dat dorpje dat eigenlijk in Nederland ligt maar Belgisch grondgebied is. Een enclave dus. Als je dacht dat dat ingewikkeld was ... India en Bangladesh hebben een veel complexere grens. Zo heeft India een enclave die in Bangladesh ligt. In die Indische enclave in Bangladesh ligt een enclave van Bangladesh. Een counter-enclave, noemen we dat. In die counter-enclave ligt nog een Indische enclave. Een counter-counter enclave dus. De enige ter wereld.

Er zijn ook een paar stukjes van deze wereld die gezamenlijk bestuurd wordt door een paar landen. Hét grootste voorbeeld daarvan was Vanuatu, dat tot de onafhankelijkheid in 1980 gewoon bestuurd werd door Franrijk en Groot-Brittanië. Tegenwoordig zijn er dus nog zo enige, maar veel kleiner: eilandjes, riviertjes en ... een brug. Allemaal in Europa.

Kende je Bouvet? Dat is een eiland tussen Zuid-Afrika en Antarctica met een Franse naam. En toch is het Noors grondgebied. Hoe dat kan, maar ook hoe een Russische tsaar de grenzen van Suriname heeft beïnvloed: dit boek vertelt het je allemaal.

Ook mijn favoriete ministaatje, Moresnet, passeert de revue: het enige land(je) ter wereld dat Esperanto erkende en sind het verdrag van Versailles in 1919 gewoon Belgisch grondgebied is.

Nog eentje, om af te sluiten: ergens tussen Egypte en Soedan ligt een stuk woestijn dat dan weer geen van beide landen claimt. Een dikke 2000km² waar niemand heerst ... het is dat het er zo heet en droog is, anders hadden we er gegarandeerd al een nieuwe micro-nation zien ontstaan. Er is trouwens nog welgeteld één zo'n ongeclaimd stuk grondgebied te vinden. Meer nog: het ligt in Europa. Waar? Daarvoor moet je het boek maar eens lezen.

Dit boek is lekker leesbaar geschreven en handig verdeeld in hapklare verhalen, telkens geïllustreerd met foto's en oude kaarten. Heerlijk reizen zonder je zetel uit te komen!

[Dirk]

Mooi boek over het ontstaan van grenzen tussen landen. Een groot hoofdstuk gaat over de grens van Nederland en zijn buren omdat de auteur een Nederlander is, denk ik. Anderzijds is zijn verslag beperkt tot enkele landen, omdat anders het een vuistdik boek zou worden. Maar het leest prettig en is wetenswaardig. Hij bespreekt hier kronkelende grenzen, als Nederland, liniaalgrenzen zoals in Afrika, berg-en riviergrenzen, in midden Europa. Ook bijzondere kleine landjes zoals San Marco komen aan bod. Grote druk en bijgevoegde kaartjes heb je het zo uitgelezen.

[Rudi]

Leuk boek , wat zijn grenzen waar en waarom liggen ze daar en niet hier ,en nog veel andere leuke weetjes , hopelijk schrijft de schrijver nog een boek ( zou ik op mijn grenzeloos leeslijstje plaatsen) 5,5 sterren of zijn de sterren begrensd ?

[Bram Joziasse]

Heerlijk boek over grenzen, landen en kaarten! Mooi geschreven en mooi geïllustreerd boek. Enige minpuntje dat ik kon bedenken is dat ik een te grote geografie-nerd ben. Het meeste wist ik namelijk al. Desalniettemin een aanrader!

[Davied van Berlo]

Veel leuke weetjes over grenzen, grensstreken en de streken die mensen uithalen rond grenzen, maar ook een beschouwende blik over de noodzaak of nutteloosheid van grenzen voor mensen die willen samenleven.

[Rebekka Van den Brink]

Grenzen hebben mij ook altijd geïnteresseerd. En nu blijkt dat er zoveel eigenaardigheden bestaan of hebben bestaan, dat ik er plots talloze vakantiebestemmingen bij heb gekregen. Ik ben erg enthousiast over deze mooie leerzame grenzenbundel!

[Leon Geuyen]

Heel erg leuk boek. Als je 'Moresnet' van Philip Dröge goed vond, vind je dit boek ook geweldig.

[Fré]

Interessant, gimic-achtig maar wel leuke weetje.

[Maarten Vidal]

Leuk boek, niet zozeer voor nieuwe inzichten (het meeste kende ik uit andere boeken of artikels) maar wel voor de bij wijlen humoristische stijl en vooral de mooie uitgave en afbeeldingen.

[Emiel de Wit]

Zeer vermakelijk boek vol leuke feitjes en mooie illustraties met veel plezier gelezen.

[Martijn]

3,5 ster.

Aardig boekje met leuke anekdotes voor iedere topo-nerd. Leest makkelijk weg.