Εκείνο το καλοκαίρι, στην απομακρυσμένη αλάνα της μικρής μας πόλης, μαζί με τους πλανόδιους και το Λούνα Παρκ τους ήρθε και η Άλη. Το Λούνα Παρκ είχε κι ένα καρουζέλ, που το ονειρευόμασταν ακόμα και στον ξύπνιο μας. Η Άλη δεν είχε τίποτα – αλλά αυτό θα το μαθαίναμε αργότερα. Αυτό που ξέραμε τότε ήταν ότι ήταν αλλιώτικη και, όπως μας είπαν οι μεγάλοι, θα έπρεπε να τη φοβόμαστε και να την αποφεύγουμε. Γι’ αυτό μας έδωσαν ένα μαντίλι να της φορέσουμε για να ξεχωρίζει. Μέχρι που εμείς ανακαλύψαμε ότι η Άλη μπορούσε να κάνει μάγια…
Μια ιστορία για τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό, αλλά και το Ολοκαύτωμα των Ρομά. Για τη στενομυαλιά των μεγάλων και τη σκληρότητα μα κι ευαισθησία των παιδιών. Πάνω απ’ όλα, όμως, η ιστορία μιας αληθινής, γενναιόδωρης φιλίας κι ενός μαγικού καλοκαιριού.
Η Αγγελική Δαρλάση γεννήθηκε το 1973 στην Αθήνα, όπου μεγάλωσε και ζει με τον άντρα και τους δυο γιους τους. Έκανε μεταπτυχιακά σε Σπουδές Παράστασης στο Λονδίνο και Θεατρικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και παρακολούθησε μαθήματα συγγραφής σε Ελλάδα και Αγγλία. Από το 1998 σκηνοθετεί για το θέατρο (ιδιαίτερα παραστάσεις devised theatre), καθώς και μουσικές συναυλίες, και είναι από τα ιδρυτικά μέλη της Ομάδας Θεάματος Η Άλλη Πλευρά και της ανεξάρτητης δισκογραφικής εταιρείας Puzzlemusik. Έχει κάνει θεατρικές μεταφράσεις κι έχει επιμεληθεί τη δραματουργική σύνθεση αρκετών παραστάσεων. Το 2000 βραβεύτηκε με το Β΄ βραβείο για νέους θεατρικούς συγγραφείς (Γ.Γ.Ν.Γ. – Θέατρο του Νότου). Το μυθιστόρημά της για παιδιά Ονειροφύλακες τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας το 2005 και το Τότε που κρύψαμε έναν άγγελο με το Βραβείο Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου το 2010. Το βιβλίο της Το παλιόπαιδο (2014) πήρε το Βραβείο σε εικονογράφο και συγγραφέα βιβλίου με πολύχρωμη εικονογράφηση από τον Κύκλο Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου. Ασχολείται με το θέατρο στην εκπαίδευση διδάσκοντας Θεατρική Αγωγή και Στοιχεία Θεατρολογίας στην πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Είναι ένα από τα βιβλία που διαβάσαμε με τη κόρη μου μέσα στις γιορτές. Ωραίο και συγκινητικό βιβλίο. Το συστήνω για πολλούς λόγους: συναισθήματα, ενσυναίσθηση, προβληματισμός, αγωνία, ματαίωση, ωραίο λεξιλόγιο για παιδιά στις πρώτες τάξεις του δημοτικού.
