«جنگ تمام شد؛ کار رژیم اشغالگر هم همینطور. منفورترین نمایندگان آن رژیم یا از کشور فرار کرده بودند یا سر از زندان درآورده بودند و در همان حال قربانیان، شهید اعلام میشدند. اما همهٔ اینها فقط به بخش اندکی از ملت مربوط میشد؛ بیشتر مردم نه مرده بودند، نه فرار کرده بودند و نه زندانی شده بودند، بلکه فقط به زندگی عادیشان ادامه داده بودند. آنها یکشبه وارد دنیایی شده بودند که در آن فرمان اعمالی صادر میشد که طبق قوانین دیروز جرم شناخته میشد، دنیایی که قوانینش جرایمِ همین دیروز را قهرمانانه معرفی میکرد.»
در میان ساختمانهای گوتیک و خیابانهای مهآلود و در دوران تاریکِ حاکمیت کمونیستها در پراگ، روابط انسانها نیز مبهم و تیرهوتار میشود و همهچیز در هالهای از تردید قرار میگیرد. قاضیِ داستان کلیما بیش از آنکه قضاوت کند، قضاوت میشود. گاه دستگاه حکومت کمونیستی او را بازخواست میکند، گاه همسرش و دوستانش، گاه خود از نگاه آنها خود را محاکمه میکند، از دلِ این قضاوتهاست که عمیقترین و بنیادیترین تناقضهای زندگیاش بر خواننده فاش میشود. قاضیِ درستکاری که تن به صدور احکام ظالمانهٔ رژیم نمیدهد، تا کجا میتواند خود را پاک بداند؟
Ivan Klíma (born 14 September 1931, Prague, born as Ivan Kauders) is a Czech novelist and playwright. He has received the Magnesia Litera Award and the Franz Kafka Prize, among other honors.
Klíma's early childhood in Prague was happy and uneventful, but this all changed with the German invasion of Czechoslovakia in 1938, after the Munich Agreement. He had been unaware that both his parents had Jewish ancestry; neither were observant Jews, but this was immaterial to the Germans. In November 1941, first his father Vilém Klíma, and then in December, he and his mother and brother were ordered to leave for the concentration camp at Theriesenstadt (Terezín), where he was to remain until liberation by the Russian Liberation Army in May, 1945. Both he and his parents survived incarceration—a miracle at that time—Terezín was a holding camp for Jews from central and southern Europe, and was regularly cleared of its overcrowded population by transports to "the East", death camps such as Auschwitz. Klíma has written graphically of this period in articles in the UK literary magazine, Granta, particularly A Childhood in Terezin. It was while living in these extreme conditions that he says he first experienced “the liberating power that writing can give”, after reading a school essay to his class. He was also in the midst of a story-telling community, pressed together under remarkable circumstances where death was ever-present. Children were quartered with their mothers, where he was exposed to a rich verbal culture of song and anecdote. This remarkable and unusual background was not the end of the Klíma's introduction to the great historical forces that shaped mid-century Europe. With liberation came the rise of the Czech Communist regime, and the replacement of Nazi tyranny with proxy Soviet control of the inter-war Czech democratic experiment. Klima became a member of the Communist Party of Czechoslovakia.[4] Later, his childhood hopes of fairy tale triumphs of good over evil became an adult awareness that it was often “not the forces of good and evil that do battle with each other, but merely two different evils, in competition for the control of the world”. The early show trials and murders of those who opposed the new regime had already begun, and Klíma's father was again imprisoned, this time by his own countrymen. It is this dark background that is the crucible out of which Klíma's written material was shaped: the knowledge of the depths of human cruelty, along with a private need for personal integrity, the struggle of the individual to keep whatever personal values the totalitarian regimes he lived under were attempting to obliterate. For his writing abilities, Ivan Klíma was awarded Franz Kafka Prize in 2002 as a second recipient. His two-volume memoir Moje šílené století ("My Crazy Century") won the Czech literary prize, the Magnesia Litera, in the non-fiction category in 2010.
داستان "آدامِ" این کتاب شبیه اینه که شخصیت استونر رمان جان ویلیامز رو بذاریم وسط چکسلواکیِ کمونیستی؛ اونم با عقبهٔ اردوگاه کار اجباری و حبس و تحقیرِ توسط نازیها در کودکی.
کتاب با دوتا خط داستانی جلو میره که هر فصلش ابتدا به زندگی ادام در زمان حال میپردازه و یکی دیگهاش، از کودکیاش زیر سایه فاشیست و یهودی بودنش شروع میشه. آدام از همان بچگی با معناباختگی دنیای اون زمانها دست و پنجه نرم میکنه و در بزرگسالی هم، در مقام یک قاضی مورد ظن، برای سیستم کمونیستی در منسب قضاوت نشسته. ایده کتاب به نظرم واقعا خوب بوده و روایت کشور چک از زمان جنگ جهانی و بهار پراگ و مداخله شوروی و اینا، واقعا برای من به عنوان یه ایرانی جذاب و اموزنده اس. ساختار کتاب هم به نظرم جذاب شروع میشه و مواردی مثل بازی کردن گهگداری نویسنده با زاویه دید راویها و... جالب بودند.
اما صد حیف که کار به نظرم در نیومده. از هر منظر رمان به نظرم اخته میمونه. اگر بهش به عنوان یه رمان تاریخی و راویِ وضعیت چک نگاه کنیم، چنان دقت و موشکافی و جذابیت وقایعی اصلا نداره. اگه بهش به عنوان یه رمان روانشناختی نگاه کنیم، هرچند که به نظرم مواجهات جذابی تو کتاب هست مخصوصا مواجه آدام و زنش با مسئله خیانت، اما باز هم داستان عقیم میونه و خیلی میتونست قشنگتر باشه. مثلا عشق سوپر رمانتیک آلنا و دانشجو واقعا زجرآور بود خوندنش. اگر هم قرار بود یک رمان بی پیرنگ خاصی باشه که صرفا به زندگی روزمره و جستجوی معنا و آزادی از سوی آدام بپردازه، بازم رمانی مانند استونر واقعا خیلی بهتر از این کاره. خلاصه که حرف راجع به پتانسیلهای متعدد این رمان و مردن تکتکشون زیاد میشه زد متاسفانه.
اما مشکل اصلی من با این کتاب ترجمهاش بود. ترجمه این کتاب از نسخه انگلیسی صورت گرفته و من نسخه انگلیسی رو چک کردم و با تقریب خوبی میشه گفت حدود 30 40 درصد کل کتاب 600 صفحه ای رو من کامل چک کردم با نسخه انگلیسی. حتی با توجه به متن فارسی هم میشه حدس زد تقریبا تمام جملات و عبارات و اصلاحات و ساختار جملات کتاب بسیار ساده هستن و به ندرت چیز سختی توش باشه. حالا مشکل کجاست؟
مشکل دقیقا اینجاست که مترجم تا با کلمه یا عبارت سختی مواجهه شده واقعا بد عمل کرده. یعنی دقیقا جایی که میشه گفت سواد و توانایی مترجم رو میشه با تطبیق محک زد، همین معدود جاهارو هم خراب کرده. حالا مثالش چیه؟
یه جای کتاب یهو پدر آدام شروع میکنه به آدامِ نوجوان ریاضی یاد دادن و داره یه مسئله ریاضی رو با زبانی واقعا ساده میگه که اگر a به توان بینهایت برسه بینهایت میشه و اگر a کمتر از یک باشه چی میشه و... که متن انگلیسیاش اینه: Come to think of it, what is a to the power of zero? What sort of silly idea was it anyway? One – that’s one I still do remember. What’s a to the power of one? A, Dad. So what are you making such a fuss over then, Adam? What do you get if you raise a to the power of infinity, when a is greater than one? Infinity, Dad. Good. So what will a to minus infinity be, then? You don’t know? I’ll help you then. How much is a raised to infinity if a is less than one? You don’t know that? You mean you don’t know something as simple as that? Hanuš, come here. This little child will know! Hanuš, pay attention! If you raise some number less than one to infinity – a half, for instance – what do you get? You can’t get anything, Daddy. Did you hear that, Adam? Zero! The same goes for all numbers less than one. And stop crying; that won’t help you!
حالا ترجمه اینه: "خوب که فکرش را میکنم، «آ» در برابر صفر چه توانی دارد؟ به هر حال، این چه فکر ابلهانهای است؟ یک؛ این یک است که هنوز به یادم میآورمش. «آ» در برابر یک چه توانی دارد؟ «آ»، پدر. آدام پس برای چه اینهمه سر و صدا راه میاندازی؟ اگر قدرت «آ» را به بینهایت برسانی، وقتی «آ» بزرگتر از یک باشد، چه به دست میآوری؟ بینهایت، پدر. خوب است. در نتیجه، «آ» منهای بینهایت چه میشود؟ نمیدانی؟ کمکت میکنم. در صورتی که «آ» کمتر از یک باشد، چقدر باید به «آ» اضافه شود تا به بینهایت برسد؟ بلد نیستی؟ منظورت این است که چیز به این سادگی را هم بلد نیستی؟ هانوش، پاشو بیا اینجا. این بچه کوچولو بلد است! هانوش، توجه کن! اگر در برابر بینهایت عددی را به کمتر از یک برسانی - مثلاً به نیم - چه به دست میآوری؟ به رقم هیچ، پدر. شنیدی آدام؟ صفر! این درباره تمام اعداد کمتر از یک مصداق دارد. دیگر گریه را هم بس کن؛ بهت هیچ کمکی نمیکند."
خودتون ببینید دیگه. مترجم در زمانی که اینترنت وجود داره و میشه همه چیزو سرچ کرد و یاد گرفت، عبارت power رو ترجمه کرده قدرت و بقیه جملات رو هم به همین ترتیب به شدت بیمعنا ترجمه کرده. یعنی واقعا یه دور خود مترجم اینو بخونه نمیپرسه از خودش که این جملات اصلا یعنی چی من ترجمه کردم؟
مثال بعدی چیه؟ عبارت brothel-creepers رو که مترجم ترجمه کرده دیوارخزکهای فاحشهخانهای!!! اولا سوال پیش میاد که اینی که مترجم ترجمه کرده اصلا یعنی چی. با جستجو متوجه شدم که دیوارخزک یک نوع پرندهاس که اسمش Wallcreeper هستش و تنها چیز مشترکش با این عنوان و معناش، عبارت creep تو اسمشه. Brothel هم میشه فاحشهخانه و اینا ترجمه کرد. من که هنوز نفهمیدم اصلا چطور به این عبارت رسیدیم تو فارسی شاید شما متوجه بشید😂
حالا معنای عبارت چیه؟ یک نوع کفشه! با یه جستجو ساده میشه فهمید که راجع به تاریخچهاشم نوشتن: سربازا اون دوران از جنگ که برمیگشتن یه سری کفش با لبه های بلند، بادوام و نرم پاشون میکردن و بعدا میره تو استایل و فرهنگِ مُدِ teddy boys ها و بیشتر تو جاهایی مثل بارها و فاحشهخانهها چون این ادما پرسه میزدن به این اسم در اومده و معنای عبارت creepاش یعنی خزیدن و پرسه زدن و... از اینجا میاد. حتی یه جا نوشته به علت جنس این کفش ها که کرپ crepe بوده و مشابه آوای creep ائه این اسم رو روش گذاشتن. من خیلی خلاصه و نادقیق گفتم ولی تاریخچه جالبی داره. اما مترجم چیکار کرده؟ ترجمه اش کرده دیوارخزک، شما خودتون ببینید دیگه.
