บ้านที่กลับไม่ได้

by บุญเลิศ วิเศษปรีชา

สำนักพิมพ์​มูลนิธิ​กระจกเงา​ โดยโครงการอ่านสร้างชาติ ขอนำเสนอ...
.
'บ้านที่กลับไม่ได้'​
หนังสือเล่มล่าสุดของ บุญเลิศ วิเศษปรีชา
นักมานุษยวิทยา (สายสตรีท)
.
หนังสือที่เปิดชีวิตคนไร้บ้านผ่านรูปแบบวรรณกรรม
.
บุญเลิศ วิเศษปรีชา ชื่อของนักวิชาการที่เปิดพรมแดนโลกของคนไร้บ้าน
ทั้งในไทยและเทศ โดยงานวิจัยล่าสุดคือการเข้าไปเป็น "คนใน"
เพื่อทำความเข้าใจความไร้บ้านที่ประเทศฟิลิปปินส์
.
จนเป็นผลงานวิจัยที่ชื่อว่า ‘Structural violence and homelessness: Searching for Happiness on the Streets of Manila’ หรือ ‘ความรุนแรงเชิงโครงสร้างกับการไร้บ้าน: การค้นหาความสุขบนท้องถนนในเมืองมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์’
.
จากข้อมูลที่เหลือเฟือ
จากอารมณ์ร่วมในชะตากรรมความไร้บ้านที่ท่วมท้น
จากความทรงจำอันเศร้าสร้อยนั้น
วัตถุดิบที่ลงตัวนี้จึงนำมาสู่การปลุกปล้ำหนังสือเล่มใหม่ล่าสุด
"บ้านที่กลับไม่ได้"
หนังสือที่กลั่นออกมาจากเรื่องราวการเดินทางกลับบ้าน
ของมิตรสหาย​ไร้บ้านกว่า 9 ชีวิต ณ กรุงมะนิลา
ที่จะเปิดเผยความลี้ลับของพวกเขา
ว่าเพราะเหตุใด "บ้านถึงไม่ใช่ที่ปลอดภัย"
เพราะเหตุใด "บ้านนั้นไม่ใช่สถานที่ซึ่งน่าถวิลหา"
เพราะเหตุใด "ทางกลับบ้านของคนไร้บ้านนั้นช่างแสนยาวไกล
ไกลเกินกว่าจะเดินทางกลับ"

203 pages

Published May 1, 2021

About the author

จบการศึกษาปริญญาตรีคณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เคยเป็นกองเลขานุการสมัชชาคนจนและทำงานร่วมกับมูลนิธิที่อยู่อาศัยและเครือข่ายสลัม 4 ภาค

เข้าศึกษาระดับปริญญาโท คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สำเร็จการศึกษาในปี 2546 วิทยานิพนธ์ "เปิดพรมแดน: โลกของคนไร้บ้าน" ได้รับเกียรติบัตรวิทยานิพนธ์ดีเด่นจากบัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และเป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยพัฒนาระดับสวัสดิการสำหรับคนจนในสังคมไทย ทุนสนับสนุนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)

หลังจากนั้นได้เป็นอาจารย์ประจำภาควิชามานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และได้ศึกษาต่อระดับปริญญาเอกจนสำเร็จการศึกษาด้วยวิทยานิพนธ์เรื่อง Structural Violence and Homelessness: Searching for Happiness on the Streets of Manila, Philippines (2015) จากมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-เมดิสัน

Reviews

[สฤณี อาชวานันทกุล · Rating 5 out of 5]

ดีมากๆ รวมเรื่องสั้นเล่มนี้เล่าเรื่องของคนไร้บ้านในกรุงมะนิลา เมืองหลวงฟิลิปปินส์ ที่ผู้เขียนไปใช้ชีวิตเคียงข้างในฐานะ "คนไร้บ้าน" ระหว่างทำวิทยานิพนธ์ปริญญาเอก เล่าเรื่อง "จริง" ที่ไม่ฉาบน้ำตาล ไม่ตัดสิน ไม่โลกสวย เต็มเปี่ยมด้วยความรู้สึก ภาษาเรียบง่ายแต่ลึกซึ้ง คิดว่า อ.บุญเลิศ มี "จังหวะ" และ "เซนส์" ของการแนะนำตัวละครและเดินเรื่องดีไม่แพ้นักเขียนวรรณกรรมมืออาชีพ เพราะไม่อย่างนั้นฉากชีวิตประจำวันทั้งหลายในเล่มอาจดูน่าเบื่อไปเลย

