Buiten schot: Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1914-1918

by Paul Moeyes

Terwijl Europa op de Franse en Vlaamse slagvelden op bloedige wijze kennismaakte met de moderne tijd, hield Nederland zich weliswaar in militair opzicht afzijdig maar speelde het een essentiële rol in de Duitse en Britse oorlogspolitiek. Voor het Duitse keizerrijk was Nederland de belangrijkste doorvoerhaven en een onontbeerlijke handelspartner, voor de Britten de zwakke schakel in hun economische zeeblokkade. Vier jaar lang moest de Nederlandse regering zich verweren tegen de diplomatieke druk van de en partij zonder de andere te bevoordelen. Neutraliteit bleek een hoogst betrekkelijk begrip. Eerste-Wereldoorlogexpert Paul Moeyes werpt in Buiten schot licht op een veronachtzaamde periode in de geschiedenis van Nederland hij schetst het leven van alledag tijdens de oorlogsjaren 1914-1918 en brengt het politieke gemanoeuvreer en gekonkel voor en achter de schermen op aanstekelijke wijze in beeld.

Genres: History, Nonfiction, War

459 pages, Hardcover

First published May 5, 2001

Reviews

[Boudewijn · Rating 4 out of 5]

Ik las ooit eens in een geschiedenisboek over het 'wonder' van de Nederlandse neutraliteit tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dit boek, over Nederland tijdens 1914-1918 geeft goed aan dat het helemaal niet zo'n 'wonder' was, maar dat zowel de Geallieerden (met name Engeland) als de Centralen (met name Duitsland) zeer goede motieven hadden. De Engelsen konden het niet echt maken om een neutraal land aan te vallen, de reden dat ze aan de oorlog deelnamen was juist omdat Duitsland de neutraliteit van Belgie had geschonden. De Duitsers konden zich de strijd en de bezetting van Nederland niet veroorloven, vooral omdat ze alle Duitse soldaten al snel in de Vlaamse loopgraven nodig hadden. En import vanuit Nederland, al dan niet clandestien, gaf de Duitsers ademruimte om de ergste effecten van de blokkade tegen te gaan. Holland ist in Ruhe zu lassen schreef de keizer.

Dit boek gaf mij een goed introductie in de Nederlandse situatie en de tijdsgeest: hoe moeilijk het was voor de soldaten om zich bezig te houden en de zorg om verloedering en verdorvenheid. Maar ook hoe veel Nederlanders een slaatje uit de neutraliteit wisten te slaan via diverse smokkelwaar richting Duitsland.

Uiteraard komen de verschillende thema's goed aan de orde: de Belgische vluchtelingen, de moeite die de Nederlandse regering moest doen om te schipperen tussen de Engelsen enerzijds en de Duitsers anderzijds - en vooral niet om een keuze voor een van de oorlogvoerende partijen te moeten maken. Het werd de Nederlandse regering pijnlijk duidelijk dat de rol van Nederland was uitgespeeld (alhoewel sommigen dat nog steeds niet wilden erkennen) en dat het koloniale rijk eigenlijk te groot was voor zo'n klein landje. Met de Duitsers mee gaan vechten zou onvermijdelijk het verlies van Oost-Indie betekenen, met de Engelsen mee gaan vechten zou betekenen dat Nederland door de Duitsers onder de voet zou worden gelopen.

Het boek kent ook enkele vermakelijke anecdotes: een fabrikant die een voormalige werknemer (en smokkelaar) een 4 cent verhoging van het uurtarief wilde bieden, om vervolgens het aanbod te krijgen om 22 gulden te kunnen verdienen als hij hem eens een avondje ging helpen smokkelen. Of die keer dat enkele welgestelde Amsterdammers het een goed idee leek om al die soldaten, die toch maar doelloos in de forten lagen, een avondje een concert in het concertgebouw kado te doen. Gevolg: de helft van de soldaten viel in slaap en de andere helft probeerde via de tuin te ontsnappen. Het allermooiste vond ik wel de beschrijving van de verschillende Nederlandse streken: Groningers zijn lichamelijk sterk, maar niet snel geneigd te gehoorzamen, de Drentse rekruut is onderontwikkeld maar kan wel goed lopen, de Brabanders zijn druk, luid maar gewillige soldaten zolang ze maar uit de buurt van drank gehouden worden en de Noord-Hollanders kan een fijnbesnaarde officier maar helemaal mijden. Alleen de Friezen, Zeeuwen en Limburgers zijn goed soldatenmateriaal.