باز هم میشه مثال زد اما جدای اینا، حتی مترجم از نظر پانویسم به شدت بد عمل کرده. مثلا همین کفشه رو با یه پانویسی خیلی قشنگ میشد منتقلش کرد و مخاطب با اطلاعات تاریخی جالبی اشنا هم بشه. مترجم فقط به صورت محدود به ذکر عبارت انگلیسی یه سری چیزا تو پانویسیها بسنده کرده و نه تنها هیچ توضیحی براشون ارائه نداده، بلکه یه سری جاها مثل این کفشه که نیاز بوده بهش، اصلا هیچ پانویسی استفاده نشده؛ اونم برای رمانی که میشه گفت خیلیم ارجاعات فرهنگی و تاریخی کم نداره...
قاضی گیر افتاده در حاکمیت تمامیتخواه یا به تعبیر هاول، حاکمیتی پساتوتالیتر، شخصیتیست دوستدار همهی ارزشهای والای انسانی کمونیسم، یعنی عدالت، برابری و ... که آن ایدههای رهاییبخشی را دوست دارد که در اندیشههای مارکس بوده و به ما رسیده است. اما قهرمان بیچارهی داستان ما در زیر فشار بودن در حکومتی سرکوبگر و ضد انسانی، محکوم است به صادر کردن فجیعترین حکمها علیه شهروندان بیگناه و همهی هستیاش بر سر این است که آنی نباشد که حاکمیت از او میخواهد. رمان قاضی تصویرگر و روایتکنندهی تیرگیای مسریست که از نظام سیاسی به درون تکتک افراد جامعه رسوخ کرده و همهی مناسبات انسانی و اخلاقی را در خود فرو برده و محو کرده است. ایوان کلیما داستانی نوشته که در آن همه در حال قضاوت شدناند و نظام همه را با معیارهای پیشینی خودش میسنجد. قاضی بودن در چنین رژیمی، از آدمی که میخواهد به انسان و آزادیاش مومن بماند، چهگونه موجودی میسازد؟ کتاب خیلی خوب بود اما بعضی موقع ها یه کم کش میومد ولی جذاب و خوب بود.
Een Tsjechische rechter wordt door de overheid voor een onmogelijke keuze gesteld: blijft hij trouw aan zijn principes of geeft hij zich toch over aan het systeem?
Adam Kindl, een rechter in Praag, staat op het punt een schuldig bevonden man te veroordelen. Hoewel de schuld van de man vaststaat, worstelt Adam met zijn oordeel. Zal hij zijn carrière beschermen en meegaan met wat van hem wordt verwacht? Of volgt hij zijn geweten en doet hij wat moreel juist is, zelfs als dat ernstige gevolgen voor hemzelf kan hebben?
Ivan Klíma neemt de lezer mee in de complexe gedachtenwereld van Adam Kindl. Door middel van twee parallelle verhaallijnen krijgen we inzicht in zijn beweegredenen. In afwisselende hoofdstukken lezen we over Adams jeugd, zijn lotgevallen tijdens de Tweede Wereldoorlog, en hoe zijn idealen als jonge communist werden gevormd én verloren raakten. Deze hoofdstukken worden verweven met het heden, waar Adam worstelt met een vastgelopen huwelijk en een diepe persoonlijke crisis. Zijn vrienden, die net als hij buiten het systeem zijn gevallen, spelen een rol in zijn dagelijks leven, maar ook zij kunnen hem niet volledig begrijpen.
Hoewel de twee verhaallijnen oorspronkelijk bedoeld lijken om elkaar te versterken, wekten ze bij mij gemengde gevoelens op. Het verhaal over Adams jeugd en zijn verloren idealen als rechter en communist was meeslepend. Deze hoofdstukken geven een krachtig beeld van de hoop en teleurstelling die in het leven onder een repressief regime kunnen bestaan. Klíma slaagt erin om dr grauwe, deprimerende Oost-Europese werkelijkheid prachtig weer te geven.
Het heden daarentegen, met zijn focus op een moeizame relatie met zijn vrouw, vond ik minder geslaagd. De vrouwelijke personages waren vlak en saai, waardoor deze hoofdstukken me soms de neiging gaven ze over te slaan. Mogelijk was dit in de jaren zeventig – toen het boek werd geschreven – gangbaar, maar vandaag de dag voelt het niet meer van deze tijd.
Dit maakt het voor mij moeilijk om het boek een volledige beoordeling te geven. Het verhaal van Adams jeugd en zijn idealen is zonder meer vier sterren waard. Maar de hoofdstukken over zijn huwelijk en persoonlijke crisis halen de kracht van het geheel naar beneden en zou ik met 2 sterren beoordelen. Wat me er dan uiteindelijk toe brengt het boek een gemiddelde beoordeling van drie sterren te geven.
Klíma, and I guess Kundera and other meditative-but-detached Central Europeans, are good to read in times like this, in the suspended uncertainty of a pandemic when we've been driven to some soul-searching. How did we get into this absurd fix and how shall we live now? Klíma's guys have an inkling of the former and while they might not be quite clear on the latter, they show that it's possible to inch forward, even if things get worse before they get better.
I hadn't realised how autobiographical this was: Klíma was in Terezin during the war and his childhood (or at least the outward shape of it, and his father's history) is given to his protagonist judge here, and it doesn't half screw him up. Klíma is not a judge of course but it's not a great leap to see other parallels. We could debate how far Adam Kindl is an everyman and how far Klíma himself.
And also, Prague. I spent a year in Czechoslovakia (or rather half a year, and half a year in Czechia) in what was then a mostly mellow, rather grimy city of architecture, trams and often empty streets, and that is about where we are with Klíma, so, you know, unbearable nostalgia.
This wasn't an easy book to read because you can't read a Czech novel about life under communism without being sucked into all the subtleties of the power plays and careful manuevering, and you can't fully appreciate the significance that even the most innocuous remark or gesture can cause without living through it. (see Milan Kundera's "The Joke" for a good example) However it is that sense of being lost in a game whose rules are entirely unclear which gives this book its greatest power and for that reason, I would recommend it.
امتیاز اصلی ۳/۵ کتاب قاضی از نظر من روایت شکستهاست؛ شکست یک ایدئولوژی، شکست باورها و در نهایت شکستن وجود یک انسان. خیلی صحبت داشتم درمورد این کتاب ولی از زمانش گذشت و متاسفانه اشتیاقمو برای نوشتن از دست دادم.
بخشی از کتاب: وقتی سعی میکردم برایش توضیح بدهم حالا دیگر این نه اربابها، بلکه مردمند که دارند حکومت میکنند، میگفت حالا هم در بر همان پاشنه میچرخد. میگفت مردم نمیتوانند حکومت کنند، چون به محض اینکه در مسند قدرت قرار میگیرند، دیگر نه مردم، بلکه اربابند. (ص ۴۶۱)
Η πιθανότητα να συμφωνήσουμε πλήρως είναι μηδαμινή. Δούλεψε ως δικαστής στις χειρότερες εποχές, και έστειλε περισσότερους ανθρώπους στη φυλακή από ό,τι θα μπορούσε ποτέ να μετρήσει. Έστειλε μερικούς ακόμα και στην αγχόνη. Οι περισσότεροι ήταν αθώοι, γι’ αυτό τον έθεσαν σε διαθεσιμότητα και ζήτησαν από μενα να επανεξετάσω παρόμοιες υποθέσεις. Αλλά δεν κατάφεραν να φέρουν τη διαδικασία σε πέρας προτού ξαναγίνουν όλα όπως παλιά. Ή καλύτερα, τα ξανακάνουν όπως παλιά. Αυτός ο άνθρωπος επανήλθε στη θέση του και είναι η σειρά μου
Το μυθιστόρημα εξυφαίνεται και διακλαδίζεται μέσω δυο δρόμων, ο ένας είναι η προσωπική ταυτότητα και ο άλλος η επαγγελματική. Καθ’ όλη τη διάρκεια του βιβλίου ο κεντρικός χαρακτήρας δεν αναγνωρίζει και αρνείται χωρίς καν να συνειδητοποιεί πως ποτέ δεν υπάρχουν δυο δρόμοι, αλλά μια συνιστώσα που φέρει ένα κράμα του ατόμου. Και οι δυο δρόμοι πάντως διασχίζουν τα μονοπάτια μέσα στο πέρασμα του χρόνου, με συχνά φλας μπακ και το βασικό στοιχείο που δεν καταλαβαίνει ο αναγνώστης ποιο ακριβώς είναι, μέχρι που φτάνει στο βοσκοτόπι, όπου το λιγοστό χορτάρι δε μπορεί να κρύψει οτιδήποτε κι αν εμφανίζεται, είναι …
Ένας συγγραφέας, με τη σπάνια ικανότητα να θυμίζει σκεπτικό γυναίκας, όταν ντύνεται μέσα στους αντίστοιχους ρόλους, δείχνοντας επίπεδο πολύ υψηλής ευγένειας και συναισθηματική διάνοια. Ανήκει στα βιβλία που σε κάνουν να αισθάνεσαι το μεγαλείο της αφέλειας σου. Θαρρούμε συχνά, πως παραβατική συμπεριφορά για να καλύψουν τις συναισθηματικές ανάγκες τους ακολουθούν μόνο όσοι ζουν σε ανεπτυγμένες χώρες, μ’ όλα τα προβλήματα λυμένα. Η πραγματικότητα όμως είναι αμείλικτη και παγωμένη όσο ένα αντικείμενο που κοιτάς για κάτι που ήδη έχει γίνει. Μικρά βεγγαλικά σκάνε τις διαπιστώσεις τους, θυμίζοντας σε υφή, χρώμα, διαστάσεις, εκείνα τα κομψοτεχνήματα, που σε ό,τι κι αν ανήκουν δε μπορείς να μην τα πεις, Τέχνη.
Η ομορφιά του βιβλίου θυμίζει στιγμές κατάνυξης που οι πιστοί βλέπουν εικόνες να ματώνουν. Αυτή η σκέψη ήταν μόλις στη σελ. 39 και το φαγητό δίπλα μου είχε κρυώσει, το αναψυκτικό είχε ξεθυμάνει και το τσιγάρο έσβηνε για πολλοστή φορά. Κομματιαστές σκέψεις, κυκλάκια ενωμένα… Κι ήδη απ’ τη σελ. 46 έχει προβάλει η σκληρότητα αγκαλιασμένη με την ανθρωπιά και με την παιδική αθωότητα, που σε εκμηδενίζει, όταν βλέπεις πως υπάρχουν άνθρωποι που ακόμη μπορούν να τη ζωντανέψουν, για ‘σενα. Αυτά όλα σε μετατρέπουν σε ένα άλλο είδος αναγνώστη. Δεν υπάρχει πρέπει κι όμως υπάρχει. Όταν ένα έργο με την ενάργεια του, σου μεταφέρει αυτά που κάποτε συνέβησαν, πρέπει να μην το ξεχνάς στιγμή.
