Wormmaan

by Mariken Heitman

Wormmaan gaat over Elke die na tegenslag op haar werk met een vergeten erwtenras naar een Waddeneiland vertrekt. Ze wil de erwt, een tweeslachtig ras dat zich nauwelijks heeft laten sturen, terugbrengen naar zijn wilde kern. Elke realiseert zich dat zij gewassen vormt zoals de maatschappij háár probeert te vormen. Wie of wat blijft er over als je alles afpelt dat door anderen aan je werd opgedrongen?

Parallel aan Elkes zoektocht verhalen onze voorouders over Ra, eenling op drift, die aansluiting zoekt bij wat later de eerste boeren zullen blijken. Ra, net als Elke in het heden, lijkt nergens bij te passen. Moet deze mens veranderen of de groep – of misschien hun gezamenlijke wereldbeeld? Langzaam wordt duidelijk hoe de mens altijd op zoek is naar oorsprong, identiteit en betekenis.

Wormmaan is een ontroerende zoektocht inwaarts waarin dwergolifanten, erwten en de wording van een mens samenkomen.

Genres: Fiction, Dutch Literature, Roman, Literature, Queer, Novels, Book Club

261 pages, Paperback

First published August 1, 2021

Reviews

[Henk · Rating 3 out of 5]

Een interessant boek over dualiteit en hoe een omgeving mens, dier en plant vormt, maar ook vice versa. De prehistorische tijdslijn droeg voor mij niet persé veel bij, maar zeker gedurfd en origineel
Het is de context die de vorm bepaalt

Deze kersverse Libris Literatuurprijs winnaar had ik niet persé scherp op mijn radar.
Mariken Heitman vertelt ons vanuit het perspectief van Elke. Als plant veredelaar vormen erwten, die beide geslachten bevatten en zichzelf bevruchten, een duidelijk symbool voor de hoofdpersoon. Na het mislukken van een bepaalde stam, vormt een verblijf op een waddeneiland een mogelijkheid van een nieuw begin maar ook aanleiding tot introspectie en het (letterlijk) graven in de geschiedenis van het vakantiehuis waar de hoofdpersoon verblijft.
Daarnaast is er sprake van een prehistorische verhaallijn waarin geregeld de vierde muur richting de lezer wordt doorbroken. Deze scenes, samen met het wormenkoor richting het einde van Wormmaan deden me qua speelsheid en onderkoelde humor wel denken aan Wij zijn licht.

Het taalgebruik van Mariken is scherp en precies. Ondanks dat ik niet volledig overtuigd ben van de prehistorische verhaallijn en de meerwaarde tegenover de hedendaagse thematiek van identiteit, gender en nature vs nurture waar Elke tegenaan loopt. Een erudiet en boeiend boek, maar zeker niet makkelijk of eenduidig. Mooi dat de Libris jury hierop de schijnwerper zet en als dit boek vertaald wordt naar het Engels kan ik me een succes bij de International Booker Prize jury ook nog wel goed voorstellen.

Quotes:
Alles wat klein is heeft vijanden.

In een jurk ben je geen mens maar een meisje, een schattige prooi.

Volgzaamheid ging kennelijk vooraf aan verlichting

Zonder een kettingzaag kan ik vandaag niets doen

Alsof ik verklaard moest worden voordat ik bestond

Iets van voor mijn domesticatie, een ongeschonden klank.

Altijd in de eerste plaats vrouw en dan mens

Je bent daar maar een beetje aan het vegeteren. Verwilderen, reageer ik zwakjes.

Dit gaat niet over identiteit, hoogstens over het ontmantelen ervan

Er is geen oplossing, enkel volharding in het zoeken.

[Marc Lamot · Rating 3 out of 5]

Dit is de eerste die ik lees van Mariken Heitman, en haar achtergrond als biologe wordt al vanaf pagina 1 duidelijk. Haar hoofdfiguur is Elke, een zaad-veredelaar die net 7 jaar verloren heeft aan het ontwikkelen van een veel zoetere pompoen maar op het laatst het onderspit moest delven tegen een concurrent. Het is de druppel die haar in een diepe existentiële crisis doet vallen. Existentieel is hier wat te eng geformuleerd, want Elke neemt in haar revisieproces in de eerste plaats de moderne obsessie met beheersing van de natuur op de korrel, het meest tastbaar in die voortdurende veredeling van de soorten: zo goed als alles wat we eten, is intussen kunstmatig opgefokt, in een keurslijf gedrongen, enz. Maar tegelijk moeten we vaststellen dat we de natuur helemaal nog niet doorgrond hebben en dus niet echt beheersen. Interessant en fundamenteel thema, en Elke verbindt dat meteen ook met haar eigen gender-worsteling, in een dialoog met "de vrouw die ze nooit geworden is", en waar dus 'beheersing' ook een illusie is.