Η Άλη είναι ένα μικρό κορίτσι που εμφανίζεται σχεδόν μαζί με το λούνα παρκ της πόλης και τα παιδιά αρχικά την αντιμετωπίζουν με περιέργεια και μετά την κυνηγούν και τη βασανίζουν. Το κορίτσι όμως έχει ένα μυστικό που θα αποκαλυφθεί κατά λάθος και θα τα φέρει σε δύσκολη θέση. Ποια είναι η πραγματική της ταυτότητα; Έχει μαγικές δυνάμεις ή συμβαίνει κάτι άλλο; Γιατί οι γονείς επικροτούν τη βάναυση συμπεριφορά των παιδιών τους και προπηλακίζουν χειρότερα αυτό το πλάσμα;
Η Αγγελική Δαρλάση έγραψε ένα υπέροχο, συγκινητικό και ανατρεπτικό βιβλίο για παιδιά από 8 ετών και πάνω γεμάτο συγκλονιστικά νοήματα, οικουμενικές αλήθειες και πολυεπίπεδη πλοκή. Του χάρισα τουλάχιστον τρεις αναγνώσεις γιατί κάθε φορά ήταν και μια διαφορετική ανακάλυψη, ένα ξεχωριστό ταξίδι, ένα εντελώς καινούργιο δώρο. Σε πρώτο επίπεδο έχουμε τη γνωστή ιστορία του διαφορετικού παιδιού που γίνεται αντικείμενο χλεύης, ειρωνείας και κακοποίησης αλλά όσο η ιστορία κλιμακώνεται και ανατρέπει τους χαρακτήρες τόσο βυθιζόμαστε στα δεινά του «ξεχασμένου Ολοκαυτώματος» των Ρομά κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου με τρόπο πανέξυπνο και ευρηματικό. Αν μείνουμε λοιπόν στην πρώτη ανάγνωση, έχουμε μια απαράδεκτη συμπεριφορά γονιών και παιδιών απέναντι σε κάτι ξένο. Ονόματα δεν υπάρχουν στο κείμενο, μόνο η Άλη, το κορίτσι που θα φωτίσει απρόσμενα τις ζωές των κατοίκων της πόλης, οι υπόλοιποι ήρωες αποκαλούνται με προσωνύμια: το αισιόδοξο παιδί, το εσωστρεφές, το σκληρό, το συνηθισμένο. Οι γονείς δεν ξεχωρίζουν, είναι μια a priori επιθετική μάζα που παρακινεί με τη συμπεριφορά της και τη στάση της τα παιδιά να τους μιμηθούν (μήπως αυτό το συγγραφικό εύρημα αντικατοπτρίζει την ελπίδα; Οι γονείς είναι πλέον μεγάλοι με ρατσιστικές αντιλήψεις και αποτελούν μια ομοιογενή μάζα ενώ τα παιδιά ξεχωρίζουν έστω με τα χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα και η συμπεριφορά τους κυμαίνεται από εχθρική σε φιλική και τανάπαλιν).
Η Άλη είναι ένα «διαφορετικό» πλάσμα που σαν παιδί κι αυτό πλησιάζει τα φωτεινά και χαρούμενα φώτα του λούνα παρκ, όπου και συναντά τους συνομηλίκους της κι αρχίζουν τα βάσανά της. Στην αρχή σκέφτηκα πως είναι πρόσφυγας, σύντομα όμως κατάλαβα πως έχουμε έναν βροντερό, αν και διακριτικά γραμμένο, φόρο τιμής στο ολοκαύτωμα των Ρομά, ένα γεγονός που ήξερα ότι δυστυχώς έλαβε επίσης χώρα, δε φανταζόμουν όμως το μέγεθος της κτηνωδίας. Γι’ αυτό και η μικρή ηρωίδα έχει τόση μελαγχολία στο βλέμμα της, γι’ αυτό «κουράστηκε να τρέχει μακριά να σωθεί» (είναι οι μόνες φράσεις που λέει σε όλο το κείμενο!), γι’ αυτό και το τραγούδι της ξεχειλίζει από παράπονο. Έτσι φτάνουμε στο δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης, ακούγοντας τον εθνικό ύμνο των Ρομά «Gelem, gelem» (αφεθείτε στους ήχους του, το συνιστώ) και συνειδητοποιούμε πως η Άλη σηκώνει ένα φορτίο μεγαλύτερο απ’ όσο μπορούν ν’ αντέξουν οι ώμοι της. Τι θα γίνει όμως με τους κατοίκους της πόλης; Θα καταλάβουν το λάθος τους; Θα τους συγχωρέσει το κορίτσι; Τα παιδιά θα καταφέρουν να την αγκαλιάσουν επιτέλους;
