Η φασιστική ιδεολογία

by Zeev Sternhell, Σωτήρης Γιαννέλης (Translator)

Ο Πολωνοεβραίος ακαδημαϊκός Ζέεβ Στέρνχελ (Zeev Sternhell), καθηγητής του Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, είναι ένας από τους κορυφαίους και τους πλέον καινοτόμους μελετητές του φασιστικού πολιτικού φαινομένου. Το μεγάλο άλμα πού πραγματοποίησε στην μελέτη του φασισμού ήταν να απορρίψει τις μέχρι τότε τετριμμένες ερμηνείες, μαρξιστικές και φιλελεύθερες, που αντιμετώπιζαν αντιστοίχως τον φασισμό είτε ως ένα κίνημα της αστικής αντίδρασης κατά του κομμουνισμού, είτε ως μία αυταρχική δημαγωγική και μιλιταριστική πολιτική, και να ανατρέξει στις αυθεντικές καταβολές του.

Ο Στέρνχελ ανέλυσε με υποδειγματική επιστημονική ευσυνειδησία τον φασισμό ως μία ιδιαίτερη ιδεολογία, με τις δικές της αρχές και άξιες, με την δικιά της κοσμοαντίληψη, η οποία μπορεί να σταθεί ανέτως δίπλα στις μεγάλες ιδεολογίες του νεωτέρου και του σύγχρονου κόσμου. Αντιμετώπισε τον φασισμό κατ' αρχάς ως ένα πολιτιστικό φαινόμενο που αργότερα διαμόρφωσε τα χαρακτηριστικά του ως ιδεολογία και εξελίχθη σε ριζοσπαστικό πολιτικό κίνημα καταδεικνύοντας ως το πρώτο εργαστήριο του φασισμού την Γαλλία στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ο Στέρνχελ διαχωρίζει ρητά τον φασισμό ως πολιτικό κίνημα και τον φασισμό στην εξουσία, καθώς για να μπορέσει να ανέλθει και να διατηρηθεί στην εξουσία χρειάσθηκε να προβεί σε συμβιβασμούς με το πολιτικό, οικονομικό, στρατιωτικό και θρησκευτικό κατεστημένο. Επομένως, αν θέλουμε να δούμε και να εξετάσουμε τον φασισμό στην "καθαρή" του μορφή, θα πρέπει να πάμε στην Γαλλία, όπου εκεί το φασιστικό κίνημα δεν έφθασε στην εξουσία και άρα δεν χρειάσθηκε να προβεί στους αναγκαίους συμβιβασμούς.

Επιπλέον, ο Στέρνχελ δεν εντοπίζει την καταγωγή του φασισμού μονάχα στην ριζοσπαστική γαλλική Δεξιά αλλά εξίσου στην γαλλική άκρα Αριστερά, που για να διατηρήσει ζωντανό το επαναστατικό πνεύμα απέναντι στην αφομοίωση της σοσιαλδημοκρατίας από το αστικό καθεστώς συνδύασε τον επαναστατικό σοσιαλισμό με τον λαϊκό εθνικισμό. Με την συγχώνευση των ριζοσπαστών εθνικιστών της Δεξιάς και τον επαναστατών σοσιαλιστών της Αριστεράς γεννιέται το φασιστικό κίνημα. Από τις σχετικές εργασίες του ξεχωρίζουν οι έξης: "Η φασιστική ιδεολογία" (Fascist Ideology), "Η γέννεση της φασιστικής ιδεολογίας" (Naissance de l'idéologie fasciste), "Ούτε Δεξιά, ούτε Αριστερά: Η φασιστική ιδεολογία στην Γαλλία" (Ni droite ni gauche: I'ideologie fasciste en France).

Στα ελληνικά έχει εκδοθεί το έργο του "Ο Αντιδιαφωτισμός: Από τον 18ο αιώνα ως τον Ψυχρό Πόλεμο". Ο Στέρνχελ παρέμεινε μέχρι τέλους ακραιφνής φιλελεύθερος και υπέρμαχος του Διαφωτισμού και της νεωτερικότητας. Υπήρξε αναθεωρητής της ισραηλινής Ιστορίας και δριμύς επικριτής της ισραηλινής Δεξιάς και της καταπίεσης των Παλαιστινίων στα Κατεχόμενα από το Ισραήλ εδάφη. Στις 25 Σεπτεμβρίου 2008 έγινε βομβιστική ενέργεια εναντίον του από Εβραίους εξτρεμιστές της Δεξιάς λόγω των ειρηνιστικών του θέσεων. Απεβίωσε στις 22 Ιουνίου 2020 σε ηλικία 85 ετών.