όσο περισσότερο κάποιος στερείται την ελευθερία του τόσο περισσότερο προσκολλιέται στα πράγματα
*** θυμάμαι τη στιγμή που ένας από τους άνδρες με ριγωτά ρούχα προσπάθησε να φτάσει μια κούτα τσιγάρα παρατημένη στη μέση του δρόμου. Μέσα στην απελπισμένη βιασύνη του και τη λαχτάρα του ν’ αρπάξει τα λάφυρα μόνο για εκείνον, δεν κατάφερε να τραβηχτεί έγκαιρα και όλοι τον είδαμε να πέφτει και τις μεταλλικές ερπύστριες να περνάνε από πάνω του. Τον τράβηξαν πίσω από τα πόδια και έτσι όπως τον κουβαλούσαν, πέρασαν από δίπλα μου και είδα τα ματωμένα μυαλά του να τρέχουν από το ανοιγμένο κρανίο
*** Ένας Πολωνός κάθεται στην πόρτα και τρώει ψωμί. Υποθέτω ότι έδειχνα ζηλόφθονος που με λυπήθηκε και φώναξε κάποιον Ες – Ες να τον ρωτήσει αν μπορούσε να μου δώσει λίγο. Έτσι όρμησα στον Πολωνό – η φέτα ήταν σχεδόν ολόκληρη και πασαλειμμένη με λίπος, που είχε μέσα του ακόμα και κομμάτια κρέας. Έδωσα τη μισή στον Γ., και έφαγα την άλλη μισή. Ποτέ μου δε γεύτηκα ωραιότερο πράγμα. Στο τέλος ο αγρότης μας γέμισε τα καπέλα με καυτές πατάτες, ναι, τώρα θα τον κερδίζαμε τον πόλεμο
*** 25.4 Σήμερα το απόγευμα, έμαθα, προς μεγάλη μου κατάπληξη ότι θα μας δώσουν κάτι να φάμε. Ο αρχηγός της ομάδας μας επιστρέφει με ένα κιλό κονσερβαρισμένου κρέατος. Σύντομα θα παρακολουθήσουμε το δραματικό θέαμα του διαχωρισμού μιας κονσέρβας κρέατος σε εκατό μερίδες. Είμαι πραγματικά τυχερός αφού κατάφερα τελικά να ανταλλάξω την κονσέρβα με τον καφέ με μια μικρή τσάντα πατάτες. Ο Γ. κι εγώ αποφασίσαμε να μαγειρέψουμε λίγη σούπα. Για λόγους οικονομίας, αλλά και για να κάνουμε τις πατάτες εύπεπτες, τις κόψαμε σε λεπτές φέτες και τις βράσαμε. Προσθέσαμε και 20 γραμμάρια κρέας και μετά τις φάγαμε, ο καθένας με τη σειρά του από μια κουταλιά. Όταν φτάσαμε στη μέση του δοχείου αλλάξαμε κουτάλια, μήπως και δεν είχαν το ίδιο μέγεθος
*** Σκαλίζουμε το έδαφος μήπως βρούμε κανένα σπόρο από οξιά. Κάθομαι στο έδαφος ψαχουλεύοντας ανάμεσα στα φύλλα μέχρι που βρίσκω έναν. Τον ξεφλουδίζω: η γεύση του είναι όπως του φουντουκιού. Αλλά οι πιο πολύ έχουν ήδη σαπίσει. Μασουλάω λίγο. Αντιλαμβάνομαι ότι αυτά τα φύλλα έχουν περαστεί από ψιλό κόσκινο αμέτρητες φορές. Πρώτα από τα ζώα, τώρα από τους ανθρώπους
***
Ένας τα βλέπει τα βεγγαλικά που αναφέρω παραπάνω; Αν γίνετε δύο, ή ακόμα και πέντε, ίσως να κερδίσουμε κι εμείς καμιά μάχη, τουλάχιστον μέχρι το επόμενο επεισόδιο του Μάστερ Σεφ :)
Όποιος έχει την παραμικρή ιδέα πως μπορεί να νιώσει ένα παιδί για ένα ματαιωμένο παιχνίδι με το μπαμπά του, επειδή αρρώστησε κι επειδή ποτέ ξανά δε δόθηκε η ευκαιρία, πρέπει ν’ αγοράσει αυτό το βιβλίο, έστω για να διαβάσει από την 100 – 116.
Το μπόλιασμα με έρωτα στη ματαιόδοξη φύση μπορεί να γεννήσει αριστουργήματα, πάθος, ίσως ακόμη και πίστη σε ανώτερους σκοπούς. Και σαν η διάψευση φτάσει στο φως την ανακολουθία, είναι αδιανόητο να συνεχίζεις στα ίδια ματαιόδοξα μονοπάτια. Καλείσαι να βρεις – να εντοπίσεις, που κοιμάται η ψυχή σου και να την ξυπνήσεις με απλόχερη απλότητα. Έστω κι αν μετά ξεχάσεις τα βήματα σου και την αφήσεις να κοιμηθεί πάλι.
Μου τα άφησε ο πατέρας μου πριν φύγει. Είναι δύσκολο να τα πουλήσω. Ποιος θα τ’ αγόραζε; Μένουμε σε μια μικρή πόλη. Οι άνθρωποι εκεί αγοράζουν ψυγεία και τηλεοράσεις, όχι βιβλία ή κινητά με apps που ρυθμίζουν τη θερμοκρασία του ψυγείου :)
Εσύ που διάβασες ως εδώ ( και σ’ ευχαριστώ ) μήπως έχεις αδερφό; Ή αδερφή; Θα ήταν εφιαλτικό για ‘σενα να θέλεις να πεις στον αδερφό σου να μη γυρίσει και να μη μπορείς, γιατί αν ακούνε το τηλεφώνημα, ή αν διαβάζουν τα γράμματα, θα χάσεις τη δουλειά σου; Δε θυμίζει κάπως τις ματαιώσεις με όλα εκείνα που έχεις μέσα στην ψυχούλα σου και στήνεις εσωτερικούς διαλόγους μ’ αυτούς που αγαπάς, γιατί είναι αδύνατο να μπορέσεις να τα πεις όλα αυτά; Είναι ασύλληπτα για να βγουν έξω σου. Σκέψου να μπορούσες να τα γράψεις; Τέτοιο βιβλίο είναι αυτό. Ποταμός…
- Νομίζεις πως είμαι ένας από αυτούς; - Όχι, σ’ το είπα. Αλλά μισώ όσους έχουν παγώσει μέσα τους. Το μόνο που θέλουν είναι μια γυναίκα να τους ζεστάνει. Λες και μπορεί κανείς να τους ζεστάνει. Κι όταν σηκώνονται το πρωί αρχίζουν τις κλάψες. Λένε πως η ζωή τους τους έχει παραμερίσει, ποτέ δε θα μαντέψουν ότι ο θάνατος είναι που τους κάνει τη χάρη, επειδή φοβάται να τους πλησιάσει. - Ο θάνατος δεν αποφεύγει τους παθιασμένους ανθρώπους; - Δεν ξέρω. Που να το ξέρω; Πάντως, πέρασε κάτι μήνες τεμπελιάζοντας σπίτι μας τότε που πέθανε ο πατέρας. Τον φοβήθηκα. Τώρα τον συναντάω μερικές φορές όταν γυρνάω σπίτι αργά, τα ξημερώματα. - Με τι μοιάζει; - Με έναν φοβερό, χοντρό γέρο με γκρίζο κοστούμι και χαρτοφύλακα. Και χωρίς μάτια. Μέχρι τώρα απλά προσπερνάγαμε ο ένας τον άλλο, αλλά μια μέρα θα με γραπώσει. Εσύ δεν τον έχεις δει ποτέ; - Ναι, αλλά ντυμένο αλλιώς. - Με στολή; - Ναι με στολή. Μονομιάς του φάνηκε πιο οικεία. Σαν να ανακάλυψαν έ��α κοινό φίλο. - Τι φλύαρη που είμαι. Φταίει που εσύ δε μιλάς και όλο κάνεις έξυπνες ερωτήσεις. - Κι εσύ μπορείς να ρωτάς. Ο θάνατος δεν είναι αναγκαστικά κακός οιωνός. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς θάνατο, ούτε θάνατος χωρίς ζωή, άλλωστε. Κι αν κάποιος δεν είναι προετοιμασμένος να πεθάνει, δεν είναι προετοιμασμένος ούτε για να ζήσει. Το δύσκολο ήταν να παραμείνει κανείς σε ένα στάδιο ακινησίας ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο. Πόσο καιρό είχε περάσει έτσι, πόσος καιρός θα περνούσε ακόμα; - Δε μου αρέσει να κάνω ερωτήσεις. Μου αρέσουν οι άνθρωποι που σου ανοίγονται μόνοι τους. Σε λίγα λεπτά έφτασαν σπίτι της. Πριν βγει, έσκυψε και τον δάγκωσε ελαφρά στο μάγουλο. - Ευχαριστώ για το κρασί. Τηλεφώνησε μου
Η συνομιλία αφορά έναν άντρα και μια γυναίκα. Εκείνος ζει με μια γυναίκα που τον βλέπει ως αντικείμενο και τον κατηγορεί που δεν είναι πιο ανθρώπινος ενώ του το απαγορεύει διαρκώς με τυφλό εγωισμό κι εκείνη, η γυναίκα ενός άλλου, κυριαρχικού που τη σπάει στο ξύλο κάθε τόσο. Αυτοί οι δυο άνθρωποι, ακόμα κι αν σταματούσα το απόσπασμα στον κοινό φίλο, έχουν ήδη γίνει εραστές, ενώ ακόμη δεν κοιμήθηκαν μαζί.
Η γυναίκα αυτού του ανθρώπου βασίστηκε σε σύντομες διαψεύσεις, που όλοι δίνουμε ο ένας στον άλλο κι επιλέγοντας μονίμως μη διαθέσιμους ανθρώπους θεωρώντας τον εαυτό μας ικανό να τους ξεκλειδώσει, θεωρώντας πως είναι η απόλυτη πρόκληση και τελικά αφοσιώθηκε στον εαυτό της, στο τι δεν παίρνει, αλλά ποτέ στο τι δε δίνει. Ο εραστής της είναι ένας άνθρωπος που πολλοί δε θα του αρνηθείτε τη συμπάθεια και που γράφει με κεφαλαία, για να τονίσει την υπέρβαση σε αποτιμήσεις που δε μπορεί να κάνει, ως εγκεφαλικά άλματα που σε ένα πολύ νέο άνθρωπο μοιάζουν σαν έργα που έχουν ήδη υλοποιηθεί και που ‘’δεν πειράζει’’ να τα δρέψει στο λόγο και να τα ισχυριστεί. Εγώ νιώθω αποστροφή. Γι’ αυτό οι Αλένες αυτού του κόσμου, είναι καλύτεροι άνθρωποι από ‘μενα. Βλέπουν μέσω του πάθους αυτό τον ανώτερο σκοπό που εγώ δε βλέπω και δε βλέπουν τη διάψευση ακόμα.