Heitman verweeft het verhaal van Elke met dat van een vroege neolithische gemeenschap, 9.000 jaar geleden in de Levant, waar jager-verzamelaar Ra opgenomen wordt in een landbouwersdorp en daar de teelt van erwten introduceert. Het verband? Tja, beiden zijn met de problematiek van veredeling en controle bezig (Elke eigenlijk met ont-edeling, verwildering dus), en ook Ra blijkt met identiteits-issues te zitten.

De roman ontwikkelt zich vrij complex met voortdurend heen-en-weer sprongen tussen Elke en Ra, wat zij-intriges rond de dwergmens van het Indonesische eiland Flores, een koor van voorouders van de neolithische gemeenschap en gedoe rond de aanbidding van de Moedersteen in dat dorp, enzovoort. Heitman heeft er een erg ingewikkelde cocktail van gemaakt, met soms sublieme passages (de beschrijving van het wortelgestel van een boom in het huis op het Waddeneiland waar Elke haar toevlucht heeft gezocht), maar ook passages die bijna niet te volgen zijn (zoals de theatrale dialoog met de wormmaan op het eind). Ik blijf dan ook met een gemengd gevoel achter: zeker de koppeling van gender-fluïditeit aan natuurveredeling is een goede vondst. Maar de auteur heeft beide thema’s verdronken in net iets te veel nevensporen en soms te doorwrocht proza. Om in haar thema-gebied te blijven: 'Wormmaan' is voor mij een iets te overwoekerde tuin geworden. Het potentieel is er zeker, en daarom toch maar de 3 sterren, maar ik ben niet helemaal overtuigd.

[Loranne Davelaar · Rating 4 out of 5]

Erg erwtcentrisch boek. Ik hou van het universum dat Heitman door twee romans heen aan het opbouwen is, waarin gender en ecologie op een fijnzinnige manier met elkaar worden verbonden.

[Wim Oosterlinck]

De roman Wormmaan van de Nederlandse schrijfster Mariken Heitman gaat over Elke, een vrouw die al sinds ze kind is, twijfelt aan haar vrouw-zijn. Ze wordt in gedachten voortdurend berispt door 'de vrouw die ze nooit geworden is'. Ze kweekt en veredelt planten als beroep. Na een tegenslag op haar werk trekt ze zich terug in een oud familiehuis op een eiland.

Tegelijk volgen we Ra, een wezen van wie het geslacht onduidelijk lijkt, en die bij een oud ('primitief') volk terechtkomt. Zij vereren een grote 'moedersteen', die - opnieuw - geslachtsloos is. Ra draagt erwtenplanten bij zich, die ze plant in het dorp. Deels door haar toedoen gaat het volk op zoek naar een nieuwe plek om te wonen.

Wormmaan gaat over de domesticatie van planten én van mensen. Hoe de mens ingrijpt in de natuur, ook in de eigen natuur. Hoe wij als mensensoort doorheen eeuwen bepaald hebben wat normaal en nuttig is. Het is een boek over weerbaarheid en kwetsbaarheid van mens en gewas. Over tweeslachtigheid, over man, vrouw en de eenzaamheid in het midden. Over erwten die zichzelf bevruchten en wormen die hermafrodieten zijn. En over tijd, generaties en voorouders.

Elke beslist uiteindelijk dat ze wil proberen om de domesticatie (de tijd) terug te draaien. Ze gaat erwten planten en droomt van een wereld waarin er een natuurlijke verwildering mogelijk is. Waarin ze thuis kan zijn.

Wormmaan is een complexe roman, en uiterst slim, gedurfd en relevant voor onze tijd: een boek over hoe we omgaan met de natuur én met onszelf, over gender en generaties.

Volledig leesverslag: https://wimoosterlinck.wordpress.com/...

[Bruno · Rating 2 out of 5]

Ah. Dit is alvast niet mijn favoriete Libris-kandidaat. Wormmaan is in de eerste instantie een zoektocht naar geaardheid (en mogelijk ook genderidentiteit) en in dat opzicht is Heitman erin geslaagd een mooi boek neer te pennen. Helaas komt in de rand daarvan nog een tweede verhaal tussen geborduurd, dat op het einde in dat eerste pas echt samenkomt en dan eigenlijk toch weer niet. Het boek was beter geweest zonder dat andere verhaal; ik snap heus wel waarom het daar is en wat het doet, maar het is overbodig. Jammer, want het hoofdverhaal was lang niet slecht.

[Sam · Rating 2 out of 5]

Ik wilde het zó graag goed vinden… Worden een paar goede onderwerpen aangedragen. Maar voor mij was het te weinig een verhaal, het waren meer losse flodders.

[Els · Rating 4 out of 5]

Wormmaan. Door: Mariken Heitman.

