De geschiedenis van de Nederlandse slavernij in een notendop

by Piet Emmer

Het woord ‘slavernij’ roept vandaag de dag bij iedereen in het Westen gevoelens van ontzetting en schaamte op. Het is een instituut waarvan we al meer dan een eeuw geleden met trots afscheid hebben genomen. In De geschiedenis van de Nederlandse slavernij in een notendop geeft Piet Emmer een analyse van de slavernij in de Europese koloniën in Noord- en Zuid-Amerika. Hij beschrijft hoe het instituut van de slavernij is ontstaan, wie slaaf werd en waarom West-Europa vanaf 1350 geen slavernij meer kende en tot een vreemde, slavenloze enclave was geworden in een wereld vol slavernij. De slavernij in de Europese koloniën kon bestaan, omdat de Europeanen er buiten hun eigen werelddeel bijna vier eeuwen lang andere normen en waarden op na hielden dan thuis. De opkomst en afschaffing van de slavernij in de koloniale Nieuwe Wereld komen dan ook uitvoerig aan de orde. Tot slot volgt een overzicht van het recente slavernijdebat in Nederland.
P.C. EMMER 1944) is emeritus hoogleraar geschiedenis van Europese expansie en migratie aan de Universiteit Leiden. Hij is onder meer auteur van De Nederlandse slavenhandel 1500-1850 en, samen met Jos Gommans, Rijk aan de rand van de wereld.

Genres: History, Nonfiction

152 pages, Paperback

Published June 25, 2021

About the author

Prof. Dr. Piet Emmer studied history and economics at Leiden University. He worked at the University of Amsterdam (Faculty of Economic Sciences) where he obtained his PhD in 1974 with the thesis 'England, the Netherlands, Africa and the slave trade in the nineteenth century'. He then worked at Leiden University until 2009, as full professor of the history of European expansion and related migration and slavery. In addition, he was an associate professor at the University of Amsterdam, Faculty of Economics and Business Administration, from 1 September 2005 to 1 September 2007. He was also a Visiting Fellow at Churchill College in Cambridge, the Berlin Institute for Advanced Study and the Netherlands Institute for Advanced Study in Wassenaar. As Visiting Professor, he was associated and taught at the University of Texas in Austin, the Universität Hamburg and the Université de Bretagne-Sud. He was a Member of the Editorial Board of the Journal of Imperial and Commonwealth History and Journal of Caribbean History. His best-known book is: "The Dutch Slave Trade 1500-1850." In 2009, he retired

Reviews

[Rob Feenstra · Rating 2 out of 5]

Omdat het onderwerp zo in de maatschappelijke belangstelling staat, wilde ik me een beeld vormen van het Nederlandse slavernijverleden. Dit handzame boekje leek me daarvoor geschikt en het eerste deel beantwoordde in zekere zin aan de verwachtingen. Het geeft een overzicht met veel feiten, jaartallen en cijfers. Over zaken als leefomstandigheden etc. wordt weinig informatie gegeven, waardoor dit deel klinisch overkomt.

Het tweede deel zou een overzicht van het recente slavernijdebat in Nederland moeten zijn, maar is in werkelijkheid een aanklacht tegen wat Emmer de activistische geschiedschrijving noemt. Het is een ongetwijfeld correct opsomming van incorrecte gegevens die worden gebruikt door de activisten, waartoe overigens ook de NOS en de EO worden geschaard. Emmer verzucht "de academische geschiedbeoefening blijkt helaas geen waarborg te zijn voor objectiviteit, logisch nadenken en het vermijden van ongefundeerde, activistische standpunten". Die objectiviteit doet hij zelf echter ook geweld aan door selectief te zijn in het presenteren van brongegevens die regelmatig moeten aangeven dat het allemaal wel meeviel en dat het bij andere landen veel erger was.

Ik denk dat het goed kan zijn om als land excuses aan te bieden wanneer een getroffen groep daarbij gebaat is. Tegelijk vind ik het, met Emmer, een loze geste, omdat we een andere tijd beschouwen met onze huidige normen. Bovendien zouden we het dan ook moeten hebben over eeuwen van antisemitisme, over de onderdrukking van arme, losse landarbeiders (mijn voorouders) enz. Maar Emmer schiet zijn doel voorbij met zijn historische onderbouwing. De kale cijfers gaan voorbij aan het onrecht dat is begaan en de ellende die het heeft veroorzaakt.

[Marijke · Rating 5 out of 5]

Ik moest er even inkomen maar uiteindelijk snel uitgelezen. Erg interessant, vooral ook door de beschreven verschillen tussen de gebieden waar slaven naartoe gebracht werden. En ook hoe Emmer feitelijk verslag doet van hoe vakgenoten juist niet feitelijk naar slavernij en de rol van Afrika kijken.