เป็นหนังสือที่ควรอ่านสำหรับทุกคนที่อยากเข้าอกเข้าใจเพื่อนร่วมโลก อยากรู้ว่าจะเขียนงาน "เพื่อชีวิต" (ในความหมายกว้างๆ ว่า ถ่ายทอดชีวิตของคนที่ด้อยโอกาสกว่าเรา) อย่างไรให้ทันสมัย ไม่น่าเบื่อหรือมีน้ำเสียงสั่งสอนเหมือนนิยายเพื่อชีวิตจำนวนมากในทศวรรษ 60-70 และอยากรู้ว่า เรื่องแต่งที่ตั้งอยู่บนเรื่องจริง และเรื่องจริงที่ถ่ายทอดในรูปเรื่องแต่ง -- เส้นแบ่งระหว่าง fiction กับ nonfiction วันนี้พร่ามัวไปมากแล้ว จนแท้ที่จริงก็อาจไม่มีความหมายมากนักอีกต่อไป

“งานเขียนเล่มนี้ของอาจารย์บุญเลิศ คือการทดลองแนวทางใหม่ๆ ของตนเองที่ลองเล่าปัญหาในแบบเรื่องแต่ง มีผู้กล่าวว่า มนุษย์เรียนรู้ชีวิตได้จากการอ่านวรรณกรรม ผมโคตรเห็นด้วยกับประโยคนี้ โดยเฉพาะเรื่องราวชีวิตที่อยู่ในมุมอับ ถูกตีตราว่าไร้ค่า ผู้คนไม่คุ้นเคยรูปแบบชีวิตและแทบไม่มีเรื่องราวของพวกเขาหลุดรอดออกมาจากสังคม วรรณกรรมคือถนนที่มีไฟส่องสว่างเข้าไปในซอกหลืบ เพื่อไปพบเรื่องราวชีวิตที่ไร้บ้านแต่เต็มไปด้วยเรื่องราว ผมมั่นใจว่าสำหรับคนที่เริ่มต้นอ่านงานคนไร้บ้าน หนังสือเล่มนี้อาจถูกจัดได้ว่าเป็นนวนิยายแฟนตาซีที่โคตร Realistic ในขณะที่ร้านหนังสือมหาวิทยาลัยอาจนำมันไปไว้ในหมวดวิชาการก็เป็นได้” -- คำนำเสนอของ สมบัติ บุญงามอนงค์ สรุปความดีงามของหนังสือเล่มนี้ไว้อย่างกระชับ

[Pawarut Jongsirirag · Rating 4 out of 5]

ไม่ค่อยเห็นงานที่เขียนโดยนักวิชาการที่ต้องการถ่ายทอด สาร ของตัวเอง ผ่านงานที่ไม่ใช่วิชาการเลย ยิ่งเขียนออกมาเป็นวรรณกรรมด้วย ยิ่งเเล้วใหญ่ งานเขียนเล่มนี้จึงมีจุดเริ่มต้นที่ไม่ธรรมดา

บ้านที่กลับไม่ได้ เป็นรวมเรื่องสั้นของ อ.บุญเลิศ ที่เราอาจค้นเคยจากงานวิชาการ คนไร้บ้าน ที่ อ.ลงพื้นที่จริงไปเป็นคนไร้บ้านอยู่มะนิลาถึง 14 เดือน เพื่อเก็บข้อมูลเเละทำความเข้าใจชีวิตของคนไร้บ้านที่นั่น ว่าอะไรคือสาเหตุที่ทำให้คนๆนึงกลายมาเป็นไร้บ้าน พวกเขามีชีวิตอย่างไร เเล้วพวกเขามีความสุขหรือไม่จากการเป็นคนไร้บ้าน