Dit boek lag op mijn te lezen stapeltje. Totdat ik de Brommer op zee aflevering met Mariken zag, toen begon ik er direct in. (Brommer op zee is trouwens een geweldig programma.) Ik vond het zo leuk dat ze erwtenplantjes bijhad, ze veroverde direct mijn hart.

Wormmaan is een uniek boek, het doet me denken aan boeken van Olga Tokarczuk en Eva Meijer; qua intimiteit, aardsheid, diepgang, filosofie. Het gaat om boeken, een schrijfstijl waar ik van hou maar die niet eenvoudig te omschrijven valt. (Probeer het gewoon zelf, u zal niet teleurgesteld worden.)

In Wormmaan volgen we Elke die na een pompoenfiasco vertrekt op haar werk en zich met wat erwten terugtrekt op een Waddeneiland in het huisje van haar oom. Haar verhaal wordt afgewisseld met het verhaal van onze voorouders die worden geconfronteerd met de zonderlinge Ra. Beide verhalen hebben overlappen, gaan over een zoektocht, over alleen staan en achteromkijken om vooruit te geraken.

Het is geen makkelijk boek en je moet er wat inkomen. Maar eens je dat stadium voorbij bent geniet je van elke pagina, elke zin, elk woord. Heitman schrijft vlot, haar ideeën dagen je uit, beide verhalen ontroeren.

Het gaat over wie we zijn, wat we zijn, in welke mal we moeten passen, wie die mal gemaakt heeft, hoe anderen ons zien, hoe we onszelf zien. Schaamte, lichamelijk ongemak, gender, relaties,.. zijn belangrijke thema’s. Daarnaast gaat het ook over erwten. Hoe die geworden zijn hoe ze nu zijn (zaad dat in de peul blijft bijvoorbeeld) en of dat nog om te keren valt. En ook dat raakt aan Elke’s leven. Ra, erwten, Elke; het komt allemaal samen. Het groeit en krioelt in Elke’s hoofd en ook in dat van u, de lezer. Super boeiend. En mooi, wijs en ontroerend. Nu wil ik ook dringend haar eerste boek lezen (De wateraap) en ben ik benieuwd naar haar volgende (waar ze op hintte in Brommer op zee)!

[Laurie · Rating 5 out of 5]

Ik vind dit echt bijzonder goed. Vaak krijg ik enorm de kriebels van boeken die ook maar een beetje eco ruiken, ik vind dat hele eco-literaire toch een beetje de dierenplaatjes van de literatuur, maar hierbij had ik dat totaal niet. Het is heel boeiend, het is rijk in taal, maar zelden wordt er iets overbodigs gezegd. Ik moet het echt ooit nog een keer lezen, want ik heb het gevoel dat ik soms dingen heb gemist.

[Lars Meijer · Rating 4 out of 5]

Uitdagend en rijk. Ik heb enorm genoten van dit werk, en ik kijk uit naar De Wateraap.

[Xavier Roelens · Rating 5 out of 5]

We denken niet dagelijks aan fotosynthese. Had het een geluid, dan zou alles anders zijn. Bij de eerste grijze lichtstralen zou een zacht gemurmel ontstaan. De bomen die uittorenen boven iedereen zetten hun bladgroenkorrels in werking. De groene pomp begint, koolstofdioxide komt het blad binnen en zuurstof treedt eruit, al die bladeren ademen. Zachte klikjes klinken, van het breken en herschikken van moleculen. Zoevend worden suikers naar groeipunten verscheept. Terwijl het licht aan kracht wint, de zon steeds hoger stijgt, zal het gemurmel en geklik plaatsmaken voor een bescheiden, meerstemmig gesuis, want ook struiken en kleine bomen vangen aan, ook hun bladgroenkorrels vangen licht en assimileren moleculen. Breken, husselen, bouwen, verschepen. De aarde raakt op drift, het ademen klinkt steeds luider. En dan, terwijl de zon op weg is naar zijn zenit, zullen het gras, de kruiden en de landbouwgewassen beginnen te zingen, hoog en harmonieus. ze zullen de insecten overstemmen, de vrachtwagens, fabrieken en vliegtuigen, ze vormen een aaneengesloten tapijt van geluid. Hun synthese is scherp en snel, zij hebben niet meer dan een seizoen de tijd om te komen tot een finale, tot zaad. Een koor van alchemistisch groen dat uit het schijnbare niets, uit gas en licht, stof maakt. Tot de zon, voorbij zijn hoogtepunt, langzaam zakt en eerst de lage kruiden, dan de struiken en uiteindelijk de bomen hun adem inhouden en hun zingen staken. Met de nacht verstilt de aarde, tijdelijk.
(p. 217-218)