Interessant en vermakelijk dus, en de vier sterren meer dan waard.

[Koen · Rating 3 out of 5]

Een beetje een droge vertelling maar interessant genoeg voor drie sterren. Na het lezen van een heleboel boeken over het Westelijke front en de aanloop naar de oorlog realiseer je je dat wij als Nederlanders sowieso weinig leren over de grote oorlog laat staan over hoe het er in die tijd in ons land aan toe ging. (Eigenlijk leren we in Nederland veel te weinig over de vaderlandse geschiedenis als je het mij vraagt)
Nederland was dan wel neutraal maar vanzelfsprekend ging zo'n groot conflict zo dichtbij niet geheel aan zo'n klein landje voorbij. Het boek bespreekt, voor zover ik kan bezien, alle aspecten van Nederland in deze periode, van mobilisatie tot de vaderlandse politiek en van maritieme conflicten tot de binnenlandse moraal.
Hoewel dus een redelijk droge opsomming van feiten is het toch interessant om hier wat meer over te weten als je al het nodige over WWI hebt gelezen en uit Nederland komt.
Eén ding wordt bovenal duidelijk; Nederland was neutraal bij de gratie van Duitsland en Engeland. Beide partijen kwam het wel goed uit. Was dat niet zo geweest was Nederland ook in deze oorlog binnen no-time onder de voet gelopen.

[GerardNBorst · Rating 4 out of 5]

In 2001 bij verschijnen van de eerste druk gelezen en er als volgt over geschreven in Historisch Nieuwsblad:

Duitsland mobiliseerde op de eerste augustus. In het zonovergoten centrum van München kon men over de hoofden lopen. De mensen waren door het dolle heen. Ha fijn, oorlog!

Die dag verleende de Beierse hoofdstad gastvrijheid aan Louis Couperus. De schrijver voelde zich te midden van de volksvreugde als vreemdeling wonderlijk alleen.

Ook Nederland riep op die stralende augustusdag in 1914 zijn leger onder de wapenen. Om klokslag drie uur werden overal mobilisatieoproepen opgeplakt. Een half uur later begonnen de kerkklokken te luiden ten teken dat de mobilisatie begonnen was.

Volgens Paul Moeyes bleef de bevolking er nuchter onder. In ‘Buiten schot’, zijn bewonderenswaardige studie over de Nederlandse oorlogsjaren, citeert Moeyes uit de herinneringen van een inwoner van Wormerveer. Bij de Zaankanters was het oorlogsenthousiasme ver te zoeken:

‘De hele buurt stond net buiten. Heel rustig allemaal. Ze praten, ze roken een pijpje en de moeders poetsen de knopen glad van het uniform dat de zoons en de mannen straks moeten aantrekken.’

Die zoons en mannen was een ander lot beschoren dan de militairen die elders in Europa door uitzinnige menigten naar de mobilisatietreinen werden begeleid. Moeyes heeft zijn boek een adequate titel meegegeven; ons land bleef in de ‘Grote Oorlog’, zoals we allemaal weten, inderdaad ‘buiten schot’. Aan de mogelijkheid een afgrijselijke dood te vinden op een blubberig slagveld hebben de Nederlandse soldaten, die vier jaar lang paraat bleven, nooit blootgestaan.

Moesten zij niet oefenen, dan bestond hun leven voornamelijk uit verveling. Moeyes komt met smakelijke verhalen over de manieren waarop men dit probleem te lijf ging. Gelegerden konden leeszalen bezoeken, onderwijs volgen, aan sport doen of werken aan hun kunstzinnige vorming. Een ‘bioscope-auto’ vertoonde films en artiesten verzorgden toneel- en cabaretvoorstellingen.

Echt afzien was het niet voor de dragers van de wapenrok, al waren de voedselvoorziening en de verlofregelingen slecht. Uitzonderingen vormden de manschappen die werden ingezet bij de bestrijding van het aan de Nederlands-Belgische grens welig tierende smokkelverkeer, de onderdelen die hulp moesten bieden bij de watersnood in Noord-Holland en de contingenten die de opdracht kregen bij boeren verborgen voorraden op te sporen.