Η εικονογράφηση του Βασίλη Κουτσογιάννη είναι υποδειγματική, ρεαλιστική, συναρπαστική και παραστατική. Εξαίρετες οπτικές γωνίες που ως ιδέα είναι δύσκολο να πραγματοποιηθούν, ο καλλιτέχνης όμως τα καταφέρνει επάξια, σουρεαλισμός και πραγματικότητα, χρώματα και σκοτάδι, ανατροπές, συμβολισμοί μα πάνω απ’ όλα αγάπη απέναντι στο δύσκολο θέμα που διαπραγματεύεται το κείμενο είναι γνωρίσματα που με έκαναν να αγκαλιάσω ακόμη περισσότερο το βιβλίο και τα όσα διαδραματίζονται σε αυτό. Από την αρχή σχεδόν διαπίστωσα πως το μαυροπράσινο μαντίλι με το οποίο ντύνουν και βασανίζουν την Άλη έχει τα δικά του μυστικά (προσέξτε τα μαύρα ανεστραμμένα τρίγωνα, τι να συμβολίζουν άραγε; ) με αποτέλεσμα να το ακολουθώ σε κάθε του απεικόνιση και τελικά να δακρύσω με τη θέση του σ’ ένα ολοφώτεινο κατά τα άλλα τοπίο προς το τέλος του βιβλίου γιατί κατάλαβα τι σημαίνει η (μάλλον μάταιη) προσμονή. Δείτε τους αντικατοπτρισμούς του λούνα παρκ στους νερόλακκους, προσέξτε το πάντα μελαγχολικό βλέμμα του κοριτσιού που δε χαμογελάει ποτέ, παρατηρήστε τη θέση που έχει σχεδόν σε κάθε εικόνα κάτι που θα φωτίσει την εκάστοτε σκηνή, αφιερώστε ένα λεπτό στην επίμαχη σκηνή του Ολοκαυτώματος που αποδίδεται αφαιρετικά και ταυτόχρονα με λεπτομέρεια, αφεθείτε στις αλλαγές των εποχών… Ο Βασίλης Κουτσογιάννης είναι το ιδανικό και απαραίτητο συμπλήρωμα της ιστορίας.
«Από μακριά» λοιπόν μπορούμε να φανταστούμε ό,τι θέλουμε με το νου μας, χωρίς αυτό να μας δίνει το δικαίωμα να λοιδωρούμε το διαφορετικό. Το δύσκολο και το άκρως ανθρώπινο είναι να έρθουμε πιο κοντά και να αγκαλιάσουμε εκείνον που θα χρειαστεί τη βοήθειά μας, να χαρίσουμε ένα «γεια» ουσίας σ’ αυτόν που κουράστηκε να τρέχει για να σωθεί και να πάψουμε να ζούμε με στερεότυπα που κατά μεγάλο ποσοστό μας τα έχουν κληροδοτήσει ή επιβάλλει άλλοι. Η Αγγελική Δαρλάση έγραψε ένα από τα ωραιότερα βιβλία για τον ρατσισμό και το φανατισμένο μίσος. Με συγκίνησε, με έβαλε σε σκέψεις, με προβλημάτισε, μου έδωσε έμπνευση και αισιοδοξία για να βελτιώσω τη συμπεριφορά μου. Όλοι μπορούμε, ν’ αλλάξουμε, υπάρχει ακόμη περιθώριο!
Από μακριά παρακολουθούσε τα άλλα παιδιά, έχοντας συναίσθηση της διαφορετικότητάς της…
Κι από μακριά, έλεγαν οι γονείς στα παιδιά τους, να έχουν αυτά τη νεοφερμένη, επειδή δεν τους “γέμιζε το μάτι”…
Δεν είναι σας εσάς η Άλη, το μυστηριώδες κορίτσι, το οποίο εμφανίζεται το κατακαλόκαιρο στην καρδιά της γκρίζας και θλιμμένης πόλης μαζί με το πολύχρωμο λούνα παρκ. Δεν είναι σαν εμάς, δεν τη θέλουμε κοντά μας. Ούτε σαν εσένα, ούτε σαν εμένα… Αυτό ακριβώς είπαν οι Nαζί όταν αποφάσισαν να στείλουν στον θάνατο τουλάχιστον 500.000 Ρομά. Γιατί το διαφορετικό πάντοτε το φοβόμαστε, ακριβώς επειδή είναι αλλιώτικο από εμάς. Το διαφορετικό είναι συχνά επικίνδυνο και μας βάζει περίεργες ιδέες στο κεφάλι. Ιδέες περίεργες, “αιρετικές”, απλά… διαφορετικές.