Στη σελ. 184 το μόνο που άκουγα ήταν ο αφυγραντήρας. Ακόμα και να εκπνεύσω ξέχασα. Αλήθεια; Μπορεί ένα σύστημα να φτάσει ως εκεί; Να πυροδοτήσει στα παιδιά τους θύτες και τα θύματα, να χρησιμοποιήσει τους καθηγητές ως όπλα και τους μαθητές σαν σφαίρες και στόχους; Πρέπει ν’ ανήκω στην τελευταία γενιά, που έφαγε ξύλιές μ’ εκείνο τον τεράστιο χάρακα, έστω σε μια μόνο τάξη. Κινήσεις που το θυμίζουν, ακόμη με κάνουν να μαζεύομαι. Νομίζω πως θυμάμαι ακόμη και το τσούξιμο. Αλλά αυτό που διάβασα, υπερβαίνει τη φαντασία μου κι εκμηδενίζει πολλά εγκλήματα. Δημιουργεί στα τωρινά θύματα, τους αυριανούς θύτες και στους σημερινούς δικαστές, τους επερχόμενους υπανθρώπους. Σε ποιο προμαχώνα στάθηκαν αυτοί οι άνθρωποι; Πήραν τη σκυτάλη απ’ τον ψυχοπαθή Γερμανό κι έφτασαν εκεί που δεν πρόφτασε εκείνος και όλα αυτά για να απέχουν όσο περισσότερο γίνεται απ’ την εποχή που τον δημιούργησε. Λες Θεέ μου, είναι δυνατόν; Και το εννοείς. Έστρεψαν την κάνη, στα παιδιά. Και τα προγραμμάτισαν. Να μαζεύονται στις ξυλιές, ή να τις ερωτεύονται.
Σας έτυχε ποτέ να νιώσετε απώθηση για έναν άνθρωπο που αναγκαστικά με κάποιο τρόπο χρειάζεται να συνεργάζεστε, ή να συναγελάζεστε μαζί του και κάποια στιγμή να ανακαλύπτετε συγγένειες που η ποιότητα τους μπορεί ακόμα και να ξεπεράσει αυτό που θα ονομάζαμε εγκεφαλικά ερωτεύσιμο; Εδώ υπάρχει μια πολύ καλή απεικόνιση.
Ο Άνταμ είναι διαρκώς μετέωρος, είδε μια φρίκη που τον έκανε να ερωτευτεί τον εαυτό του, μισώντας τον και στα πάντα να δει τη ματαιότητα. Περπατάει γιατί έπεισε τον εαυτό του πως πρέπει και το έκανε πάθος κι έτσι δε νιώθει κρύο, κουνάει τα χέρια του ρυθμικά κι όμως τα πόδια του έχουν βουλιάξει στο χιόνι και δεν κινούνται καν. Και το χειρότερο, δε νιώθει το κρύο και τελικά σταματά να κουνά τα χέρια του, όχι γιατί αντιλήφθηκε πως δε μετακινείται, ούτε γιατί ένιωσε το κρύο, αλλά επειδή δε βλέπει τίποτα μπροστά του. Είναι ο ήρωας που περιμένεις να ξυπνήσει και να πει ‘’θέλω να ζήσω’’.
Μ ε τη γυναίκα του δεν είχε νιώσει ποτέ την έκσταση που είχε νιώσει εκείνη τη νύχτα, η γυναίκα του δεν ήταν προικισμένη με το δώρο της απόλυτης άφεσης. Πήγε στο κρεβάτι, μια δροσερή νυχτερινή αύρα έπνεε από το παράθυρο, εκείνον όμως τον έλουζε ο ιδρώτας. Μια φωνή που ποτέ πριν δεν την είχε αποδεχτεί σαν δική του, άρχισε να του μιλά, να τον ρωτά και να απαιτεί απαντήσεις. Προσπάθησε να τη διώξει αλλά εκείνη έμενε καρφωμένη μέσα του σαν αγκίθα ή καρφίτσα και συνέχιζε να τον κεντρίζει. Τι απάντηση να δώσει; Ήταν δυνατόν να είχε κάνει λάθος ως τώρα και να μην ήξερε ποιος ήταν και τι ήθελε; Ήταν ένας περιπλανώμενος ραβίνος, ή μάλλον μια βδέλλα που πλανιόταν σε μια παράξενη χώρα, ζητώντας τι; Ένα ζεστό γεύμα, συντροφιά, ελευθερία, ή μήπως Θεία χάρη;
Σε μια απ’ τις βουτιές στο παρελθόν, ο Άνταμ μπαίνει στο δικαστήριο λίγο προτού μπει ο κατηγορούμενος πατέρας του. Είναι όρθιος κι αμήχανος. Ο πατέρας μπαίνει, ετοιμάζεται να καθίσει, τον προσέχει κι αναθαρρεί, πάει να νεύσει. Ο φρουρός τον κατακεραυνώνει. Το κατηγορητήριο μοιάζει απίστευτο, τουλάχιστον σε έναν Έλληνα – πόσα υψηλά έχουμε πετύχει, για να αναλωνόμαστε σε ανούσιες προγονοπληξίες. Αργότερα στο επισκεπτήριο, λέει ο πατέρας πως όλα είναι ψέματα. Ο Άνταμ στο τρένο της επιστροφής λέει πως θα αλλάξει τον κόσμο. Το κεφάλαιο τελειώνει. Πόσο ελαφρά είναι η νεότητα. Λίγο πριν τα 40 ο Άνταμ, έχει χάσει το δρόμο του. Ακολουθεί άπλετες ευθείες κι όμως ο δρόμος αποτελείται από φουρκέτες.
Δε μπορείς να μην αντιδράσεις διασχίζοντας τη σχέση του Άνταμ και της Αλένα. Δε μπορείς να μη δεις τον εαυτό σου κάπου σε όλα αυτά. Συμβαίνει κάτι που γράφει ο Κλιμά κάπου αλλού. Αντιλαμβάνεσαι πως δε μισείς μόνο εκείνον που σε έχει αδικήσει, αλλά μπορείς να μισήσεις κι εκείνον που αδίκησες εσύ.
Η ουσία δεν έγκειται στο αν θα εισακουστεί η προσευχή ή όχι. Το σημαντικό είναι το δικαίωμα μου, η ελευθερία μου να προσευχηθώ, να στραφώ προς τον Κύριο. Υπάρχουν στιγμές που είναι το μόνο δικαίωμα και η μόνη ελευθερία που μας μένει – χωρίς αυτά η ψυχή μας μετά βίας θα άντεχε
*** Από όλες τις μορφές φυγής, η ίδια η αγάπη κρύβει καλύτερα τη φυγή
*** Πρέπει να σ’ το εξηγήσω. Μου ήταν αδύνατο να πάρω αποφάσεις, δεν ήταν από αδυναμία χαρακτήρα – συνειδητοποιούσα όλο και πιο πολύ πως κάθε απόφαση σ’ αυτή τη ζωή είναι κατά κάποιο τρόπο λανθασμένη: μοιραία κι ανεπανόρθωτη, πάντα τα ζύγιζα όλα τόσο που στο τέλος αποφάσιζε κάποιος άλλος για ‘μενα
*** Είναι ένα βιβλίο δόγμα. Για κάθετί που μπορεί να μην είναι ελευθερία. Ύμνος στην ταυτότητα, στο συγκερασμό παρελθόντος και παρόντος. Είναι του είδους που πρέπει να διαβαστεί. Είναι φιλοσοφία. Είναι μάστιγα. Να μην το διαβάσετε.
Tsjecho-slowakije 1972. Ivan Klima schrijft een schitterende roman over Adam, een rechter. Eigenlijk zijn het twee romans. De eerste over het verleden van Adam die de holocaust als kind heeft overleefd en het verhaal van nu in de tweede roman die parallel wordt opgediend. Het verhaal van nu schetst de twijfel van de rechter aan alles wat hem bezig houdt. Hij voelt zich diep teleurgesteld in het mistige en corrumperende rechtssysteem en is ook, getraumatiseerd door de gebeurtenissen in het verleden, de weg kwijt in zijn relaties met vrouwen. Als lezer is de tweede roman even verwarrend als het leven voor Adam zelf door stijl, wisselende vertelstemmen, gebrek aan duiding, terwijl de eerste roman hartverscheurend nauwkeurig is, verteld door de ik- figuur. Lees de andere verhalen over deze rijke roman die mij nog wel een tijdje bezig zal houden en tot vele interessante interpretaties leidt. Voor mij is de roman ook hoogst actueel: Wat gebeurt er als de rechtspraak een verlengstuk wordt van een politieke boevenbende? En hoe beïnvloedt dat je blik op jezelf?
My word I stand astounded! This is such a powerful book. I have read books before where I'd like to write quotes from, but this one had too many I wanted to take down, and as it's a library book, it needs to go back! I wish this was a book I could find and have in my shelves.
It's about a judge in Prague after 1968, living in the Soviet regime. He has to try a case of a double murder and is asked bring in the guilty verdict which will then end in an execution of the guilty party. This sets off the whole book whereby he questions his life, values etc that has been shaped by his experiences in a Nazi concentration camp and then later by Stalinism in his own country.
The shift in his mind and emotions is described as I've never experienced before, which made this such a wonderful book for me.
Bij vlagen briljant verhaal dat speelt in Tsjechoslowakije in periodes kort na de oorlog, en vóór en na de Praagse lente. Alle hoofdpersonen zoeken of vluchten naar vrijheid, passen zich noodgedwongen aan aan de rechteloosheid, en vallen terug op terug op patronen die herinneren aan hun jeugd. De zin van leven, dood, verantwoordelijkheid en naastenliefde wordt bediscussieerd maar niet gevonden. De deprimerende sfeer van een land waar iedereen probeert niet te boek te staan als andersdenkend wordt gruwelijk geschilderd. Dramatische misverstanden, gemankeerde relaties, gevoed door oorlogstrauma’s, leveren evenzoveel schokkende situaties en verdrietige momenten. Enige kennis van de geschiedenis is wel nodig, zeker omdat het verhaal niet chronologisch wordt verteld.
A judge who is assigned a murder case is conflicted because the Czech regime is expecting him to convict and sentence the defendant to hang regardless of the evidence. He sees this assignment as a test of his loyalty to the government because he has been showing signs of doubt. The judge is a survivor of a concentration camp and, although, a socialist has become disillusioned with the government. This is basically the theme of the book but, unfortunately, is really only a small portion of the 549 pages. Most of the book is devoted to his broken marriage and love affairs he and his wife are having. The book became very tedious and dull at times with pointless narration and could have easily been shortened considerably to be a much better book.
I picked this book up because I am about to go on a trip to the Czech Republic and wanted to read some of its acclaimed writers. This book took me a long time to get through-- it is the story of a man who grew up in Prague, lived in a Jewish ghetto during World War II and grew up and was slowly disillusioned with the Communist Party, his marriage, and his way of viewing the world. It is a long book, dense with psychological insights. Some references were hard to understand, and I'm not sure if that was a result of the Czech to English translation. In the end, I would say it was a good read and gave me insights into the Czech mind, but it was more challenging than sheer enjoyment. A good book to pick up if you are travelling to this part of the world, but not so much for a beach read.
In actuality I give this 3.5 stars. It isn't really a page-turner but it is well written and provides a detailed account of a boy who spent time in a Jewish ghetto, and later (in his adulthood) faces a struggle with morality in communist Prague. His struggle with personal values and societal expectations are coupled with his decaying marriage. It was worth the read, but it didn't quite blow me out of the water
Prachtige vertaling van Irma Pieper. Nog meer genoten van de fantastisch mooie zinsopbouw dan van het verhaal zelf.