[Wim · Rating 4 out of 5]

Plaatst de slavernij in historische context, relativeert de bijdrage van Nederland en betoogt dat het debat wetenschappelijker en minder activistisch gefundeerd mag worden.

[Peeters Pierre · Rating 4 out of 5]

Nederlands slavernijverleden uit de doeken gedaan!

Piet Emmer, emeritus-hoogleraar Geschiedenis aan de universiteit van Leiden en specialist op gebied van slavernij en migratie, schreef een handig boekje over de Nederlandse slavernij, waarbij hij de focus vooral op het slavernijverleden van Nederland in Noord- en Zuid-Amerika evenals in Zuid-Afrika legt.

Het boek bestaat uit vier hoofdstukken, voorafgegaan door een interessante inleiding en gevolgd door een to-the-pointconclusie en verantwoording, waar we ook een interessante literatuurlijst in terugvinden. Verder is achteraan in het boek een handig register opgenomen, wat het raadplegen en opzoeken heel wat vergemakkelijkt.

Je kent waarschijnlijk wel het boek De negerhut van oom Tom van Harriet Beecher Stowe, waarin de slavernij in het zuiden van Amerika wordt aangeklaagd en toen ook voor heel wat heisa zorgde. Het is echter minder bekend dat ook Europese landen, zoals Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Nederland, een slavernijgeschiedenis kennen.

Ik vond het heel goed dat de auteur uitvoerig beschrijft wat we onder slavernij moeten begrijpen, waar de meeste slaven werden gehouden, hoe en wie slaaf werd. Ik leerde heel wat bij over de migratie van mensen uit hun land van oorsprong om o.a. op tabaks- , suikerriet- en koffieplantages te moeten gaan werken, ver van hun thuisland en gescheiden van familieleden. Verrassend te lezen vond ik dat de kolonisten zich in de overzeese gebieden heel anders voordeden en gedroegen dan in hun thuisland.

Een leuk weetje is dat de VOC quasi het monopolie had om in Azië handel te drijven, dat daarbij de lokale bevolking erg gemanipuleerd werd en onder druk werd gezet om hen ertoe aan te zetten goederen aan de ‘bezetter’ te leveren, die daarna in het westen konden worden verhandeld. De slavenhandel was voor de VOC een bijkomende bron van inkomsten, die zelf slaven op plantages arbeid liet verrichten.

Ik leerde dat op de plantages twee maatschappijen, zijnde een vrije en een onvrije, tegenover elkaar stonden. Wat mij hierbij deels verwonderde, was dat elke groep zijn eigen godsdienst had en dat er onderling ook een hiërarchie bestond. Om als blanke bezetter gezag te hebben was het noodzakelijk dat tegenspraak en rebellie gestraft werden. Hiertoe werd ofwel een kolonist ingezet ofwel een slaaf die wat hoger op de hiërarchische ladder stond.

Heel interessant vond ik het uitgebreide deel over de afschaffing van de slavernij en het daaropvolgende hoofdstuk over het heel recente slavernijdebat. Persoonlijk kan ik niet anders dan slavernij veroordelen en uiteraard kan geen belang opwegen tegen het mishandelen van een medemens en de mensonwaardige omstandigheden waarin deze werd bejegend.

Dit semiwetenschappelijke werk geeft een summiere kijk op het af te keuren slavernijverleden, maar daagt de lezer genoeg uit om zich verder in het onderwerp te gaan verdiepen.

Ondanks het feit dat de auteur professor is, hanteert hij een eenvoudig taalgebruik, waardoor het geheel heel vlot leesbaar is en toegankelijk voor een groot publiek.

Voor het interessante onderwerp, voor de historische duiding, voor het eenvoudige taalgebruik waardeer ik dit boek graag met vier sterren.

Meer leuke recensies zijn te lezen op www.indeboekenkast.com

[Noor]

Wetenschappelijke benadering van de rol van Nederland in overzeese slavernij. Ik kan het geen sterren geven want tja, is het goed, of slecht? Iets daar tussenin! De schrijfstijl is fijn en overtuigend. Leuk om te lezen als je meer wil weten over het slavernij onderwerp, maar beperk je zeker niet alleen tot dit boek, want de kans bestaat dat je er een wat eenzijdig beeld aan overhoudt, terwijl er zo veel kanten aan het verhaal zitten!

Plus: Door puur de feiten te presenteren wordt duidelijk dat in the grand scheme of things de invloed van de slavernij op de Nederlandse economie maar een klein aandeel had. Ook haalt Emmer feiten aan die vaak in het publieke debat worden overgeslagen. Dit boekje is ondanks dat het 'in een notendop' is daarmee wel behoorlijk compleet.