Ένα μικρό και μαγευτικό παραμύθι με θέμα τη διαφορετικότητα και το Ολοκαύτωμα των Ρομά, με την υπέροχη, μυστηριακή, όσο και “διαφορετική” εικονογράφηση του νεαρού Βασίλη Κουτσογιάννη, μας αφηγείται η βραβευμένη συγγραφέας Αγγελική Δαρλάση. Μετά από το Όταν έφυγαν τα αγάλματα και Το αγόρι στο θεωρείο, το Από μακριά είναι ένα ακόμη βιβλίο της που φιλοδοξεί να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα κατά του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας, μέσα από μία ιστορία συμβολισμών, αλληγοριών, ενός πολύχρωμου λούνα παρκ και ενός κοριτσιού Ρομά, της Άλη.
Η επιλογή του ονόματος δεν μπορεί παρά να είναι συμβολική. Άλη όπως Άλλη, Άλλος, ήτοι ο διαφορετικός… Το ίδιο συμβολική είναι και η επιλογή της τοποθεσίας στην οποία διαδραματίζεται η υπόθεση. Αυτό δεν είναι άλλο από ένα πολύχρωμο λούνα παρκ, τόπος χαράς και διασκέδασης για τα παιδιά της μουντής πόλης την οποία επισκέπτεται αυτό μες το κατακαλόκαιρο και έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τη μελαγχολική διάθεση της Άλη, του κοριτσιού που ήρθε μαζί με το λούνα παρκ εκείνο το καλοκαίρι στην πόλη. Αυτό το κορίτσι όμως, το οποίο όλοι στην αρχή κοροϊδεύουν και περιγελούν, μοιάζει να έχει απόκοσμες δυνάμεις… Τι θα γίνει όταν τις βάλει σε εφαρμογή;
Η συγγραφέας παρουσιάζει σκόπιμα τους ενήλικες ως ενορχηστρωτές του ρατσισμού τον οποίο επιδεικνύουν συχνά τα παιδιά, αφού αυτά δεν ακολουθούν, τελικά, παρά τις συμβουλές και τις κούφιες, πολλές φορές, νουθεσίες των μεγάλων. Οι ενήλικες είναι αυτοί που αναθεωρούν δυσκολότερα τη γνώμη τους και αυτοί που δυσκολότερα παραδέχονται τα λάθη τους.
Τα παιδιά, από την άλλη, παρουσιάζονται μεν, αρχικά τουλάχιστον, ως φερέφωνα των μεγάλων, αλλά, από την άλλη, είναι πιο πρόθυμα να συγχωρήσουν και να μεταβάλουν τη γνώμη και τη συμπεριφορά τους όταν οι περιστάσεις το απαιτήσουν. Μπορούν να γίνουν εξαιρετικά σκληρά κάποιες φορές, μα και να αποδειχθούν εξαιρετικά ευαίσθητα κάποιες άλλες.
Η Αγγελική Δαρλάση για άλλη μια φορά κατάφερε να μεταποιήσει επιδέξια ένα γνωστό θέμα της ελληνικής παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας, αυτό της διαφορετικότητας του άλλου και του ρατσισμού, με τον δικό της ιδ��αίτερο και μοναδικό τρόπο σε ένα ευκολοδιάβαστο παραμύθι με άφθονους συμβολισμούς και λυρική γραφή. Παράλληλα όμως, επιλέγει να ρίξει φως στη διαφορετικότητα μέσω ενός παραμελημένου θέματος, αυτό του Ολοκαυτώματος των Ρομά.