Over het onderwerp ‘Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog’ is betrekkelijk weinig geschreven. Historici bij wie een helder overzicht is te vinden van de voornaamste binnenlandse gebeurtenissen in dat tijdvak en die bovendien laten zien hoe de oorlog ingreep in het dagelijks bestaan van de Nederlanders, hebben altijd geschitterd door afwezigheid. Maar nu is er Moeyes. Voor ‘Buiten schot’ moeten we met een grote zwaai onze hoed afnemen.

De auteur dwingt vooral respect af met zijn generalisme. De staalkaart van geschiedkundige genres wordt in ‘Buiten schot’ volledig leeggescheurd. Moeyes beweegt zich makkelijk op militair terrein. Maar ook op het gebied van de economie, de politiek, de pers en de literatuur kan hij goed uit de voeten.

Het boek verschaft ons stevige kost. Bij alle degelijkheid houdt de auteur echter een open oog voor het pikante detail. Dát en de vele treffende citaten uit memoires, dagboeken, volksdichten, kranten- en tijdschriftartikelen verlenen Moeyes’ relaas een grote levendigheid.

‘Buiten schot’, door de auteur zelf passend getypeerd als de kroniek van een samenleving in oorlogstijd, biedt waar voor zijn geld: er staat, zoals dat heet, veel in. Moeyes behandelt de vluchtelingengolf die Nederland na de val van Antwerpen overspoelde, de ineenstorting van de geldeconomie, de handel en visserij en de medestand die de Duitse zaak vond in militaire en intellectuele kringen. Maar ook de grondwetswijziging tot invoer van het algemeen kiesrecht, soldatenopstanden en de vergissing van Troelstra.

Moeyes is op zijn best als hij schrijft over 1917 en 1918, de jaren die voor Nederland de zwaarste waren. De Engelse blokkadepolitiek en Duitslands onbeperkte duikbootoorlog gingen gepaard met voedselschaarste. De regering voerde een straf distributie- en rantsoeneringsbeleid. Echt honger werd er niet geleden, maar er deden toch verhalen de ronde over honden- en kattenslagers.

Moeyes vermeldt ook het krantenbericht over het kadaver van een aan binnenpokken bezweken koe, dat op last van plaatselijke autoriteiten was begraven. Al de volgende dag bleek het opgegraven en verdwenen te zijn. Rundvleesangst kon de Nederlander zich toen niet veroorloven.

[Hubert · Rating 4 out of 5]

De Eerste Wereldoorlog is voor de meeste mensen in Nederland (inclusief mijzelf) een blinde vlek.

Dit boek bevat een uitgebreide beschrijving van die periode. Hoe Nederland neutraal kon blijven bij de gratie van de grootmachten. Hoe het leger 4 jaar lang gemobiliseerd bleef. Hoe we op een bevolking van 6.5 miljoen Nederlanders zo’n 1 miljoen Belgische vluchtelingen opvingen. Hoe de regering ondanks blokkades de economie aan de praat probeerde te houden. Hoe veel Nederlanders rijkdom vergaarden met smokkel en woekerhandel.

In die jaren werd Nederland geregeerd door een extraparlementair kabinet(!) onder leiding van Cort van de Linden, het grote voorbeeld van Mark Rutte. Die er een sport van maakte het parlement maar deels in te lichten. Die zo handig en dominant was dat het parlement weinig weerwoord kon bieden. Die een hele kerstboom optuigde van commissies en organisaties om allerlei “semi”-overheidstaken uit te voeren, om zo als regering de handen vrij te houden. “De geschiedenis herhaalt zich niet maar kan wel rijmen”.

Overigens heeft Cort van der Linden als liberaal ook allerlei sociale wetgeving doorgevoerd, het algemeen (mannen)kiesrecht ingevoerd en het districtenstelsel vervangen door evenredige verkiezingen. En de financiering van het bijzonder onderwijs wettelijk vastgelegd.

Het boek leest heel prettig weg. Een aanrader voor iedereen die de recente Nederlandse geschiedenis wat beter wil kennen.