จากงานวิชาการในวันนั้น ได้ผันตัวเองกลายเป็นเรื่องสั้นในวันนี้ โดย อ.มีความเชื่อว่าเเค่พลังของงานวิชาการอาจยังไม่เพียงพอ จำเป็นต้องใช้งานวรรณกรรมในการเขย่าความรู้สึกของผู้คนเพื่อให้เข้าใจ เข้าถึงชีวิตของคนไร้บ้านได้มากกว่าเดิม

จากจุดนั้นทำงานชิ้นนี้ค่อนข้างไปในทางสำรวจชีวิตความเป็นมาของตัวละครคนไร้บ้านในเรื่อง เรื่องเล่าของพวกเขานั้นมีทั้งความเสียใจ การหลีกหนีจากอดีต สุขปนเศร้า หรืออาจเป็นเพียงเรื่องเล่าที่หาความจริงไม่ได้เลย เเต่ประเด็นที่สำคัญนั่นก็คือ คนเราจะไร้บ้านได้ก็ต่อเมื่อคนเราไม่มีบ้านอีกต่อไปเเล้ว ในความหมายของการไม่มีบ้านนี่เองที่เเตกต่างกันออกไป ซึ่งเรื่องราวเหล่านี้อาจกระทบกับคนอ่านบ้างไม่มากก็น้อย เพราะนี่คือเรื่องราวของชีวิตคนธธรมดาทั่วไปที่ม่ได้เเตกต่างอะไรจากเรา ความเเตกต่างเดียวอาจเป็นการที่พวกเขาเลือกที่จะเดินหนีออกมาเเเล้วใช้ชีวิตเป็นคนไร้บ้าน ในมุมหนึ่งจึงทำให้เรารู้สึกว่าพวกเขาไม่ได้เป็นคนอื่นในสังคม พวกเขาคือเรา เเละเราคือพวกเขาในเเง่ในเเง่หนึ่ง

ในด้านการประพันธ์ อ.ทำได้ดีเลย เล่าอย่างสัจนิยมที่พอประมาณ ไม่ฟูมฟาย ไม่ตัดสินใดๆ เป็นเพียงกล้องที่บันทึกเรื่องราวเเละนำมาถ่ายทอดเท่านั้น เเม้ว่าทำนองการเล่าจะเรียบเรียงจะเหมือนๆกันหมดในทุกเรื่อง ถ้าเปลี่ยนเเนวทางการเล่าให้มีหลากหลายรูปเเบบ เล่มนี้จะดียิ่งขึ้นไปอีกอย่างเเน่นอน

หวังว่าจะได้เห็นงานชิ้นใหม่ๆของ อ ในอีกหลากหลายรูปเเบบ หนังสือเล่มนี้เเสดงให้เห็นว่านักวิชาการไม่จำเป็นต้องผลิตเเต่งานที่ถูกค่อนขอดว่าเป็นหอคอยงาช้าง มันอาจถูกผลิตในรูปเเบบอื่นที่สามารถเเสดง สาร ได้อย่างชัดเจนไม่เเพ้งานวิชาการ นี่จึงอาจเป็นทิศทางใหม่ของการผลิตงานของนักวิชาการในช่วงเวลาต่อไปนี้ก็ได้

ประตูบานใหม่เปิดออกเเล้วครับ

[Benchaphorn Thammathorn · Rating 4 out of 5]