‘Mijn beklagenswaardige land, waar degenen die hun overtuigingen wilden behouden al eeuwenlang uit wegvluchtten en degenen bleven wie het niet zwaar viel zich te conformeren, waar wetten vaak al vervielen voor ze toegepast konden worden, waar de prestaties van de vorige generatie meestal werden verguisd en lof voorbehouden was aan het actuele, waar steeds weer een begin werd gemaakt in de naam van iets beters wat eindelijk blijvend zou zijn, terwijl er nooit iets daarvan langer had geduurd dan een deel van een mensenleven.’
De Tsjechische schrijver Ivan Klíma (Praag, 1931) heeft veel geschreven over het Tsjechoslowakije van na de Praagse lente, waar repressie het dagelijks leven doordesemde. Dat deed hij als samizdat- schrijver, wat heel moedig van hem was, maar ook na de Fluwelen Revolutie in 1989. De Wereldbibliotheek gaf vanaf de jaren ’80 veel van zijn werk uit, maar hield daar op enig moment helaas mee op. Vermoedelijk omdat het heel slecht verkocht. Niettemin publiceren ze jaren later alsnog Klíma’s vuistdikke magnum opus "Rechter tussen twee vuren," uit 1986, in een mooie vertaling van Irma Pieper. Daar ben ik blij mee, want het is een indringende en overweldigend rijke roman, die een kleine veertig jaar na dato nog volop glanst.
De roman draait om de lage rechter Adam Kindl, die in het onder communisme zuchtende Tsjechoslowakije wordt opgezadeld met de opdracht om een moordverdachte tot de doodstraf te veroordelen. Adam vermoedt dat dit een manoeuvre is om hem in verlegenheid te brengen, want hij heeft zich ooit in een geruchtmakend artikel als principieel tegenstander van de doodstraf geprofileerd. Bovendien twijfelt hij al langer aan de aard en waarde van het Tsjechische rechtssysteem, en nog meer aan zijn eigen rol daarin. Ja, ooit, vlak na zijn bevrijding uit concentratiekamp Theresienstadt, dat hij als een van de weinigen overleefde, koos hij uit idealisme voor de bevrijders en voor een actieve bijdrage aan hun nieuwe rechtssysteem. Maar dat rechtssysteem heeft zichzelf op meerdere manieren totaal uitgehold, en Adam zelf heeft, zonder dat te willen en soms zelfs zonder dat te beseffen, te veel meebewogen met die uithollende bewegingen.
Meer en meer begint hij dan ook te beseffen dat hij nu de gecorrumpeerde gevangene is van een gecorrumpeerd systeem, en tegelijk collaborerend heeft bijgedragen aan dat systeem. Ook begint hij meer en meer te vermoeden dat elk rechtssysteem door zijn alles perverterende logica onherroepelijk leidt tot cynisme of tot krankzinnigheid leidt. Zonder meer een verontrustend Kafkaëske gedachte. In zijn persoonlijk leven heeft hij bovendien twijfelachtige keuzes gemaakt, zo denkt hij achteraf, of zich teveel in een dubieus stramien laten drukken, of zich te weinig verzet tegen de omstandigheden die hem overweldigden. En hij heeft mogelijk zijn eigen innerlijke vrijheid te weinig verkend en ontplooid. Aldus peinzend over de ruïnes van zijn wereldbeeld laat Adam zich ook nog eens verleiden tot een buitenechtelijke affaire, net als zijn echtgenote. En voor beiden is dat een wanhopige vlucht, die weliswaar soms bevrijdende extase en euforie oplevert, maar vooral ook extra verbrokkeling van hun toch al verbrokkelde beeld van de wereld en van zichzelf. Wat uiteraard weer nieuwe twijfels oplevert, nieuwe overpeinzingen, en nieuwe vormen van wanhoop en hoop.
In de hoofdstukken getiteld “Voor we van de rivier de Lethe drinken” volgen we de overpeinzingen van Adam als ik- figuur, over zijn ingrijpende ervaringen in concentratiekamp Theresienstadt, en over zijn vele avonturen en innerlijke ontwikkelingen daarna. Een significante titel: in de Griekse mythologie drinken de doden uit de rivier de Lethe om hun aardse bestaan te vergeten, en Adam lijkt zich op vergelijkbare van zijn verleden te willen bevrijden, of er op zijn minst mee in het reine te willen komen. Maar de roman sluit af met een open eind, dat weliswaar sprankjes van vrijheid en verlossing belooft, maar geen complete catharsis. Bovendien worden deze hoofdstukken afgewisseld met titelloze hoofdstukken waarin we Adam volgen in het hier en nu, maar niet als ik- figuur: zijn gedachten worden als het ware geparafraseerd door een anonieme verteller, die echter niets duidt of verklaart. Daardoor ontstaat er meer afstand tussen Adam en de lezer. Wat mogelijk correspondeert met de gestaag groeiende afstand van Adam tot Adam zelf. Alsof hij zijn eigen innerlijke stem op een gegeven moment niet meer kan horen. Alsof hij na jaren van meebewegen met een gecorrumpeerd en corrumperend systeem, niet goed meer weet wie of wat hij is. Alsof hij uiteindelijk niet meer in de ik- vorm kan spreken tot de lezer en zichzelf.
Mooi in alle hoofdstukken is hoe peinzend Klíma schrijft. Over Adam wordt bijvoorbeeld gezegd: “Het speet hem dat hij niet langer van haar kon houden zoals hij eerder had gedaan, deels omdat ze haar argeloze onschuld had verloren, of liever gezegd: hij had medelijden met zichzelf dat hij zijn beeld van haar als argeloos onschuldig had moeten opgeven”. Alsof Adam niet denkt in rechte lijnen van A naar B, maar alleen in overpeinzingen die steeds hernomen, genuanceerd of gecorrigeerd moeten worden. En die ook alle levendigheid en frisheid hebben van overpeinzingen die ter plekke ontstaan, in tastende beweging van de ene voorlopige gedachte na de andere. Wat veel levendiger en verrassender is dan de geordende en gesystematiseerde overpeinzingen van een filosoof. En ook veel tastender, ongewisser, improviserender. Al blijven het wel de overpeinzingen van een rationalist, die misschien te veel vertrouwt op zijn ratio en te weinig op zijn intuïtie. Ook al weet Adam maar al te goed hoe beperkt de waarde van zijn ratio is.
Mooi is ook hoe meerstemmig die hoofdstukken zijn. Naast de overpeinzingen van Adam zijn er bijvoorbeeld overpeinzingen van zijn echtgenote Alena, die een heel ander – zij het eveneens tastend - perspectief op Adam laten zien, en die fraai zichtbaar maken hoe weinig Adam en Alena van elkaar begrijpen. En hoe ze toch tere snaren raken bij elkaar, zonder dit van elkaar te weten, en zonder dat de kloof tussen hen gedicht wordt. Bovendien maken we kennis met allerlei andere personages, die soms heel andere gedachten dan Adam hebben over rechtspraak, vrijheid, en hoe ze zich moeten verhouden tot het Tsjechische rechtssysteem. De toch al tastende en zichzelf corrigerende overpeinzingen van Adam worden dus ook nog eens van intrigerende contrasten en contrapunten voorzien. Wat ons als lezer nog meer stof tot nadenken geeft dan de vaak zo rijke en tastende overpeinzingen al deden.
Prachtig is bovendien hoe verhalend Klíma over al deze overpeinzingen schrijft. Zijn geniale land- en tijdgenoot Kundera koos vaak voor lange filosofische passages om bepaalde dilemma’s of vraagstukken scherp te belichten. Maar Klíma kiest steeds voor het pakkende verhaal. En voor narratieven waarin gebeurtenissen elkaar in hoog tempo en met veel grilligheid opvolgen, op heel onderhoudende wijze maar zonder logica of grijpbaar waarom. Zodat de verhalen geen verklarende logische patronen laten zien, maar eerder een grondtoon van verbazing die de overpeinzingen nog verder verdiept. Die verhalen zijn bovendien heel verrassend en gevarieerd: de lange overpeinzingen van Adam worden ineens afgewisseld met lange verslagen van het verhoor van zijn moordverdachte, beschouwende passages worden ineens afgewisseld met surrealistische koortsdromen, de verhalen over het onder communisme zuchtende Tsjechoslowakije worden afgewisseld met verhalen over reizen naar Amerika en Israël, enzovoort enzoverder. En die variatie geeft veel te genieten en te overdenken. Want al die reizen, dromen en andere stemmen voegen weer nieuwe aspecten en perspectieven toe aan de overpeinzingen. Klíma schrijft geen filosofisch traktaat waarin de overpeinzingen worden opgelost, maar een bont verhaal waarin die overpeinzingen voortdurend met nieuwe verhaallijnen worden uitgebreid, met nieuwe voorbeelden en contrasten worden verrijkt, en van nieuwe kleuren en betekenissen worden voorzien.
Ook heel meeslepend en pregnant is Klíma’s gebruik van beelden. Bijvoorbeeld het steeds terugkerende beeld van de clown. “Denk je dat waarachtig zijn betekent dat je een clown bent?”, roept een van de personages uit. Op dat moment is al vaker de suggestie gewekt dat alles van waarde tragikomisch en clownesk is geworden. Bovendien had Adam eerder al, net op het moment dat hij bezig is een scheve schaats te rijden, de volgende hallucinatie: “Hij deed de lichten aan en op dat moment zag hij hem, gevangen in de lichtbundel van zijn koplampen: een gele clown danste op en neer op de stoep aan de overkant van de weg, de reusachtige witte mond in een grimas vertrokken. Hij verstarde midden in een beweging, nam zijn clownspetje in de kleur van bloeiende bergsalie af en maakte een diepe buiging, waarbij hij zijn armen met de handen in witte handschoenen wijd uitspreidde. Waar was die vandaan gekomen en welke boodschap moest hij komen brengen?” Een hallucinatoir beeld, dat prachtig samenbalt hoe absurd Adam zich op dat moment voelt: als een surrealistische clown, zomaar verschijnend in zijn koplampen, een boodschap dragend die niemand begrijpt. En veel later in het boek wordt Adams absurdistische en tragikomische lot nogmaals gevat in het beeld van een nu wel heel tragikomische clown, die ook nu de drager is van een niet goed te begrijpen boodschap: “Een eeuwigheid geleden had een clown met droevige ogen, waarmee die zijn eigen einde al kon zien, hém uit een hele menigte kinderen gepikt, alsof hij vermoedde dat hij als enige zijn boodschap kon verder dragen. Wat had hij hem destijds toevertrouwd? Dat het vergeefs was jezelf en anderen voor de gek te houden door komedie te spelen. Dat hij in harmonie met zichzelf en de wereld moest leven. Wat moest hij doen, hoe kon hij harmonie vinden als hij zichzelf niet eens had leren kennen, niet geleerd had om naar de stem in zichzelf te luisteren? Dat had de clown niet gezegd, en er was waarschijnlijk niemand die het hem kon vertellen”.
Het mooie van dit soort verbale beelden is, naar mijn smaak, dat ze écht meer zeggen dan duizenden woorden. En dat ze ook iets uitdrukken, of in elk geval bij benadering voelbaar maken, dat je niet voor de volle 100% in woorden kunt vatten. Juist ook door de raadselachtigheid van het beeld: over het beeld van die tragikomisch- absurde clown kan ik uren lang mijmeren, zoals Adam eindeloos kan peinzen over zijn tragikomisch- absurde lot. Ook de verschrikking van Theresienstadt wordt niet opgeroepen door aantallen doden en allerlei feitelijke informatie, maar door groteske koortsdromen en vervreemdende details. Door beelden dus die tasten naar betekenis. En niet door woorden die pretenderen dat ze deze betekenis definiëren en vastleggen.