Σχετικά με το Ολοκαύτωμα έχουν χυθεί άφθονοι τόνοι μελάνης, τόσο στην Ελληνική, όσο και στην Παγκόσμια λογοτεχνία. Οι θηριωδίες των ναζί εναντίον των Εβραίων και η συστηματική τους εξόντωση είναι πλέον γνωστά σε όλους μας. Το Ολοκαύτωμα των Ρομά όμως, αποτελεί μία πολύ λιγότερο γνωστή πτυχή του Ολοκαυτώματος, όπως και το πρόγραμμα ευθανασίας Τ4 των αναπήρων, τα οποία επιχειρήθηκαν αμφότερα από τους ναζί. Αυτό αποτελεί και έναν ακόμη καλό λόγο για να δωρίσουμε στα παιδιά μας το συγκεκριμένο βιβλίο. Διότι ο ρατσισμός είχε, έχει και θα έχει πάντα πολλούς αποδέκτες: όλους όσους επιλέγουν να διαφέρουν και να ζουν με όρους αιρετικούς και αντισυμβατικούς από το κοινό σύνολο. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι καμιά φορά η επιλογή της διαφορετικότητάς τους δεν είναι δική τους αλλά επιβεβλημένη…
Εν κατακλείδι, το Από μακριά πρόκειται για ένα γοητευτικό παραμύθι που μπορεί να διαβαστεί από παιδιά, από εφήβους, αλλά και από μεγάλους, εν πολλοίς από αναγνώστες κάθε ηλικίας. Συνιστάται, δε, ανεπιφύλακτα για χρήση σε σχολικές ομάδες φιλαναγνωσίας για όλες τις τάξεις του δημοτικού.
Η Αγγελική Δαρλάση δεν χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Για άλλη μια φορά, έγραψε ένα βιβλίο που δεν μπορεί να αφήσει κανέναν αναγνώστη, σε όποια ηλικία κι αν βρίσκεται, ασυγκίνητο. Κέντησε μια μια τις λέξεις και δημιούργησε ένα αναγνωστικό αριστούργημα, από αυτά που χαίρεσαι να τα διαβάζεις πολλές φορές και κάθε φορά όλο και κάτι νέο ανακαλύπτεις στο κείμενο.
Ειλικρινά, δεν ξέρω αν καταφέρω να αποτυπώσω μέσα σε λίγες παραγράφους όλα όσα βίωσα κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Τα συναισθήματα που μου δημιούργησε ήταν έντονα. Η ιστορία της συγγραφέως και η ηρωίδα της θα με ακολουθούν για πολύ καιρό.
Η Άλη έρχεται μαζί με ένα Λούνα Παρκ σε μια ελληνική πόλη κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Η Άλη δεν είναι ένα συνηθισμένο κορίτσι. Είναι Ρομά. Το Λούνα Παρκ είναι η μόνη διασκέδαση για τα παιδιά και περνούν εκεί τα βράδια τους. Οι γονείς των παιδιών δεν αργούν να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους για την Άλη. Ζητούν από τα παιδιά να κρατηθούν μακριά της. Σιγά σιγά, τα παιδιά πείθονται από τα λόγια των μεγάλων και συμπεριφέρονται πολύ άσχημα στο μικρό κορίτσι.
Η συγγραφέας αναφέρεται στο Ολοκαύτωμα των Ρομά από τους Γερμανούς. Τα στοιχεία που παρουσιάζει είναι συγκλονιστικά και σίγουρα άγνωστα στους περισσότερους από εμάς. Μια ιστορία που μιλάει για τις φυλετικές διακρίσεις, το μίσος και τη σκληρότητα των ανθρώπων. Με πολύ εύστοχο τρόπο, μας δείχνει πόσο σκληροί μπορούμε να γίνουμε εμείς οι ενήλικες και να «σκοτώσουμε» κάθε αγνό συναίσθημα που φωλιάζει σε μια παιδική ψυχή.
Η Αγγελική Δαρλάση λέει τα πράγματα με το όνομά τους. Δεν ωραιοποιεί καταστάσεις και δίνει τροφή για σκέψη, κυρίως σε μας τους ενήλικες, αλλά και αφορμή για πολλές συζητήσεις πάνω στη διαφορετικότητα και τον ρατσισμό.
Μοναδική είναι και η εικονογράφηση του Βασίλη Κουτσογιάννη, που πετυχαίνει να αποδώσει με τις εικόνες του τη μαγεία του κειμένου. Ένα βιβλίο υπέροχο, που αξίζει να διαβαστεί.