Bij het lezen moest ik denken aan The Carrier Bag Theory of Fiction, een klein boekje van Ursula K. Le Guin waarin ze vanuit de prehistorische jager-verzamelaars ertoe komt om ook te betogen dat je op twee manieren naar een verhaal kunt kijken: als een stoer jagersverhaal over hoe die beer gevangen werd die ze nu aan het eten zijn, of als het overlevingsverhaal voor op dagen waarop het jagen niets oplevert en je dan moet leven van wat je kunt plukken en verzamelen in een zak, tas of mand. Ofwel: fictie als een zoevende pijl, met goeden en slechten, of fictie als een mand om inzichten in hoe te leven in door te geven.
En dan is er nog het verschil tussen 'kennis' en 'inzicht'. Inzicht is in een verhaal gegoten vorm van kennis, omdat je het personage tot kennis ziet komen, vanuit de concrete wereld.

Wormmaan heeft twee verhaallijnen. In het hedendaagse verhaal ziet Elke zeven jaar werk aan een veredelde pompoen in rook opgaan. Ze valt terug op zichzelf, zet een gek plan op om op een Waddeneiland erwtenplanten te kweken die opnieuw wild zijn, die opnieuw spontaan openbarsten en hun erwten zelf weer de wereld in sturen. Het verhaal in het heden wordt afgewisseld met het verhaal van een prehistorische vrouw die de eerste zelfgekweekte erwtenplantjes redt, in een nieuwe stam terechtkomt en daar met een deel van de mensen en graan en erwten ook weer weggaat naar een eiland om er een nieuw leven op te bouwen.
Dit boek hoef je niet te lezen voor de spanningsboog, maar voor de krachtige, in taal ingedikte manier waarop Heitman het personage haar inzichten over de natuur, over veredeling en verwildering, over de invloed van je omgeving op je, over gendergrenzen en hoe die in de natuur er helemaal niet zijn, laat delen met de lezer. Het is zelfs niet dat ik zoveel echt nieuwe inzichten gekregen heb, maar de manier waarop ze die formuleert vond ik erg knap. Daarom, net zoals je een sterke dichtbundel wil laten proeven door er een gedicht uit te citeren, ben ik deze bespreking begonnen met een uitvoerig citaat.

[Michiel Scheen · Rating 2 out of 5]

In opeenvolgende zinsdelen en zinnen puilt het boek uit in alliteraties, assonanties en metaforen. Dit leidde mij af van het verhaal en de overdrachtelijke inhoud die Heitman in de media wel weet te vertolken.
Is deze taalbehandeling een expressie van het gevangen zijn in een opgelegde identiteit? De leeservaring is beklemmend, maar lijkt zo celebraal geconstrueerd dat het mij niet raakt.
Ik ben benieuwd naar volgende werken, waarbij ze de lezer wat meer zal willen meeslepen, de mildheid van de gerijptheid, zullen we maar zeggen.

[Linda Duits · Rating 5 out of 5]

Twee vertellingen die langzaam vervlochten worden in een boek over biologie, goden en maakbaarheid. Heitman schrijft over de geschiedenis en technieken van ingrijpen in de natuur en (daarmee) over de pijn die voortkomt uit het afdwingen van de binariteit van gender.

Dat alleen al vond ik geweldig, maar Heitman doet ook nog eens prachtige dingen met taal. Haar zinnen staan bol met harde klanken die stroef voelen maar toch passen, zoals alleen het Nederlands kan klinken. Ze zet onverwachte woorden naast elkaar (“het schip hikt”) en strooit met archaïsche en agrarische termen zonder dat dit gekunsteld voelt. Fantastisch boek.

[Fabian · Rating 4 out of 5]

Mooi boek, maar begint heel taai, en op het moment dat ik wil stoppen - na zo'n 40 pagina's - spreekt Heitman mij aan: 'We merken dat je afhaakt.' Dan lees ik toch ik door & wil ik het uiteindelijk niet meer neerleggen.

[Annelorepeeters · Rating 5 out of 5]

Prachtige woordenzweem

[Alexis · Rating 4 out of 5]