อ่านแล้วเหมือนได้ลองเข้าไปอยู่ในสังคมเดียวกันกับคนไร้บ้าน
ได้เห็นหลายๆมุมมอง แต่ เป็นมุมมองของคนไร้บ้านที่ฟิลิปปินส์นะ
ชอบบทสัมภาษณ์ตอนท้ายของผู้เขียน
คนปินส์sufferกับการเป็นคนไร้บ้านน้อยกว่าประเทศอื่นๆ เพราะเศรษฐกิจไม่ดี เส้นแบ่งระหว่างคนมีบ้านกับคนไร้บ้านมันใกล้กันมาก ทำให้คนไร้บ้านไม่รู้สึกแปลกแยก มีคนไร้บ้านเป็นเพื่อนเยอะแยะจึงอยู่ได้
พูดในแง่บุคคลมันคงดีนะ ใจเค้าไม่ทุกข์ แต่ว่ามองในภาพรวมเราก็ไม่ได้อยากให้ชีวิตใครๆเป็นแบบนั้น มันแย่แหละอยู่แบบนี้

[loonchies · Rating 5 out of 5]

เรื่องราวของคนไร้บ้านผ่านสายตาของนักศึกษาปริญญาเอกที่ทดลองไปใช้ชีวิตเป็นคนไร้บ้าน
เรื่องราวของคนไร้บ้านทั้ง 8 เรียนรู้เรื่องราวผ่านบทสนทนาที่แม้ว่าจะไม่ได้พูดทั้งหมด แต่ก็พอจะทำให้เรานึกถึงเรื่องราวเบื้องหลังที่ไม่ได้ถูกเปิดเผยออกมาอีกได้
แล้วก็เข้าใจว่ามันคงไม่มีคำตอบหรือทางแก้ปัญหาอย่างหนึ่งที่ทำให้ปัญหาทุกอย่างหายไป เพราะทุกคนก็มีปัญหาที่ต่างกัน เงื่อนไขข้อจำกัดของแต่ละคนก็ไม่เหมือนกัน
ถึงจุดร่วมของแต่ละคนคือการออกมาเป็นคนไร้บ้าน แต่เหตุผลนั้นแตกต่างมากมายร้อยแปดพันเก้า
บางทีการตัดสินใจที่ผิดพลาดหรือการเข้าใจผิดเพียงครั้งเดียว มันก็เป็นจุดเปลี่ยนที่ยิ่งใหญ่ได้
อ่านแล้วก็สะดุดในใจเป็นบางช่วง
ถ้าเป็นเรา เราก็อาจจะอคติไปก่อน แล้วก็อาจจะเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้ชีวิตใครบางคนลำบากขึ้น
หลังอ่านจบเราคิดว่าเราก็ควรจะระลึกไว้บ้างว่าสิ่งที่เรารู้และเราคิดไม่ใช่ทั้งหมดของเรื่องราว มันมีเรื่องราวมากกว่านั้นอยู่เสมอ เกินกว่าที่เราจะคิดถึงได้ด้วยความรู้ของเรา ณ ตอนนั้น

แล้วการรู้ที่ไปที่มา จุดสำคัญที่ทำให้เขาเหล่านั้นมาเป็นคนไร้บ้านทำให้เราคิดอะไรได้เยอะเหมือนกัน
บางคนก็เล่าที่มาที่ไปตั้งแต่เด็ก แล้วมันก็สะท้อนใจกับตอนจบ ที่สุดท้ายแล้วลงเอยแบบนั้น ตัวละครตัดสินใจทำอะไรที่น่าเสียดายลงไป
น่าเสียดายเพราะเรามองผ่านเลนส์ของเรา
ไม่รู้เพราะอะไรและผู้เขียนก็ไม่เผยว่าทำไม
หรือกับอีกคนนึงก็อาจจะเป็นเรื่องที่น่าประทับใจ เป็นเรื่องที่เราคงนึกไม่ถึง

โลกมันโหดร้ายจัง เราอาจจะเป็นส่วนหนึ่งของความโหดร้าย เราทำอะไรได้บ้างไหมนะ
แต่เพราะมีความมืด ความสว่างถึงได้มีคุณค่า
ความเข้าใจและการเปิดโอกาสอาจจะไม่ใช่เรื่องยากเกินไป