Genres: Nonfiction

214 pages, Paperback

First published January 1, 1976

Reviews

[Nikos Tsentemeidis · Rating 5 out of 5]

Μια πολύ σοβαρή μελέτη για την φασιστική ιδεολογία έστω και μικρή σε έκταση. Βοηθά να κατανοήσουμε το ιστορικό υπόβαθρο αυτών που ήδη γνωρίζουμε από τον Μουσολίνι και μετά.

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας 1890 στη Γαλλία και κυρίως μετά το 1900 κάνει την εμφάνιση της η φασιστική ιδεολογία. Είναι αρκετά τα παραδείγματα της μεταστροφής σοσιαλιστών προς τον εθνικισμό, όπως άλλωστε και ο Μουσολίνι. Με τα πολλά παραδείγματα από Ιταλία, Ισπανία, Γαλλία και Βρετανία κυρίως, ο συγγραφέας θέλει να τονίσει ότι δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει η μετέπειτα πορεία του φασισμού και της πιο ακραίας της μορφής, του ναζισμού, αν και διαχωρίζει τον ναζισμό, κυρίως γιατί αποτελεί ιδιαίτερο φαινόμενο, αλλά και ο φασισμός υπάρχει χωρίς απαραίτητα το φυλετικό στοιχείο, το οποίο υπήρξε μεν, αλλά κυρίως στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη και όπως επισημαίνει στη δυτική Ευρώπη υπήρξε εισαγόμενο.

Η έκρηξη του φαινομένου υπήρξε μετά το τέλος του Α' παγκοσμίου πολέμου και της κρίσης που επέφερε. Πηγή του δεν ήταν ο αντικομμουνισμός αλλά πολλά πράγματα μαζί. Πάντως από το 1902 εμφανίζεται ο όρος εθνικός σοσιαλισμός.

Γενικά πολύ ενδιαφέρον και βασίζεται σε μεγάλη βιβλιογραφία.

[Basti Moods · Rating 4 out of 5]

"Der Ruf nach einem Führer, einem Retter, der alle Tugenden der Rasse verkörpert, war zur Jahrhundertwende quer durch Europa zu hören. Ala der Lauf der Dinge den Theorien widersprach, wurde der Rückschlag unweigerlich auf eine Verschwörung zurückgeführt, und die Anstifter, ebenfalls unisono, als Juden und Freimaurer identifiziert, die mit den internationalen Geldgebern Hand in Hand arbeiten." (28)

"Der nationale Sozialismus war antisemitisch, denn Antisemitismus - mit sozialen und rassistischen Begründungen - war das Perfekte Werkzeug zur Integration des Proletariats in die nationale Gemeinschaft und besaß den Vorteil, auch das durch Proletarisierung bedrohte Kleinbürgertum mit einbinden zu können." (38, vgl. auch 97, 118) Der Gegensatz zwischen Proletariat und Bourgeoisie wurde im Faschismus folgendermaßen aufgelöst: Die Bourgeoisie wurden zu "bourgeoisen Arbeitern" und damit standen die "Arbeitenden aller Klassen" dem "Bankkapitalismus oder Hyperkapitalismus" gegenüber (vgl. S. 106) Die so konstruierte und ersehnte Gemeinschaft wurde durch einen "unerbitterlichen Krieg gegen alles, was trennen oder differenzieren könnte" (vgl. 91) aufrechtgehalten, damit der Mythos der nationalen Gemeinschaft weiterleben kann.

[Lukas L. · Rating 4 out of 5]

Gute Einführung in die Ideologie des Faschismus, ausgehend von Schriften französischer, britischer und italienischer (proto-)faschistischer Intellektueller. Der Fokus liegt auf dem Faschismus in seinem Bewegungsstadium, da faschistische Regime historisch die Ausnahme blieben und sich die Ideologie in Regierungsposition wandelt. Der deutsche Nationalsozialismus wird weitgehend ausgeklammert; Sternhell vertritt die Auffassung, dass es sich hierbei wenn nicht um eine besonders radikalisierte Sonderform des F. handelt, dann um ein verwandtes, aber separat zu betrachtendes historisches Phänomen.

Ich fand es teilweise schwer, mich in dem Dschungel von Namen faschistischer Denker verschiedener Länder zurechtzufinden. Die meisten dürften einem Laienpublikum eher unbekannt sein. Ist aber zu vernachlässigen, da deren Zitate für sich sprechen. Parallelen zur heutigen Zeit leider zahlreich.