Min: door alleen feiten te presenteren worden de gruwelen van slavernij 'overgeslagen'. Immers zijn dat geen feiten, maar ervaringen van personen. Emmer komt daardoor soms wat bagatelliserend over, en lijkt zich in het 4e hoofdstuk vooral te ergeren aan de activistische toon van het debat. Waarschijnlijk maar deels terecht.

[Janko Pietryga · Rating 4 out of 5]

Een redelijk objectief verhaal dat door degenen die graag de hedendaagse witte mens verfoeien omtrent het gedrag van hun voorouders, niet met open armen zal worden ontvangen.

[Fem · Rating 4 out of 5]

Dit boek geeft veel stof tot nadenken. Hoogleraar P.C. Emmer dracht enerzijds een feitelijk correct beeld te schetsen van (het Nederlandse aandeel aan) de slavenhandel. Het is moedig dat de auteur zich daarnaast ook uitspreekt tegen de huidige gangbare manier van praten over de slavernij. Hierin durf ik zijn wetenschappelijke kennis niet tegen te spreken.

Nochtans gaat het volgens mij niet alleen om wat er feitelijk gebeurd is, maar ook om het gevoel dat daaruit nog is achtergebleven. Als voorbeeld van hoe de huidige samenleving denkt over het slavernij verleden noemt de auteur het excuus dat de stad Amsterdam onlangs aanbood voor haar betrokkenheid in de slavenhandel. Volgens P.C. Emmer kunnen we dan wel oneindige excuses blijven aanbieden voor alle grote en kleine onrechten die de Nederlanders elkaar en anderen ooit hebben aangedaan.

Volgens mij zit Emmer er daarmee volledig naast. Het excuus van Amsterdam was een uitstekende en belangrijke manier om een brug te bouwen. We willen breken met dat gevoel en die overtuigingen van vroeger. We willen niet dat het idee dat (zwarte) buitenlanders minder zijn nog stilletjes blijft voortleven. Dat is toch alleen maar goed? Het gaat bij sorry zeggen toch niet altijd om volledige feitelijke verantwoordelijkheid nemen? Soms zeggen we sorry omdat we het erg vinden, omdat we het nu niet meer kunnen terug draaien en omdat we willen benoemen dat we inzien dat het voortaan anders moet gaan.

Moeten we onszelf dan nog verdedigen door te bewijzen dat niet de Europeanen, maar de Afrikanen zichzelf vingen en als slaaf verkochten? Of door aan te tonen dat het overgrote deel van de slaven het beter had dan veel vrijen in Nederland? Dat er onder slaven minder kinderarbeid was dan onder vrije Nederlanders?

Ik zeg niet dat dat geen belangrijke en interessante informatie is, maar met betrekking tot de gemaakte excuses lijkt het mij niet relevant.

Wat betreft de pleidooi voor juiste informatie in lesmateriaal, media en tentoonstellingen ben ik wel helemaal mee. Een duidelijk, goed geschreven en informatief boek.

[Anja Krikke · Rating 3 out of 5]

Ik heb het gevoel dat de schrijver mijn denkvermogen onderschat. Het boek is erg sturend, wat misschien niet past bij de wetenschap waarop de schrijver een beroep doet. Er wordt teveel aandacht besteed aan het feit dat huidige publieke opinie, kranten en tv ons een schuldgevoel willen aanpraten/ons schuldgevoel willen vergroten ten aanzien van slavernij. Van mij had de schrijver wel wat meer bij de feiten mogen blijven, die zijn al erg genoeg. Nu voelt het toch weer als een soort van verontschuldiging, wat denk ik ook niet de bedoeling was.
Wat ik geleerd heb(ervan uitgaande dat de feiten zoals hier verteld juist zijn): dat er in Afrika slavenhandelaren waren, dat het aandeel van de Nederlanders in de slavernijhandel doorgaans wordt overdreven, dat slavernij er al was lang voordat de slavenhandel zoals wij die kennen in de 17e begon.
Voor wie geinteresseerd is in dit onderwerp is het boek te beknopt.

[Jerobeam · Rating 4 out of 5]

Lees mijn uitgebreide beschouwing over dit boekje nu op depiependemeerkoet.nl.

[Mirjam B · Rating 5 out of 5]

Geeft een andere kijk op het slavernij verleden. Heel interessant!

[Louise van Oosten]

Analyse van de slavernij in de Europese koloniën in Noord-en Zuid-Amerika en Zuid-Afrika. Veel informatie, wel interessant met het recente slavernijdebat in Nederland.