Stilistisch bijzonder sterk verhaal, gelaagd en veelzijdig, en bovendien gegrond in bijzonder interessante analyses van de geschiedenis van de mensheid en de landbouw. Deze auteur zou geweldige historische romans kunnen schrijven, en dat is deze roman ook tot op zekere hoogte. Maar daarnaast is het ook een betoog, een tweeledig betoog zelfs, gericht op landbouw en veredeling, en gericht op de perceptie van de vrouw. Ik vind het boek het sterkst in haar aardse en spirituele verhalen, de verhalen over de oertijd, de trip op moederkoorn (het paleolithische LSD); daarmee verweven zijn allerlei biologisch, ecologische en geschiedkundige analyses over landbouw en natuur, de rol van veredeling, hoe diersoorten door hun omgeving worden bepaald, hoe de mens de natuur heeft gedomesticeerd en daarmee zichzelf. Het thema van seksualiteit en genderidentiteit is door de auteur knap verweven met het thema landbouw, maar daar begint het boek me soms te irriteren (disclaimer: ik ben een witte cis-man van middelbare leeftijd), omdat de hoofdpersonen, zowel de ik-persoon Elke als de voorouders, vaak ideeën op de omgeving projecteren, en vervolgens de omgeving die projecties verwijten. De ik-persoon Elke ervaart een conflict met de wereld (namelijk dat de wereld haar vaak voor man aanziet, terwijl ze zichzelf als vrouw ervaart) en concludeert daaruit dat zij of de wereld in de war moet zijn - per se een van de twee - en dat zij van de wereld niet mag bestaan. Ze moet daarom aantonen (door het verwilderen van erwten) dat het de wereld is, die in de war is; want alleen dan mag ze bestaan. Maar dat er misschien helemaal niemand in de war is, dat er ook een conflict tussen perspectieven en verwachtingen van mensen kan bestaan zonder dat er iemand gek is, dat er vergissingen bestaan, dat een conflict niet betekent dat een van beide partijen niet mag bestaan, etc, dat komt allemaal niet op. In plaats daarvan wordt een stropop gecreëerd voor de eensgezind afwijzende opinie van de wereld, namelijk "de vrouw die ik nooit werd", die haar continu achtervolgt (letterlijk, ze zit achter bij haar op de tandem), en die zich zodanig in platitudes en dwingende bevelen uit dat ze door de ik-persoon wel moet worden verstoten. Maar "de vrouw die ik nooit werd" is een projectie, een creatie van de hoofdpersoon. Zo lijkt de ik-persoon continu meer in gevecht met haar eigen projecties dan met de wereld. Wat wellicht getriggerd is door de zeer concrete crisis waarin ze zich bevindt; een werk van zeven jaar is totaal nutteloos gebleken. Dit resulteert in een identiteitscrisis, die ermee begint dat ze inziet dat veredelen betekent dat je wilde, onafhankelijke natuurwezens afhankelijk en kwetsbaar maakt (tot voedsel voor anderen); en dat betrekt ze ook op zichzelf.
Bij de neiging tot projectie past dat het stijlmiddel van personificatie veel wordt toegepast; alle levenloze dingen zijn levend en blijken vaak een oordeel te hebben over hun omgeving, of verhouden zich in menselijke termen tot de ik-persoon ("De spinnen hebben huidhonger, ze azen op mijn blote voeten.") Op zeker moment reikt de projectie zelfs tot de lezer: "Wacht. We merken dat je afhaakt. Daar hebben wij heel toevallig een zesde zintuig voor (…)”. Bloedirritant, want ik was op dat punt in het verhaal juist even heel erg geboeid door het verhaal van Ra. "Hou je projecties bij je!" dacht ik.
Maar ondertussen beschrijft de auteur dit alles wel op een schitterende manier en weet ze alles met alles te verbinden, in overeenstemming met haar visie op de natuur, waar - met name onder de grond - alles met alles is verbonden. Alle concrete gebeurtenissen worden gemythologiseerd, en veel personages, Vincent, Werner, oom Frits, de dominee Wanda, komen met hun eigen mythologische verhalen, die door alle personages in dezelfde stijl worden verteld. Er is eigenlijk maar 1 vertelstem, die voor iedereen wordt gebruikt. Maar het is wel een goede vertelstem.
Soms loopt het metaforisch een beetje uit de hand. De auteur is heel sterk in woordenrijkdom en keuze van zelfstandige naamwoorden en bijvoeglijke naamwoorden, maar soms gaat het wringen, wordt het overdadig, gekunsteld: "Zijn schouders zakten centimeters. Dat veelkoppige treursel baande zich een weg omhoog, passeerde maag na maag, daarna de slokdarm, hij boerde het op als een te herkauwen klont gras. Maar het bereikte nooit zijn malende kiezen, het steeg op, trok een waas voor zijn ogen, woedde rond tussen zijn hoorns." Een treursel verbeeld als een klont gras, dat is al niet een heel sterk beeld, maar een klont gras die na het opboeren niet de kiezen bereikt maar opstijgt in de lucht en tussen de horens blijft zweven, dat is een vreselijk beeld. Daar staan gelukkig eindeloos veel fraaie, minder gekunstelde beelden tegenover, bv tijdens een nacht aan zee: "Het is donker, maar de zee en de maan spelen een potje pong en ketsen eindeloos het beetje licht heen en weer."
De zinnelijke en rijke beschrijvingen van landbouw, natuurprocessen, de beschrijving van geladen gebeurtenissen vind ik het sterkste van dit boek. De metaforiek is het sterkste als hij impliciet is. Hoe alles met alles in verbinding wordt gebracht, hoe elke fysieke gebeurtenis weer metafoor wordt voor een psychologische gebeurtenis of parallelle geschiedenis, is knap gedaan, maar soms wat overdadig, gezocht. De auteur trekt alles uit de kast en legt veel uit. Vooral als de ik-persoon fanatiek bezig is om te "bewijzen" dat ze niet in de war is, wordt de betooglijn en de stijl juist een tikje warrig, terwijl de eerste twee hoofdstukken, die zuiver verhalend zijn, kristalhelder zijn. De ik-persoon (en, zoals uit interviews blijkt, de auteur) lijkt de intentie te hebben om te bewijzen dat geslachtelijkheid net zo maakbaar is als de eigenschappen van erwten; de veredeling van planten, die vaak tweeslachtig zijn, wordt met de veredeling van mensen gelijkgetrokken. Daarom wil de ik-persoon erwten en daarmee zichzelf gaan verwilderen, terug naar de toestand van voor de landbouw; de tijd van jagers-verzamelaars, toen er nog een stiergod was die half mens (man), half stier was, waarin je kennelijk nog je natuurlijke zelf mocht zijn. Maar daar zit een rare tegenstrijdigheid: want mensen zijn zoogdieren en geen planten (net als die stier, waarmee de ik-persoon zich identificeert), en bij zoogdieren geschiedt de voortplanting al honderd miljoen jaar via de dualiteit M/F. De ik-persoon betoogt dat eenheid en verbinding in de natuur dominant is en dat de dualiteit van geslacht ("als die al bestaat") daarom slechts beperkt geldig is. Maar in de wereld van zoogdieren is het ook de dualiteit, de verschillen, die veelal zorgen voor die aantrekking en verbinding, die het groepsverband sterken, die onderdeel zijn van het weefwerk - wat wil niet zeggen dat er geen uitzonderingen en verfijningen mogelijk zijn die los van die dualiteit staan. De betooglijn over ecologie, landbouw, natuur, veredeling, is overtuigender wat mij betreft dan het betoog over sekse en identiteit. Maar goed, ik pas nogal makkelijk in het traditionele patroon, dus ik heb makkelijk praten. Ondertussen is het een rijk boek, zowel inhoudelijk als stilistisch. Het boek maakt heel duidelijk waarom de chemische landbouw principieel problematisch is, en geeft een duidelijke vingerwijzing voor oplossing van het stikstof- en biodiversiteitsprobleem.