จุดพีคอาจจะไม่ใช่ที่เนื้อเรื่องแต่เป็นที่ภาคผนวก
น่าจะเรียกว่าเป็นบทสรุปของหนังสือมากกว่าด้วยซ้ำ
วิทยานิพนธ์ของผู้เขียนที่มุ่งไปที่ความสุขของคนไร้บ้าน
เป็นอีกมุมที่คนน่าจะไม่ค่อยคิดถึงเมื่อพูดถึงคนไร้บ้าน
บางทีความสุขอาจจะเป็นตัวกำหนดหนึ่งที่ทำให้เขาเป็นคนไร้บ้านด้วยก็ได้
เรื่องการเก็บข้อมูลของผู้เขียน ก็น่าสนใจไม่น้อยกว่าเรื่องของคนไร้บ้านเลย
โดยเฉพาะการเปรียบเทียบชีวิตคนไร้บ้านของฟิลิปปินส์ ญี่ปุ่น และไทย นึกอะไรเยอะเลย

งานของผู้เขียนสะท้อนถึงความตั้งใจในการศึกษาทางมานุษวิทยาจริง ๆ ตามหลักการพื้นฐาน “ถ้าคุณอยากจะเข้าใจคนอื่น คุณต้องลองไปยืนอยู่ในตำแหน่งที่ที่เขาใช้ชีวิตอยู่”

ชมเรื่องหนังสืออีกเรื่อง ~ ระยะห่างบรรทัดน้อย ใช้กระดาษได้คุ้มค่าดี
เขียนได้ดี
ดีใจที่ได้อ่านจริง ๆ

[Nuttawat Kalapat · Rating 5 out of 5]

แม้ว่า ภาษาวรรณกรรมจะไม่ได้จะเขียนมาเพื่ิอรรถรส สละสลวย เพลิดเพลินอะไรแบบนั้น

แต่สิ่งที่ได้อ่าน มันคือชีวิตคนที่ผมเชื่อได้ว่าจริงทั้งสิ้น เรียบง่าย ตรงไปตรงมา ไม่ตัดสิน

แต่คงต้อง5ดาวอยู่ดี
เพราะคนเขียน ไปคลุกคลี กับคนไร้บ้านในฟิลิปปินส์ มาจริงๆ เจอประสบการณ์จริงต่อหน้า

และต้องขอบคุณ การสรุป เรื่องราวท้ายเล่ม ด้วย
และทำให้เราเข้าใจชีวิตคนมากขึ้นครับ

คงยากที่จะเกิดการศึกษาหรือเรื่องราวที่ดีแบบนี้ได้
ถ้าคนถ่ายทอดไม่คลุกคลีลงไปอยู่กับมันจริงๆ

[Ai · Rating 5 out of 5]

เรื่องราวของผู้คนต่างเพศต่างวัยไม่ต่ำกว่า 8 ชีวิต ที่ต้องมาใช้ชีวิตข้างถนนเป็นคนไร้บ้านในย่านกลางเมืองมะนิลา นครหลวงประเทศฟิลิปปินส์

ชื่อเรื่องสั้นแต่ละเรื่องตั้งได้อย่างคมคาย พออ่านจบกลับมาอ่านชื่อเรื่องอีกครั้ง ก็ยิ่งรู้สึกตราตรึง แต่สิ่งน่าสนใจที่สุดคือ ภาคผนวก บทสัมภาษณ์

เก็บบางส่วนไว้ย้อนมาอ่าน

มะฮิรับ เปโร มะซายะ difficult but happy แม้ชีวิตจะยากลำบากแต่เรามีความสุข มันสะท้อนให้เห็นถึงวัฒนธรรมของคนฟิลิปปินส์ ความเอ็นจอยไลฟ์ของคนฟิลิปปินส์ ความจริงก็เป็นกลยุทธ์ในการบอกกับตัวเองว่า ชีวิตของเราไม่ได้ขื่นขมทุกข์ระทมมากมายอย่างน้อยก็ยังมีชีวิตอยู่ได้

คนฟิลิปปินส์ปรับตัวเข้ากับชีวิตที่ยากลำบากและเอ็นจอยกับชีวิตได้มากที่สุด

ถ้าคุณเป็นคนจนท่ามกลางประเทศที่มีคนจนจำนวนมากคุณจะไม่รู้สึกเป็นตัวประหลาด ในขนาดที่ถ้าคุณเป็นคนจนในประเทศที่คนส่วนใหญ่เป็นชนชั้นกลางคุณก็จะเป็นคนส่วนน้อยและรู้สึก suffer มากกว่า