[Peter A. van Tilburg · Rating 4 out of 5]

Dit boek was een eye opener voor me maar ik wist ook niet zo veel van Nederland tijdens de eerste WO. De neutraliteit was niet zozeer ten gevolge van de Nederlandse opstelling zelf maar aan het feit dat noch Duitsland (vanwege het moeten verdedigen van de lange Nederlandse kustlijn, de mogelijkheid om te handelen via het neutrale Nederland en de snelheid van de aanval door Belgie zonder een front aan de flank met Nederland) noch Engeland (na heftig protest dat het arme Belgie was aangevallen zou een aanval op Nederland ongeloofwaardig zijn, Nederland was een bron voor informatieverzameling; Nederland was niet noodzakelijk voor de blokkade) het wilde veroveren.
De Nederlandse regering heeft het moeilijk gehad om de schipperen om de neurraliteit te bewaken tussen deze grootmachten. De Nederlanders hebben massaal gesmokkeld naar zowel Dutsland als Belgie om zich te verrijken zoals de algemeen ingevoerde term OW (oorlogswinst) al aangeeft.

[Huub · Rating 5 out of 5]

Over WO1 weet ik wel 'iets', maar over Nld in die periode niet veel meer dan dat we niet meededen en dat in Groningen de Engelse Kamp en Timbertown was. Wat dat betreft is fit boek een bron van informatie. Over de handel met Engeland en Duitsland, het continue gemarchandeer over welke middelen wel of niet verkocht mochten worden Over het leger, dat (toen) in vgl met Duitsland en België helemaal niet zo ouderwets was. Over de vloot, die behalve mijnen en onderzeeërs ook continu miest vrezen voor confiscatie.
En natuurlijk de intern politieke strijd over de invulling van het begrip 'neutraliteit.

In deze eerste druk zitten wel wat storende typos, maar ik weet dat die er in latere versies gelukkig uit zijn gefilterd

[Caspar Ewals · Rating 4 out of 5]

Dit goed toegankelijk geschreven boek geeft een mooi totaalbeeld van Nederland gedurende WO I.

[Tjebbe · Rating 3 out of 5]

Lijvige geschiedenis van de Nederlandse economie, strijdkrachten en politiek tijdens de Eerste Wereldoorlog. Interessant, maar vrij droog geschreven.

[Mark · Rating 5 out of 5]

This book is essentially one about the role the Netherlands played in the big war also known as WOI. The Netherlands were a neautral nation during this war and the Germans unlike WOII let them be. Mostly because at first they had no interest in that little nation. Had they won the war they would undoubtely have overrun the Lowlands anyhow. But as WOI continued it turned out to be a smart move leaving the Dutch harbors outside of their German hands. Like the English expected and rightfully believed the Dutch did ship enough materials through their harbors straigth into the German nation and became a sort of lifeline when the British blockade was in effect and very effective.

The Netherlands did give a safe place to the Belgians running away from the murderous German military and the amount of refugees in the Ntherlands must have been at one point close to a quarter of their own population. A large burden on the economy of the small nation, but still they managed to trade as nobody else. While the worlds navies were locked into war the Dutch trading in the East[their rich colonies] did earn them quite a lot and for all cargos taken away by the Allied novies, and the torpedoing of ships they managed to do quite well.

The Dutch managed to walk the line set out by the warring parties and did make a few bows to the warring parties as well but came out of the war as the richest countries in Europe with no real damage to their infrastructure or economy.

This book tells about the refugees, the POW's, the trading, politics, the citizens and the worldview of the Dutch and it is at times quite painfull to read how they managed to do so well when the world was in flames. While the rest of Europe suffered devastating losses in lives the Netherlands did not.

And well written and informing view on the Netherlands during WO1, there is no other complete book on this subject written and was in a sense an eye-opener for me. With the centenary celebrations coming on an updated version has just been released, A book I will most certainly ask for my birthday as it is good to have and occasionaly read about the other lless savoury aspects as well,

SADLY THIS BOOK IS WRITTEN IN DUTCH, CURRENTLY THERE IS NO TRANSLATION AVAILABLE WHICH IS A SHAME AS IT WOULD COMPLETE AN INTERNATIONAL LOOK AT THE BIG WAR.

[Wouter Acker · Rating 3 out of 5]

Het blijft een wat droge vertelling van de feiten, maar het is juicy enough om door te komen, en veel te belangrijk om te laten liggen. Drie sterren lijkt aan de magere kant. Maar iedereen moet dit lezen. Een periode uit de geschiedenis die door heel Europe en de VS wordt herdacht, herlezen en herleefd. Behalve in Nederland. Want bij ons, zou er zogenaamd niks gebeurd zijn.

[Marcus Hanssen · Rating 3 out of 5]

Over Nederland in WO1. Ondanks de vele feiten en details toch interessant genoeg om door te lezen.