[Roos · Rating 2 out of 5]

Ik moet toegeven, heb hem net niet helemaal uitgelezen, maar ik had er de motivatie niet voor.
Ik zeg het niet snel maar het onderwerp van dit boek is toch wel echt vreemd...
Als je erg geïnteresseerd bent in de wereld van gecultiveerde grondstoffen ofwel mythologische hersenspinsels dan is dit wellicht iets voor je?
Er zaten aardige stukken in maar het was niet aan mij besteed.
Spoiler alert, maar volgens mij gebeurt er ook niks? tenzij er helemaal op het einde nog ineens veel gebeurt?

[Julia Snel · Rating 5 out of 5]

Dit boek gaat over een vrouw, Elke, die naar de Wadden gaat om een speciaal soort erwt te planten. Daarnaast volg je het personage Ra, negenduizend jaar hiervoor. Ra komt na een lange tocht bij een dorp, waar ze vergoddelijkt wordt.
Tijdens het boek volg je beide personages die allebei een hechte band met de natuur hebben. Met de beschrijvingen van planten en natuur, de evolutie binnen het plantenrijk en de rol van de mens wordt een interessante filosofie getoont. Maakt de mens de natuur of maakt de natuur de mens? Nog een hele hoop andere vragen kun je uit dit boek halen. De taal is erg bijzonder en de metaforen zijn doorgrondelijk. De link tussen tweeslachtelijkheid in de natuur en gender bij de mens vond ik interessant gelegd.
Al vond ik het als filosofie toch interessanter dan als roman.
Erg mooi, interessant en indrukwekkend boek. Iets waar je over na blijft denken.

[Geert van Rooijen · Rating 3 out of 5]

Het boek laat me net zo tweeslachtig achter als de erwten die de hoofdrol spelen. Er zitten prachtige overdenkingen bij over fluïde-zijn, zeker voor mij als man. Ook de bespiegelingen over de maakbaarheid van de natuur waren mooi en “Elke” is een van de betere allegorische naamgevingen van het afgelopen leesseizoen. Maar ik had toch ook het gevoel dat ik twee novellen door elkaar aan het lezen was. Beide interessant maar in elkaar gevlochten niet per se elkaar versterkend. Ook de reis naar de “onderwereld” bood mij weinig houvast.
Edoch, genoeg stof tot nadenken.