Ook de vrijheid waar Adam zo naar verlangt wordt in beelden opgeroepen. Want ook die vrijheid ontsnapt aan alle woorden, en wordt volgens Adam en andere personages alleen bij benadering voelbaar in poëzie, in schilderkunst, in muziek. Wat in diverse passages heel mooi aannemelijk wordt gemaakt. En dat culmineert in Adams plotselinge herinnering aan zijn vroegere vriendin, die zich in het maanlicht helemaal overgaf aan haar eigen fluitmuziek: “Ze had een zwart fluitje in haar handen en speelde erop. Ik wilde tegen haar uitvaren dat ze dronken was en zich onbeschaamd gedroeg, maar mijn boosheid ebde weg en ik begreep plotseling dat zij begiftigd was met iets wat mij niet was gegeven, dat zij, hoe ongelukkig of zelfs wanhopig ze zich ook voelde, in staat was om te zien wat ik nooit zou aanschouwen, geheimen te ontraadselen die voor mij ondoordringbaar waren. En haar lichaam verspreidde toen een zachte gloed in de duisternis van de herbergkamer, al was het misschien ook het maanlicht dat op haar viel […]”. Dit beeld is uiteraard van weemoed doortrokken: die vriendin is niet Adams vrouw geworden, en zij belichaamt iets wat voor hem onbereikbaar is. Maar toch krijgt dat “iets” in die zo weemoedige herinnering voor even vorm en inhoud. Terwijl dit beeld ook Adams snakkende verlangen heel mooi voelbaar maakt en in een paar regels samenbalt. Terwijl het even ongrijpbaar is als fluitmuziek en maanlicht. En even vluchtig en fragiel als een toevallige herinnering daaraan.
"Rechter tussen twee vuren" is zonder meer een fraaie roman over hoe je in een corrumperende rechtsstaat geleidelijk aan elke richting en ook jezelf helemaal verliest. En een pregnant tijdbeeld van Tsjechoslowakije in 1972. Maar het is vooral een roman die rijk is aan overpeinzingen, aan gevarieerde en meeslepende verhaallijnen en aan prachtige beelden. Ik hoop dat er nog veel meer boeken van Ivan Klíma vertaald gaan worden. En ik ga als een dolle op zoek naar andere nu al vertaalde werken van hem. Want ik snap niet dat ik deze formidabele schrijver tot nu toe helemaal had gemist.
Prachtig gelaagd verhaal dat over zoveel méér gaat dan de keuze waar de hoofdpersoon als rechter voor wordt gesteld.
Klima neemt je op vakkundige wijze mee door diverse periodes uit het leven van de hoofdpersoon en verwerkt die ervaringen op adequate wijze in diens latere ervaringen en beslissingen. Het komt nergens ongeloofwaardig over.
Deze roman heeft me bij vlagen aangegrepen. Een werk van grote verdienste.
"قاضی" محل توقفی است برای این که مرور کنیم چطور قضاوت میکنیم؟ چطور دیگران را و چطور خودمان را قضاوت میکنیم؟ آیا اگر قضاوتهای ما تاثیر ملموس و قابل مشاهدهای بر زندگی خودمان یا اطرافیانمان داشته باشد، هنوز همانقدر بیپروا قضاوت میکنیم؟ چقدر حاضریم خودمان را در جایگاه متهم در معرض قضاوت قرار دهیم؟ اما قسمتی از کتاب که برای من جالبتر بود مواجهه فردی است که تمام عمرش را در بمباران ایدئولوژی زیسته با جهان آزاد. این که ایدئولوژی با ما چه میکند. چطور با مشغولیت دائمی به بیهودهترین نبردهای انتزاعی و ذهنی از ما انسانهایی پوچ و تکبعدی میسازد. این که ایدئولوژی چطور زندگی را از ما میدزدد.
در مورد فیزیک کتاب، کاغذ از جنس بد و بیش از حد کلفت است. جوهر کلمات پخش شده. احتمالا چند صفحهای طول میکشد تا به کیفیت ضعیف چاپ عادت کنید. کتاب به اندازه کافی باز نمیشود و این برای خواندن یک کتاب ۷۵۰ صفحهای میتواند مشکل بزرگی باشد. اما شاهکار نشر ثالث در جلد است. یکی از بیکیفیتترین جلدهای موجود در بازار. مطلقا بهتر از جلدهای کتابهای افست کنار خیابان نیست. یک ورق چسبانده شده روی جلد سخت که حتی عکس در جای خودش نیست و برجستگی و رد چسب زیر عکس به وضوح پیداست. یک فاجعه تمام عیار دیگر از نشر ثالث.
به عنوان جمعبندی کتاب از نظر من شاهکار یا حتی عالی نیست. ولی خوب است و حتما ارزش خواندن دارد.
I found it an interesting novel with vividly drawn characters and situations. Klima used a many words to tell this story, however, and I found that that Adam, the main character, had good ideas but he lacked compassion.
Een rechtssysteem dat zich richt op rechtvaardigheid gaat onvermijdelijk gepaard met onrecht. Immers, ware dit niet het geval, had het systeem zich niet slechts op rechtvaardigheid hoeven richten. Deze these klinkt in het boek “Rechter tussen twee vuren” (origineel: “Soudce z milosti”, 1986) van de Tsjechische schrijver Ivan Klíma sterk door. Protagonist Adam Kindl, rechter in het Praag van de jaren zeventig, ziet zich geconfronteerd met een opgave die het verschil tussen platvloers onrecht en het streven naar rechtvaardigheid kan betekenen. Maar niet slechts in zijn functie als rechter; ook in zijn persoonlijk leven klinken dergelijke overwegingen door. Klíma beschouwt het afwijken van de morele kompaskoers zo vanuit verschillende ooghoeken: het recht, het dagelijks persoonlijk leven, en de persoonsgeschiedenis met daarbij behorend intergenerationeel trauma. Er ontstaat een lijvig, autobiografisch meesterwerk, dat inzichten biedt die ons helpen hedendaagse maatschappelijke patstellingen het hoofd te bieden.
Maar eerst de auteur. Ivan Klíma, geboren 14 september 1931 te Praag, debuteerde in 1960 met de bundel Bezvadný den, Een perfecte dag, inhoudende korte verhalen met als thema eenzaamheid. Afkomstig uit een (atheïstisch) Joodse familie bracht hij vier jaar van zijn jeugd door in concentratiekamp Theresienstadt, om na de bevrijding onderworpen te worden aan een communistisch regime. Na jaren als totalitaire Sovjetsatellietstaat bewoog de Tsjecho-Slowaakse maatschappij zich richting “socialisme met een menselijker gezicht”, totdat deze Praagse Lente met een Russische invasie hardhandig werd neergeslagen. In 1972, vier ja na de herinstallatie van de onvrije Sovjetstaat, speelt dit boek zich af. Klíma schreef het drie jaar voor de finale afrekening met het regime in 1989. Samen met andere Tsjechische auteurs zoals Milan Kundera was hij gedwongen onder dit regime zijn werk uit te geven via samizdat, een clandestien persnetwerk. Zodoende is “Rechter tussen twee vuren” een werk dat niet slechts de zoektocht naar vrijheid in een onvrije maatschappij beschrijft, maar belichaamt het bovenal de weerslag van deze zoektocht door de auteur zelf. Het is Klíma’s meest alomvattende werk, wordt internationaal gerenommeerd en beschouwd als zijn onvolprezen magnum opus.
“Rechter tussen vuren” telt in de Nederlandse vertaling van Irma Pieper (2024) 526 bladzijden, verdeeld in negentien hoofdstukken. Tien van deze hoofdstukken zijn genummerd en negen hebben de titel “Voor we van de rivier de Lethe drinken”. De ongenummerde hoofdstukken worden geschreven vanuit de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd en verhalen over het leven zoals geleefd door Adam. De genummerde hoofdstukken spelen in de tegenwoordige tijd en worden verteld door een alwetende verteller. Met deze structuur bouwen de genummerde en ongenummerde hoofdstukken simultaan op naar een kritiek punt in de tijd.
In het boek volgen we Adam nadat hij de strafzaak van Karel Kozlík overhandigd krijgt. Karel wordt verweten zijn hospita en haar kleindochter te hebben vermoord door het gas open te draaien en zo koolstofmonoxidevergiftiging te hebben veroorzaakt. De autoriteiten verwachten van Adam dat hij besluit tot de doodstraf en dat hij zo de maatschappelijke vergeldingstoon zet. De autoriteiten weten echter ook dat Adam principieel tegenstander van de doodstraf is, aangezien hij daarover geschreven heeft in zijn tijd als universitair docent. Zo is deze zaak bovenal Adams ultieme loyaliteitstest. De opdracht leidt tot overpeinzingen over zijn rol in het politiek bestel. Ooit ging hij rechten studeren om bij te dragen aan het nobele streven naar rechtvaardigheid; rechtspreken in het totalitaire regime anno 1972 steekt daar schril bij af. Naarmate de hoofdstukken vorderen twijfelt Adam. Wat gaat hij doen? Beantwoordt hij aan de wens van de autoriteiten en veroordeelt hij Karel ter dood? Of beantwoordt hij aan zijn moraal en laat hij Karel leven, wetende dat dat het einde van zijn maatschappelijke relevantie, zo niet deelname, betekent? Of kiest hij voor een andere uitweg: zelfmoord? Verschoning? Tobbend gaat hij voor apathie: niets komt meer tot hem en zijn ooit zo grootmoedige doelstelling verwordt tot onverschilligheid in alle facetten van zijn bestaan.
Zo ook in zijn privé. Met zijn vrouw en twee jonge kinderen woont Adam in Praag, hosten zij geregeld dinnerparty’s en leiden zij ogenschijnlijk een gelukkig leven. Zijn apathie sterkt echter ook tot lusteloosheid in de slaapkamer en in de dagelijkse omgang, dermate dat zijn vrouw Alena besluit haar heil elders te zoeken. Ze begint een affaire met de jonge, naïeve en destructieve student Honza. Naarmate de verhouding vordert, voelt Alena zich steeds meer schuldig, tot het punt dat zij besluit het verbond te verbreken. De manische Honza beantwoordde de breuk met een gezamenlijke zelfmoordpoging, ironisch en waarschijnlijk niet geheel toevallig door de deuren te sluiten en het gas open te draaien. Alena overleeft de climax en biecht haar ontrouw op aan Adam. Adam weet zich ook over de ontrouw niet bijster op te winden. Immers, hij heeft zelf reeds een vergelijkbare misstap begaan met Alexandra, de vrouw van een vriend. Onverschillig gaat ieder, een paar dagen voordat Adam zijn vonnis zal moeten vellen, zijns weegs. Adam tast in het duister bij het duiden van zijn gevoel. Hij minacht zijn vrouw, maar maakt dezelfde fouten. Wat is zijn moraal dan nog waard?