Ένα εικονογραφημένο βιβλίο με στοιχεία μαγικού ρεαλισμού, στο οποίο συγκρούονται και ενώνονται δυο κόσμοι: Ο «δικός» μας και αυτός των Ρομά. Είναι ένα βιβλίο για μικρούς και μεγάλους, που θα μας συγκινήσει, θα μας προβληματίσει και -ελπίζω- θα μας κάνει λίγο καλύτερους ανθρώπους. Σε μια πόλη μουντή και σκληρή, φτάνει ένα λούνα πάρκ, ένα καλοκαιρινό πλανόδιο πάρκο διασκέδασης. Και μαζί του φτάνει κι ένα κορίτσι, η Άλη. Όταν επιτέλους τα παιδιά την προσέχουν, οι μεγάλοι σπεύδουν να τους πουν να την έχουν… από μακριά, ξεδιπλώνοντας μια σειρά από στερεοτυπικά επιχειρήματα εναντίον των Ρομά. Τα παιδιά ακούν τους γονείς τους. Και η Άλη γίνεται πρώτα αντικείμενο φόβου κι έπειτα αντικείμενο μίσους. Η Άλη γίνεται παιχνίδι ενώ είναι άνθρωπος. Κάποια στιγμή γίνεται κάτι μαγικό κι η Άλη γητεύει τα παιδιά. Μα δεν τα εκδικείται. Αντιθέτως, τα προσεγγίζει και με τον τρόπο της και το τραγούδι της, γίνεται φίλη τους και χρωματίζει τη ζωή τους. Μόλις, όμως, οι ενήλικοι αντιλαμβάνονται πως τα παιδιά τους πράγματι «μαγεύτηκαν» από τη μικρή τσιγγάνα, εξοργίζονται και την καταδιώκουν, χωρίς να ακούσουν τα παιδιά τους. Μα η Άλη καταφέρνει -μάγισσα δεν την έλεγαν άλλωστε;- να ξεφύγει, αποκαλύπτοντας στα παιδιά τους διωγμούς που υπέστη η περιπλανώμενη φυλή της. Πότε και γιατί απαγορεύτηκε στους Ρομά να είναι ευτυχισμένοι; Μπορεί το κλάμα των παιδιών της ιστορίας να μας εξιλεώσει για ένα Ολοκαύτωμα για το οποίο κανείς σχεδόν δεν μιλάει; Μια ιστορία για τις προκαταλήψεις, τον ρατσισμό, για τη στενομυαλιά των μεγάλων και τη σκληρότητα μα κι ευαισθησία των παιδιών. Πάνω απ’ όλα, όμως, η ιστορία μιας αληθινής, γενναιόδωρης φιλίας κι ενός μαγικού καλοκαιριού, που μάλλον δεν θα επιστρέψει… Το εξαιρετικό κείμενο απογειώνει η εικονογράφηση του Βασίλη Κουτσογιάννη, έργο τέχνης από μόνη της.
ένα συγκινητικό βιβλίο που στέλνει ένα πολύ ηχηρό μήνυμα ενάντια στον ρατσισμό, τις διακρίσεις και τις προκαταλήψεις εις βάρος των ρομά. το τραγούδι της άλης με έκανε πραγματικά να δακρύσω και σε συνδυασμό με την απίστευτη εικονογράφηση, ολόκληρη η ιστορία απογειώθηκε.
ωστόσο, έχω έναν ενδοιασμό σχετικά με μερικές προτάσεις του βιβλίου. καθώς απευθύνεται κυρίως προς παιδιά, νιώθω ότι κάποιες προτάσεις ήταν συντακτικά και γραμματικά πολύπλοκες, συνεπώς και μου φάνηκε ότι δεν έρρεαν τόσο καλά όσο η υπόλοιπη αφήγηση. μικρή η παρατήρηση, από τα μάτια ενός ενήλικου ατόμου πάντα :')
[Και κάθε νύχτα, όλο και περισσότερα παιδιά ανέβαιναν στο καρουζέλ κι όλο και περισσότερα παιδιά τραγουδούσαν, ακόμα και αν δεν καταλάβαιναν τους στίχους του τραγουδιού, κι όλο και περισσότερα παιδιά χαίρονταν και γελούσαν με την καρδιά τους.]