[Martijn van Bruggen · Rating 2 out of 5]

Een zee met een mening, een steen die blij is met grond onder haar voeten, herhaling van de boodschap, herhaling van de boodschap, herhaling van de boodschap.

[Jop]

Eerste boek voor de boekenclub!!! dus ga mn recensie nog niet verklappen

[Geertje · Rating 4 out of 5]

Ik heb niets toe te voegen dat intelligenter is dan het boek zelf, of dan de aantekeningen van Bram in de kantlijn.

[Kim · Rating 5 out of 5]

4,5*

Lees hier mijn recensie
https://vrouwenbibliotheek.nl/2022/05...

[Fien Mascini · Rating 2 out of 5]

Huh???

[Najima Akkouh]

ik zou liegen als ik zou zeggen dat ik alles heb begrepen wat ik heb gelezen, maar wat ik heb begrepen wist me wel te pakken

[Mlie · Rating 2 out of 5]

Een boek met knap gecomponeerde taal & interessante en hele mooie gedachten over gender, identiteit, landbouw, de natuur en klimaatverandering. Ook een boek waar ik, als ik heel eerlijk ben, net niet helemaal inkwam. Soms wat verwarrend. Dat kwam ook door mijzelf: ik stopte te vaak met lezen (miste dus wel die 'doorleesdrang'), waardoor ik ook het idee had dat ik links tussen teksten/symbolen miste. Het kwam voor mij gewoon net niet helemaal tot leven.

Maar wel dus met mooie quotes. Een paar die ik wil onthouden:
p.157. "We categoriseren ogen als blauw of bruin, een grove indeling, want we weten dat de kleur van ieder paar ogen uniek is. 'Blauw' is een benadering, zoals 'vrouw' dat zou moeten zijn. Dit rigide categoriseren dat geen vragen of nuance toelaat, dat is pas extreem. Je zou van minder gek worden. "

p.158: "Het lijkt me aantrekkelijk te leven in een spiegelloos tijdperk. Een tijd voor we de binnenkant van onze huizen behingen me spiegels, waarin we maar steeds verslaafde, gepijnigde en verdronken blikken in werpen, bezeten van onszelf. Hoe de ander ons ziet, hoe we onszelf zien. Hoe we ons daarnaar gedragen. Sociale media om dat beeld tot in de puntjes te sturen en te verfijnen. Ik zou willen dat ik de ander niet steeds als alternatieve spiegel gebruik, dat ik de ander niet nodig heb om me te vertellen wie ik ben. Ik zou willen dat ik niet bang hoef te zijn dat ik te duiden ben, samenval met mijn tweedimensionale spiegelbeeld. Bang dat ik de enige ben, die dat niet ziet. Dat ik de laatste ben die ziet wie ik ben. Een spiegelloos tijdperk waarin we onszelf alleen vanbinnen kenden. Ik denk dat we toen beter naar elkaar luisterden."

p.183. "Het komt wat laat, het besef, dat het vormen en de afhankelijkheid wederzijds zijn. Dat geef ik toe. Wij vormden de planten en de planten vormden ons. Het waren de granen die we op grote schaal gingen eten, die ons huizen lieten bouwen, die ons lieten zwoegen, ons dwongen tot een boeren bestaan, iets wat verregaand onze cultuur bepaalde. We bouwden reserves en dorpen, braken onze ruggen, verdeelden arbeid, stapelden steeds sneller kennis en techniek terwijl we ons op de achtergrond steeds afhankelijker maakten van slechts een handjevol planten. Het is het graan, wereldwijd inmiddels, dat ons dwing zijn nakomelingen uit te zaaien. We kunnen niet meneer terug naar een wereld zonder. "

[Buchdoktor · Rating 4 out of 5]

Das Konkurrenz-Unternehmen ABD-Seeds war schneller - und die Saatgutzüchterin Elke hat sieben Jahre vergeblich an einer neuen Kürbis-Sorte geforscht, die dem zertifizierten Konkurrenzprodukt um eine Winzigkeit unterlegen ist. Da Mariken Heitmans Icherzählerin als Botanikerin Hochleistungs-Saatgut sowieso kritisch gegenübersteht, beschließt sie, Erbsenpflanzen wieder zur Urform zurückzüchten und auf einer niederländischen Insel auszuwildern. Dass Erbsen zweigeschlechtlich/zwittrig sind und sich selbst bestäuben können, ist sicher keine zufällige Parallele; denn Elke fühlt sich konstant genervt davon, ständig Fremden ihre androgyne Erscheinung erklären zu müssen. Fragen, ob sie ein Mann oder eine Frau sei, lassen sie inzwischen glauben, „die Frau, die ich nicht geworden bin“, sitze hinter ihr auf dem Fahrrad und rede konstant auf sie ein. Elke fühlte sich schon als Kind falsch in ihrer Haut. Sie sollte keine Wanderschuhe tragen, keine Kurzhaar-Frisur, nicht muskulös sein, im Fasching keine Männerrolle spielen, eben alles tun, um Männern zu gefallen. Dass ihr Kollege Vincent, „unser Erbsenmann“, sich um ein Reisestipendium beworben hat, um den Homo Floresiensis zu erforschen, scheint in dieser Situation einen Ausweg aus ihrer Identitätskrise zu weisen.