ความแตกต่างทางโครงสร้างเศรษฐกิจของแต่ละประเทศที่ต่างกันได้ shape character คนไร้บ้านในแต่ละสังคมขึ้นมา

คำอธิบายในเรื่องของพระเจ้ามีผลไม่น้อยต่อการกล่อมเกลาให้คุณยอมรับกับชีวิตที่มีข้อจำกัด ไม่เป็นไร..คุณอยู่ข้างถนนก็ไม่แย่เท่าไหร่ คุณเป็นคนดีได้ ตราบใดที่คุณสรรเสริญพระเจ้า

ถ้าคุณเปลี่ยนแปลงอะไรไม่ได้ คุณต้องเรียนรู้ที่จะอยู่กับมัน มันยากที่จะข้ามพ้นภาวะไร้บ้าน ดังนั้นก็ต้องเรียนรู้ที่จะอยู่กับมัน เย้ยหยันความยากลำบาก

คุณจะเข้าใจความสุขแบบนี้ไม่ได้เลย ถ้าคุณไม่เคยอยู่ในชีวิตประจำวันที่ไม่มีอะไร วันไหนคุณได้กินของพิเศษ มันจะพิเศษมาก ฉะนั้นเค้าอยู่ได้ด้วยความหวังว่าวันนึงมันจะมีของพิเศษตกลงมา

การสามารถพึ่งตัวเอง คุณไม่ต้องกินข้าวที่โบสถ์ เมื่อไหร่ที่คุณหิวแล้วคุณมีเงินซื้อข้าว คุณไม่ต้องรอรับการแจกข้าว คุณยกระดับตัวเองขึ้นมาอีกชั้นหนึ่ง เท่าทางนี้ก็มีความหมายมากแล้ว

mahirap pero masaya

[Thanida · Rating 5 out of 5]

ผู้เขียนเลือกเล่าเรื่องของคนไร้บ้านในรูปแบบวรรณกรรม เปิดโลกดี ชอบๆ

โครงสร้างสังคมมันโหดร้าย ทื่โหดร้ายยิ่งกว่าคือการสร้างภาพลวงว่าความยศกลำบากคือความสุข อ่านไปก็เข้าใจแล้วว่า คนไร้บ้านทุกคนมีภูมิหลังเฉพาะ การช่วยให้เขามีบ้านได้เพื่อง 1 คน ก็ถืงว่าประสบความสำเร็จมากแล้วจริงๆ

[Anness · Rating 4 out of 5]

เป็นเรื่องแต่งที่มีเค้าโครงเรื่องจริง (?) จากประสบการณ์ที่คุณบุญเลิศ ผู้แต่งได้ไปลงพื้นที่ใช้ชีวิตเป็นโฮมเลสที่ฟิลิปปินส์ แม้ว่าการเล่าเรื่องจะเป็นแนวเรียบเรียงซะส่วนใหญ่ แต่การที่นักวิชาการเลือกวิธีนำเสนองานวิจัยในรูปแบบฟิกชันที่เข้าถึงคนได้ง่ายขึ้นแบบนี้ถือเป็นวิธีการที่ดี

หนังสือเล่มนี้ทำให้เราได้รับรู้ถึงวิถีชีวิต ปัญหาโครงสร้าง สภาพแวดล้อมของบ้านเมืองที่บีบให้ ‘มี’ คนไร้บ้าน และ ‘เกิด’ คนไร้บ้านใหม่ๆ ส่วนท้ายมีบทสัมภาษณ์ของคุณบุญเลิศที่บอกเล่าถึงความแตกต่างของคนไร้บ้านในญี่ปุ่นกับฟิลิปปินส์ที่สะท้อนถึงค่านิยม/โครงสร้างประเทศ ถือว่าเปิดสมองมากค่ะ