Adams passiviteit voert de boventoon in de roman. De enige passie die hem ooit ten prooi viel was die voor het recht, mede ingegeven door zijn persoonlijk narratief. Als oorlogskind droeg zijn vader hem op zich zijn leven lang sterk te maken voor het recht en vrijheid. Klíma begint het boek ijzersterk met een lugubere beschrijving van zijn verhaal, door de Duitsers gedwongen het concentratiekamp te verlaten en te vluchten voor oprukkende Sovjets. Adams vader overleefde de later genoemde dodenmarsen, maar zij lieten hem nooit meer onberoerd. Nog beklemmender wordt de tragiek wanneer Adams vader in de “verschoningen” van de jaren vijftig wederom ingekapseld wordt door een rechte- en vruchteloos regime. Deze achtergrond doet dan ook de wenkbrauwen fronsen wanneer de lezer beseft dat Adam na (het smoren van) de Praagse Lente is aangesteld om rechtstatelijke fouten uit het verleden te herstellen. De vraag resteert: hoe effectueert hij dit persoonlijke, nobele doel, wanneer het staatsdoel daar haaks op staat? Dit dilemma vertaalt zich wederom naar inertie, en Adam blijft, tot zijn eigen spijt, bij zijn filosofie.
“Over je acties fantaseren had een voordeel: je hoedde je voor de rampzalige gevolgen. Het nadeel was dat je jezelf de mogelijkheid ontnam iets te veranderen. Hoe groot was de kans echter op een verandering ten goede? Vast niet al te groot, maar toch was hij zijn leven lang de hoop op zo’n verandering blijven koesteren, al verbond hij die meer met de wereld in ruime zin dan met zijn eigen person.” (p. 82)
Zo tekenen zich verschillende vragen af: Waarom blijft Adam bij zijn latente levenshouding? Is dit misschien de onvermijdelijke uitwerking van het dienen van een onvrije staat? En in hoeverre is de vraag in dit geval eigenlijk relevant, gezien het feit dat Adam rechter is? Rechters zijn immers geen spreekbuis van het wisselvallige regime, maar van het eeuwige Recht. Toch?
Om aan de hand van “Rechter tussen twee vuren” een antwoord op deze vragen te vinden beschouw ik Adams onverschilligheid vanuit verschillende perspectieven: zijn motivatie om jurist te worden en recht te spreken, zijn positie als staatsdienaar in een onvrij regime, en in het bijzonder zijn rol als rechter binnen dat regime. Tot slot beschouw ik of Adams onverschilligheid een begrijpelijke, dan wel juiste opstelling is en hoe men dan wel invulling zou moeten geven aan de moraal.
Als dolend student heeft Adam moeite met het kiezen van een studierichting. Hij begint aan de faculteit Politieke Wetenschappen.
“Waar moest ik me dan mee bezighouden? Wat kon er nu wezenlijker zijn dan nadenken over de beste manier om de menselijke samenleving te ordenen?” (p. 210-211)
Na de eerste semesters wordt Adams vader op last van de regionale aanklager te Brno zonder enige rechtsbescherming in hechtenis genomen. “De handtekening was onleesbaar. Een advocaat werd vader niet toegestaan.” (p. 231) Voor Adam was dit de kentering: het recht blijkt hem te intrigeren.
“Tot mijn verbazing stond ik plots oog in oog met een code. De perfectie, de imperfectie of zelfs de onnozelheid ervan in vergelijking met andere dergelijke codes kon ik natuurlijk niet beoordelen, maar de poging om het hele leven te omvatten en het in een systeem te organiseren, fascineerde me.” (p. 232)
Zo spoedig mogelijk wisselde Adam van faculteit en bestudeerde hij het recht. Gezien zijn eerdere uiting dat niets wezelijker is dan (het bestuderen van) de beste manier om de menselijke samenleving te ordenen, verbaast dat uiteraard niet. Het recht is zolang samenlevingen bestaan zeer effectief gebleken in ordening, zeker wanneer wetteloosheid als enige alternatief gesteld wordt. Des te spijtig dat het recht altijd één grote tekortkoming kent. Een rechtssysteem blijft altijd een streven naar rechtvaardigheid, maar bereikt dat streven nooit. Dat is onmogelijk. Ten eerste omdat alles in de wereld toch op enige wijze uniek is, en regels altijd te veel of weinig omvattend zullen zijn. Ten tweede heeft iedereen een andere notie van rechtvaardigheid, waardoor de ideeën van ultieme rechtvaardigheid uiteen liggen en ten derde blijft het beoefenen van het recht mensenwerk: menselijke fouten en subversieve motiveringen spelen altijd een rol. Dit laatste punt zien we uiteraard terug bij het beoefenen van het recht in de onvrije staat, waarover later meer.
Ten aanzien van het tweede punt denk ik dat rechtvaardigheid een glijdende schaal is. Wij vinden bijvoorbeeld allemaal dat moord gepaard moet gaan met vergelding, maar of die vergelding de vorm moet krijgen van de doodstraf, bij wijze van “oog om oog, tand om tand”, of niet, is nog altijd een twistpunt. In “Rechter tussen twee vuren” lezen we dat Adam tegen de doodstraf is, maar het regime vóór. Het recht kan nooit altijd rechtvaardig zijn, wanneer er geen overeenstemming bestaat over of de praktische toepassing van het recht rechtvaardig is of niet. De gevolgtrekking lijkt mij het vaakst het euvel in rechtvaardigheidsdiscussies.
We vinden moord allemaal verwerpelijk, maar wat daar tegenover gesteld wordt, is ingewikkelder. De Tsjecho-Slovaakse wetgever maakte zelfs een uitzondering voor aanstaande vaders: zij ontkomen aan de doodstraf. Hoe kunnen we dan nog stellen dat het recht gelijke gevallen gelijk berecht? Is de doodstraf ineens niet meer rechtvaardig als de dader vader wordt? In het strafrecht verdedigen wij toch de daad, en juist niet de dader? Zo rekent Klíma af met het onnozele rigide onderscheid tussen recht en moraal. Wij vinden het moreel verwerpelijk een aanstaand vader ter dood te veroordelen, niet per se onrechtvaardig. Rechtsoordelen kunnen een morele afweging vergen, en wat wij rechtvaardig vinden, komt voort uit de moraal. Recht en moraal zijn dus niet gelijk, maar wel als een Siamese tweeling van elkaar afhankelijk. En omdat de moraal per persoon verschilt, doet ultieme rechtvaardigheid dat ook. De wederzijdse gebondenheid van recht en moraal zien we in de roman natuurlijk terug in de vermenging van Adams persoonlijke moraal en zijn grote moeite met het vellen van een rechtsoordeel. Hij heeft zijn moraal nodig om recht te spreken, maar onderdrukt die. In zijn levenshouding is geen ruimte voor zijn moraal, want zou hij die ruimte geven, is er voor hem bij het gerecht geen plaats.
En zo komen we bij Adams positie als staatsdienaar van een onvrije staat en subversieve motiveringen in het recht. Adams onderdrukking van zijn moraal is uiteraard niet zonder reden: hij probeert een doenlijk dagelijks bestaan te onderhouden. Hij heeft vrienden bij het verzet, althans dissidenten, en over zijn mening over het regime bestaat weinig onduidelijkheid. Zoals bij veel Tsjechen is zijn enthousiasme voor de socialistische staat na de Praagse Lente gesmoord. De enige reden dat hij weer aantreedt als rechter is omdat hij aangetrokken is door het idee rechtsherstel voor degenen die in de jaren vijftig onterecht zijn veroordeeld te bewerkstelligen. Zijn vader was een van hen. Door de buitensluiting van zijn moraal verwordt zijn opstelling tot een ongemakkelijk, technocratisch vacuüm en gaat Adam moeilijke zaken, zoals die met de doodstraf op het spel, uit de weg.
De centrale vraag voor moreel ambitieuze staatsdienaars bij een staat die afglijdt naar onvrijheid en onrechtvaardigheid, is de volgende. Blijf ik van binnenuit verbetering nastreven, of stap ik eruit en bereik ik zodoende niets? Als ik er deel van uitmaak, kan ik nog grove onrechtvaardigheden verhinderen, en vanuit buiten kan ik slechts vanaf de zijlijn schreeuwen. Als ik daar al de ruimte voor krijg. En going out with a bang wordt hoogstwaarschijnlijk gevolgd door een onplezierige afrekening. Adam kiest bewust voor het behouden van zijn plaats binnen het regime. Om dit te doen, ziet hij zich genoodzaakt zijn moraal te onderdrukken. Dit lijkt ook niet anders te kunnen: als hij zijn moraal, die in overwegende mate niet overeenkomt met zijn bezigheden, door laat klinken, stapte hij eruit. De onverschilligheid de volgt, straalt ook af op Adams privéleven. Des te prangender wordt deze constatering door de realisatie dat Adams moraal zo’n enorme lading heeft door de achtergrond van zijn vader. Zijn volledige juridische carrière en doelstellingen zijn hierdoor ingegeven en opgeven is derhalve al helemaal geen optie.
Daarbij komt ook nog dat een jurist die niet handelt in overeenstemming met zijn rechtvaardigheidsnotie altijd subversief argumenteert, ook wanneer die subversieve argumentatie gericht is op wat hij nastrevenswaardig acht. Die gedachten liggen immers buiten het recht en zijn daarmede ontoetsbaar aan het recht. Omdat dergelijke motiveringen niet te toetsen zijn, kan ook niet ontegenzeggelijk gezegd worden dat de ene motivatie juist is en de andere onjuist. De charme van argumenteren in het recht is juist dat men het oneens kan zijn over de normatieve betekenis van het (on)geschreven recht, maar dat overeenstemming bestaat over dat het recht is. Wanneer niet-juridische en derhalve subversieve argumenten mee gaan spelen in het recht is het niet langer een systeem dat zich richt op rechtvaardigheid, maar een systeem dat ten onrechte ten dienste staat aan die alternatieve doelstellingen. Wellicht is het daardoor dan niet eens meer een rechtssysteem, maar gewoon een stel regels. Het beoefenen van het recht vergt altijd doorwrongen te zijn van het normatieve streven van het recht zelf en van niets anders.
Als rechter is die definitie van het rechtssysteem uiteraard des te belangrijker. Een rechter heeft veel macht. Ten eerste omdat zijn oordeel bindend is en ten tweede omdat zijn oordeelsvorming vrij ondoorzichtig is. Zijn rechterlijke discretie strekt zo ver dat hij subversieve motiveringen zou kunnen verhullen als juridische argumentatie en wij het nooit zullen weten. Niet voor niets spreken rechtsrealisten van adagia als “the law is what the judge had for breakfast”. Dat maakt een vrome taakinterpretatie aan de ene kant des te belangrijker, maar biedt Adam aan de andere kant ook ruimte om inderdaad dat wat hij juist acht door te laten werken in zijn vonnissen. Dat wordt uiteraard wel lastiger wanneer het regime van hem een dialectisch wel/geen doodstrafvonnis vraagt.
Zo blijkt dat de apathische houding van Adam uiteindelijk komt uit een goed hart: hij wil in het regime blijven om te redden wat er te redden valt. Gezien zijn intergenerationele achtergrond en voorliefde voor de systematisering van het recht is dat zonder meer begrijpelijk. Maar is hij in staat zijn moraal nog langer te onderdrukken en Karel ter dood te veroordelen? En als hij dat doet, wat is zijn positie in de staatsmacht dan überhaupt nog waard? Hij geeft dan immers uitdrukking aan de wens van het regime. Waarvoor doet hij het dan nog?
