ریشه‌های فرهنگی شناخت انسانی

by Michael Tomasello (نویسنده), محمد نصیری (مترجم)

حیوانات فرهنگ ندارند، زبان ندارند، علم و تکنولوژی و تجارت و مذهب و حکومت و ریاضیات را پدید نیاورده‌اند. چه چیزی در انسان هست که به او امکان خلق این محصولات ظریف و پیچیده را می‌دهد؟ البته در حیوانات اشکال ساده‌ای از ارتباط، رقابت، سلطه، و تبادل دیده می‌شود ولی هرگز به دستاوردهایی چنین درخشان منجر نشده است. ویژگی انباشتی فرهنگ انسانی اجازه می‌دهد که هر فرد دانش و مهارت‌های نسل‌های گذشته را «بیاموزد» و خود نیز چیزی بر آن بیفزاید. این ویژگی خاصّ انسان است. اما چه عاملی در ظرفیت شناختی انسان وجود دارد که این آموزش و انتقال را ممکن می‌سازد؟
حدود شش میلیون سال قبل اجداد انسان از میمون‌ها جدا شدند و حدود دویست و پنجاه هزار سال قبل گونه‌ی مدرن انسانی یعنی هوموساپینس پدید آمد که اوّلین نشانه‌های شکل خاص شناخت انسانی را بروز داد. ابزار ساخت، مهارت‌هایش را با همنوعانش به اشتراک گذاشت، برای ارتباط با دیگران نمادهایی را اختراع کرد، و آیین‌ها و سنت‌های جمعی و نهادهای اجتماعی را پدید آورد. از آن روز تا اکنون دانش و مهارت‌ها و نهادهای انسان چنان پیچیده و پیشرفته شده که نمی‌توان اینهمه تغییر چشمگیر را بر اساس تکامل توضیح داد. دویست و پنجاه هزار سال زمان خیلی کمی است و فرآیندهای تغییر ژنتیکی و انتخاب طبیعی فرصت ندارند که این تغییرات عظیم را یکی یکی بیافرینند.

مایکل توماسلّو می‌گوید این شکل خاص و درخشان شناخت انسانی محصول سه فرآیند است: اول تغییر ژنتیکی که طی میلیون‌ها سال رخ داده و هوموساپینس را به وجود آورده، دوم ده‌ها هزار سال رویدادهای تاریخی و فرهنگی انباشت شده، و سوم ده‌ها هزار ساعت آموختن شخصی بچه‌ی آدمیزاد که طی آن از نوزاد تبدیل به انسان بالغ می‌شود. او این فرایند سوم را «اُنتوژنی» می‌نامد و بر اهمیت یگانه‌ی آن تاکید می‌کند. کل کتاب ریشه‌های فرهنگی شناخت انسانی شرح همین فرآیند است.

مایکل توماسلّو، زبان‌شناس، روان‌شناسی تطبیقی و رشدگرا، استاد دانشگاه دوک، مدیر موسّسه‌ی انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک، و مدیر مرکز تحقیقات پریمات‌های ولفگانگ کوهلر است. او در زمینه‌ی شناخت انسانی و اجتماعی جوایز متعددی دریافت کرده است. از جمله به خاطر کتاب حاضر، جایزه‌ی کتاب ویلیام جیمز را در سال ۲۰۰۱ و جایزه‌ی هگل را در سال ۲۰۰۹ دریافت کرد که برندگان قبلی آن دانشمندانی چون یورگن هابرماس، هانس گئورگ گادامر، پل ریکور، چارلز تیلور و دونالد دیویدسون
بوده‌اند. (به نقل از تارنمای وینش)

Published November 13, 2018

About the author

Michael Tomasello is an American developmental and comparative psychologist. He is a co-director of the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig, Germany.