Außer der Gegenwart, in der Icherzählerin Elke die Ur-Erbse nachzüchten will, erzählt Heitman mit der allwissenden Wir-Stimme einer Figurengruppe aus grauer Vorzeit, in der Fruchtbarkeitsgöttinnen und einem Stierkult gehuldigt wurde und Lebewesen aus Schlamm entstanden. Hauptsächlich geht es um Ra, Fern und Bes, die in einer hochinteressanten Dreiergruppe leben, sowie einer fluchtartigen Reise vor langer Zeit mit Kindern, Schafen und Saatgut auf die Insel Flores, für die Vincent sich interessiert.

In Elke als körperlich kräftige, androgyne Figur habe ich mich gern eingefühlt; endlich mal eine originelle Figur mit handfestem Beruf und dem Ziel, binäre Rollenzuweisungen abzuschaffen. Der Zusammenhang zwischen Umweltkrise, Artensterben, Hybrid-Saaten, Elkes Anspruch auf Sich-Nicht-Rechtfertigen-Müssen und Vorfahren vor tausenden von Jahren erschloss sich mir allerdings zu langsam. Die Botschaft der originellen Geschichte könnte sein, dass wir alle zu groß sind, zu anspruchsvoll, zu rücksichtslos und vom Homo Floresiensis lernen sollten …

Wer in sich Spuren eines Gärtner-Gens fühlt und geduldig der Lösung des Rätsels um Ra harrt, wird mit einem originellen Plot belohnt und drei zitierten Buchtiteln, die Heitman zu ihrer Erbsen-Geschichte anregten.

[Catíe · Rating 3 out of 5]

Wormmaan vond ik een apart, bijzonder, interessant, maar vermoeiend boek. De stijl vond ik goed, heel mooi taalgebruik, fijne zinnen, maar wel heel literair en soms ook echt ingewikkeld.
Heel in het kort gaat Wormmaan over Elke, die zich los wil trekken van het systeem van mannen en vrouwen, en met erwten naar een Waddeneiland vertrekt om deze te verwilderen. Er is ook een tweede verhaallijn over Ra, die 9000 jaar geleden leefde en eigenlijk hetzelfde ervaart als Elke.
Het was enerzijds een heel goed boek. Bepaalde beschrijvingen van onze maatschappij, de bestaande man-vrouwverhoudingen, systemen en hokjes, waren enorm scherp en accuraat. Passages waarbij ik me schaamde, maar ook boos werd, omdat het gewoon klopte wat er staat, maar ik me er zelf ook schuldig aan maak. Ik heb het dan over bepaalde verwachtingen van vrouwen in onze samenleving, waarvan ik heel graag zou willen zeggen dat ze geen invloed op mij hebben en ik er niet gevoelig voor ben, maar weet dat ik dan zou liegen. Ook vond ik de manier waarop de systematiek hiervan werd weergegeven door het parallelle verhaal van Ra heel sterk.
Anderzijds ging het ook heel veel over biologie en soms dacht ik echt: hou nou even op met je erwten. Ik denk dat ik het dan misschien ook niet zo goed begreep, metaforen waarvan ik niet zeker wist of het een metafoor was. Het zet je aan het denken, maar aan mijn denkvermogen bij boeken zit wel een limiet en die bereikte ik hier wel vaak. Anderzijds, de hoofdpersoon voelt zich ook heel onbegrepen, dus misschien is de onbegrijpelijkheid ook een soort enorm metafoor. Ik weet het niet.
Ik denk vooral dat ik dit boek over een aantal jaar nog een keer moet lezen, misschien begrijp ik het dan beter en kan ik er dan meer van genieten. Voor nu ben ik in ieder geval wel blij dat ik het heb gelezen!

[Stijn · Rating 5 out of 5]

Als een soort cryptische David Attenborough gaat Heitman op zoek naar hoe de overlevingsdrang van de eerste sedentaire mensen ook steeds de verdere verdrukking van de natuur heeft betekend. Contrasteer daarmee de hevig animistische aard van die verdrukte natuur en hoe die doorheen het boek opbeukt tegen het menselijke asfalt en je krijgt voor een keer een echt unieke leeservaring.

[Bart · Rating 3 out of 5]

3 ⭐️

[Julia · Rating 2 out of 5]

Dnf... kon het stam van de holenbeer subplot niet aan... verder ook wel veel zweverig gezwets