En is deze houding van Adam eigenlijk wel de beste manier om totalitaire regimes te bestrijden? Wat kan je verwachten van een ambtenaar in een antirechtsstatelijk bestel, welk handelen is juist? Het antwoord op deze vraag moet ik u vandaag schuldig blijven, maar één ding weet ik zeker: discussies over juist of onjuist handelen in totalitaire regimes kunnen voorkomen worden. Onvrije staten kunnen voorkomen worden. Nu zijn zij nog grotendeels overbodig. Nu nog leven wij vrij.
Adam krijgt de kans niet zich uit te spreken. Na de climactische implosie van zijn onverschilligheid, zowel rechtens als privé, gaat hij bij zichzelf te rade en besluit hij dat het zo niet langer kan; hij gaat gehoor geven aan zijn moraal. Voordat hij de kans krijgt, wordt hij door zijn superieuren gepasseerd. Zijn laatste poging tot integriteit wordt genegeerd: hij mag het vonnis waarin hij moreel standpunt wil innemen, niet uitspreken. Zo ontneemt de totalitaire staat hem alles: zijn werk, zijn huwelijk, zijn verhouding, zijn vertrouwen in het recht. Adam komt tot het besef dat hij geen grip heeft op de buitenwereld, maar wel op zijn eigen houding ten opzichte daarvan. In plaats van zich opnieuw te conformeren, kiest hij voor morele isolatie – geen bevrijding, maar bewuste distantie. Een anti-triomf, inhoudende de emotionele bevrijding waar Adam zo lang latent naar zocht.
This entire review has been hidden because of spoilers.
Prachtig vergeten meesterwerk van de bijna 84-jarige Tsjechische auteur Ivan Klíma (1931-), prachtig vertaald door Irma Pieper. Het boek is tussen 1972 en 1986 geschreven en er was steun voor nodig van het Tsjechische ministerie van Cultuur om het tot deze vertaling te laten komen. Dat is begrijpelijk want het boek is grotendeels autobiografisch en beslaat dus een belangrijk deel van de recente geschiedenis van dat land. De titel luidde Soudce z milosti, wat Rechters van barmhartigheid betekent, waarbij "milos" ook liefde betekent. Misschien vond uitgever Wereldbibliotheek dit te oubollig en is gekozen voor het spannende "tussen twee vuren".
Klïma heeft als tienjarige in concentratiekamp Terezin (Thesienstadt) gezeten en beschrijft dat uitgebreid in het eerste deel van het boek en die passages zijn zonder meer prachtig. Direct na de bevrijding begin mei 1945 beschrijft hij zijn vader, een van de kleine 3000 overlevenden:
"De dood voerde de boventoon in vaders verhalen. Deze was zo onafzienbaar en alomtegenwoordig dat hij zijn betekenis verloor en niet meer ontzetting afriep maar voornamelijk vermoeidheid. Vervolgens begon vader een preek af te steken over de komende wereldorde. (...) Ik weet niet of de anderen het met hem eens waren. Waarschijnlijk hadden ze er geen mening over, begrepen ze niet waar hij het over had. Maar iedereen knikte instemmend en mijn neef maakte een tekening van het tafereel: Mijn kaalgeschoren, graatmagere vader prekend vanachter een witgedekt tafel over een betere toekomst van de wereld." (p. 73)
De hoofdpersoon Adam Kindl keert terug naar de joodse wijk in Praag, maar dan blijkt dat bijna al zijn leeftijdsgenootjes zijn vermoord. Over de oorlog wordt niet meer gesproken, te pijnlijk. Hij slaagt er wel in zijn leven weer opnieuw op te bouwen en hij gaat rechten studeren. Gedurende zijn leven wordt geconfronteerd met een flink aantal morele dilemma's.
"ik had geen talent voor filosofie. Ik had er ook geen oor en ook het geduld niet voor. Waarom stilstaan bij begrippen als schoonheid, geluk, rechtvaardigheid, heil of zelfs waarheid, veel belangrijker leek het me om ervoor te zorgen dat mensen toegang hadden tot schoonheid en mensen in staat te stellen tot het horen, verkondigen en ontdekken van de waarheid. Uit de hoogten van Plato's rijk tuimelde ik naar de aardse sferen van hoofdartikelen in de krant. (...)" (p. 164)
Deze satirische manier van schrijven maakt de soms zware thema's van het boek vaak erg aangenaam. Adam wordt rechter, trouwt, krijgt kinderen, gaat vreemd en wordt ontdekt. De gesprekken met zijn vrouw over dit thema zijn wel vaak grappig, maar boeiden mij toch minder. Het lijkt wel alsof Klima wil aantonen dat ook oorlogsslachtoffers "gewone mensen" problemen kunnen hebben. De tijdsgeest van de jaren zeventig klinkt hierin door. Ietwat gedateerd en net iets te chrirstelijk-moralistisch voor mij vond ik ook de scene waarin er een soort engel na een abortus verschijnt. (in het jodendom mogen engelen niet worden aanbeden). De strubbelingen tussen de echtelieden kunnen echter ook worden begrepen vanuit Adams geschiedenis. Waneer Anka bij het huis staat op het Oudestadsplein in Praag waar Adam is opgegroeid, komt er een oudere man naar haar toe:
"Staat u mij toe zo vrij te zijn u lastig te vallen met de vraag of u iets interessants bekend is over de geschiedenis van dit huis. (...) Ik heb ontdekt dat elke steen hier een verhaal zou kunnen vertellen, als steen met spraak begiftigd waren. De patres hebben de juiste plek gekozen voor een standbeeld van de man die [bedoeld wordt kerkhervormer Jan Hus, JJS], net als Colombus of Gutenberg, een nieuw tijdperk inluidde. (...) Die geschiedenis, als ik ermee klaar ben, zal uw bloed doen stollen." (p. 518)
De geschiedenis van Klima is uitelndelijk vooral een liefdesgeschiedenis, waarop het woordje "milos" uit de titel al alludeert. Bij Adam overwint de liefde voor zijn vrouw overwint uiteindelijk, hoewel hij daarvoor diverse demonen uit zijn verleden moet verslaan, maar Adams zoektocht naar waarheid, schoonheid en vrijheid gaan door. Het levert prachtige beeldende en invoelende taal op. Soms voelt het boek ook als een rondwandeling door het oude joodse Praag. Hermann "Brief an den Vater" Kafka en diens winkel komen ook nog voorbij (een citaat daaruit zou had prima als motto voor dit boek kunnen dienen). Maar vooral Klima's beschrijvingen van Theriesenstadt zijn onvergetelijk. Bloedstollend inderdaad, ook zonder standbeelden.
Klíma neemt ons mee naar het benauwde Tsjechoslowakije van de naoorlogse jaren. De hoofdpersoon, een rechter die moet kiezen voor zijn principes of voor zijn baan in het heersende regime, laat ons niet alleen zien wat dat in zijn omgeving en met hemzelf doet, maar geeft ook kleur aan de jeugd en afkomst van de hoofdpersoon. De koppeling met de Tweede Wereldoorlog, de manier waarop zijn vader door het systeem verguist is en de wijze waarop een buitenechtelijk avontuur tot enerzijds houvast en anderzijds compleet verlies leidt, is in prachtige taal vervat. Het eind blijft in zekere zijn open en dat past bij regimes waarvan de hoop is dat ze verdwijnen, maar waarvan niet bekend is wanneer. Klíma's boek is nu pas voor het eerst vertaald in het Nederlands. Wat een rijke toevoeging.
Adam Kindl, rechter in Praag, staat voor een lastige keuze: vasthouden aan zijn principes of buigen voor een autoritair en corrupt systeem. Te veel pagina’s later ken je het antwoord. Het verhaal schakelt tussen zijn jeugd en zijn leven als volwassene. De stukken over zijn jeugd, waaronder zijn ervaringen als Holocaustoverlevende, zijn indrukwekkend en geven weer hoe zijn idealen ontstaan en later verloren gaan onder een onderdrukkend regime. De hoofdstukken over zijn leven als rechter zijn echter een pak minder meeslepend. In zijn huwelijk, affaire en persoonlijke crises zijn er te veel details die het verhaal vertragen. Ook de vrouwelijke personages worden heel oppervlakkig beschreven. Een opvallend inzicht: de "Stasi"-achtige praktijken waren niet uniek voor Oost-Duitsland, maar kwamen ook voor in alle Oostbloklanden als Tsjecho-Slowakije. Wat een verschrikkelijke tijd was me dat!
Ivan Klima, rechter in communistisch Tsjechoslowakije, krijgt te maken met een moordzaak. De autoriteiten verwachten van hem, dat hij de doodstraf uitspreekt. Klima wil echter dat om principiële redenen niet. Het morele dilemma dat daardoor ontstaat gaat voor hem vooral over het begrip vrijheid. Neemt hij de vrijheid om zijn persoonlijke overtuiging te volgen en accepteert hij dan de gevolgen daarvan of schikt hij zich naar de machthebbers? Hij ontdekt dat zijn opvatting over vrijheid niet alleen een rol speelt in zijn carrière als rechter maar ook als echtgenoot, vader vriend en collega. Ivan Klima heeft in 2012 dit boek geschreven. Een boek dat door de huidige politieke situatie opnieuw volop actueel is
Op zich een goed boek, dat de geest communistisch Tsjechië mooi vat. Het bevat ook veel autobiografische elementen van de recent overleden auteur. (Hij overleed net toen ik tenmidden van het boek zat).
De structuur was wat wennen in de eerste hoofdstukken, met verschillende settings, personagewissels en flashbacks. Maar uiteindelijk stak het slim en kundig ineen.
Twee soort verhaallijnen lopen dooreen, een historische en een relationeel getroubleerde. De eerste was goed en fijn leesmateriaal. De laatste was doorworstelen en m'n meug niet.
3,5 ster. Aan de hand van het leven van de hoofdpersoon, een gewone man, krijg je een levendig gevoel bij hoe het moet zijn om in een autocratisch regime te leven. Aanvankelijk, in de jeugdjaren, na WO II, is er nog een naïef geloof in het goede van een socialistische staat. Later voelt hij duidelijker de gevolgen van de onvrijheid. Ook op persoonlijk vlak gaat hij zich realiseren dat hij erg gericht is geweest op verwachtingen uit zijn omgeving, maar dat hij niet de vrijheid heeft genomen om zijn eigen opinie, gevoelens en wensen te volgen.
zeer tegenvallend verhaal, zonder kop of staart. bovendien een zeer lang uitgesponnen verhaal dat ging vervelen: wanneer maakt de schrijver nou zijn punt en rondt hij af? uiteindelijk was het verhaal ineens afgelopen. ik had hier veel meer van verwacht, vanwege de context: de man die de tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt als slachtoffer in een concentratie, kamp, maar die in het naoorlogse Tsjechoslowakije over eieren moet lopen, vanwege het rigide communistische systeem. de schrijver heeft de kans om er iets moois van te maken niet benut.
Het thema leent zich om verteld en herverteld te blijven worden. Hoever buig je je eigen integriteit onder corrupte en niet-democratische politieke machthebbers. De hoofdpersoon komt uit een familie met ervaring in de strafkampen en worstelt met zijn geweten in het communistische Praag. De Praagse lente zet niet door. Drank, een minnares, een rechtzaak. Genoeg voer voor een boeiend verhaal wat het helaas voor mij niet werd.