Pijpelijntjes

by Jacob Israël de Haan

Deze opzienbarende roman van Jacob Israël de Haan handelt over de homo-erotische relatie tussen Sam en Joop. Zij gaan, nadat elk op straat is gezet, samenwonen in de Amsterdamse Pijp. De relatie tussen de ongedurige Sam en de zwakke Joop zorgt voor veel strubbelingen, vooral als Sam thuiskomt met een vriendin. Pijpelijntjes zorgde bij verschijning in 1904 voor veel opschudding toen bleek dat de roman op bestaande personen was gebaseerd.

Genres: Dutch Literature, Fiction, 20th Century, Roman, Jewish

205 pages, Paperback

First published January 1, 1904

About the author

Dutch born Jewish gay novelist, poet, journalist and legal scholar.

De Haan was born in rural Smilde in the Dutch province of Drenthe. He grew up in Zaandam.

In 1919 he moved to Palestine and settled in Jerusalem, where he was assassinated in 1924 by members of Hagana.

Reviews

[Renske]

Voor een boek dat 'Pijpelijntjes' heet, wordt er wel weinig ge-.

[Gitta · Rating 2 out of 5]

It's 1904. You publish a book, you're fired on the spot, you're forbidden to continue teaching, and your friend is so passionate he goes and buys every copy he can get his hands on. Not to read it; no to burn it. What on earth was so shocking? A naturalistic/realistic description of two men, a couple, living together. Nothing in this novel is hyperbolic or particularly graphic, including the descriptions of their relationship. Gay marriage was legalised in the Netherlands in 2001; just short of 100 years later.

To a modern reader, nothing in this novel is shocking. The prose is very vivid, typical Naturalism, packed with neologisms that stifle the flow of the direct language, which comes as a relief at times. No "Sam said", "I said", which makes it hard to follow who's talking. The book is also good at painting a picture of the Amsterdammers at the time, the world they inhabited.

This book will never be a classic let alone popular, but it's worth reading for the sake of the impact it made at the time.

This book is listed on the Dutch Literary Canon.
More background info on LiteratuurGeschiedenis.nl(in Dutch).
Free Dutch audiobook on LibriVox.org(6h)

[Taru Luojola · Rating 2 out of 5]

Nouja. Het was leuk dat een homorelatie zo gewoon was, maar anders dan dat was dit een heel saai boek.

[Ruben · Rating 3 out of 5]

Ik heb geen idee wat voor rating ik dit zou moeten geven. Het is een vreemd boek, beetje pedo. Eigenlijk heb ik het gevoel dat ik niet het historische besef heb om alles uit de roman te kunnen plaatsen. Een vervreemding van een geschiedenis die voor mij al vreemd is.

[Poepkakkie · Rating 3 out of 5]

Homos en tachtigersneologismen, meer is het niet eigenlijk. Maar wel entertaining

[Reyer · Rating 3 out of 5]

Category is... schrijvers wiens leven interessanter is dan dat van hun personages. De biografie van Jacob Israël de Haan (1881-1924) is een roman op zichzelf. Opgegroeid in een Noord-Hollands orthodox-joods milieu neemt de schrijver aanvankelijk een betrekking aan als leraar in Amsterdam, terwijl hij een studie rechten begint en voor het socialistisch dagblad Het volk schrijft. Wanneer in 1904 Pijpelijntjes verschijnt, verliest hij zijn werk: de roman wordt beschouwd als de eerste openlijk homoseksuele roman in de Nederlandse literatuur en levert een schandaal op. In 1907 volgt een ‘verstandshuwelijk’ met een vrouw, waarna De Haan — dan actief voor de emancipatie van homoseksuelen én betrokken bij socialistische en zionistische bewegingen — in 1919 naar Palestina emigreert. Eenmaal getuige van de verhoudingen tussen Joden en Palestijnen keert hij zich af van het zionisme; op 30 juni 1924 is de schrijver om die reden het eerste slachtoffer van een politieke moord in Joods-Palestina. Hoewel zijn naam naar de achtergrond is verdwenen, staan zijn woorden gebeiteld in het Homomonument bij de Westerkerk in Amsterdam: Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen.

Zo roerig als het leven van de schrijver is, zo kalm is dat van zijn personages Joop en Sam, twee homoseksuele studenten die hun relatie verdoezelen door als vrienden een kamer te huren bij een hospita. Eenmaal ingetrokken bij juffrouw Meks in de toenmalige nieuwbouwbuurt De Pijp verloopt dat voorspoedig; voor zover de twee problemen ondervinden, veroorzaken ze die zelf. De Haan is zijn personages namelijk weinig genegen. Sam is beschreven als een narcistische sociopaat die zijn vriend verbaal ondermijnt en er niet voor terugdeinst dieren te mishandelen, terwijl Joop — gebaseerd op de schrijver zelf — teergevoelig en naïef is: zijn voortdurende verlangen naar de liefde van andere mannen koopt hij desnoods bij jongens uit het arbeidersmilieu. De roman is thematisch vergelijkbaar met Maurice van E.M. Forster (geschreven in 1914 en pas gepubliceerd in 1971), zij het dat De Haan zijn personages trakteert op een naturalistische inslag waarmee hij afwijkingen en tekortkomingen benadrukt.

Zelfs wanneer Sam in de laatste hoofdstukken met een verloofde verschijnt, schuurt de roman niet. Hoofdstukken die toch spannend dreigen af te lopen, vinden een abrupt einde. Daarentegen schetst De Haan wel een prachtig beeld van het vroeg-twintigste-eeuwse Amsterdam, zoals ik dat kende van de schilderijen van George Breitner en de stadsvertellingen van Justus van Maurik, al waren die van twee decennia eerder. In het Amsterdam van De Haan zijn de omgangsvormen hard en is sociale controle aan de orde van de dag om de bekrompen zeden te beschermen en opspraak te voorkomen.

Pijpelijntjes is ten slotte een speels boek. Hoewel de lezer of toehoorder zal moeten wennen aan het verouderde, wat omslachtige taalgebruik, zit er een zeker ritme in. Hier en daar had ik de indruk dat De Haan woorden verzint als hem dat zo uitkomt, wat bijdraagt aan de lees- of luisterervaring. Zelf was ik heel tevreden met het door Ilari Hoevenaars voorgelezen audioboek.

[Adrian Florin · Rating 2 out of 5]

wel belangrijk maar toch zó saai

[Frank · Rating 3 out of 5]

Echt populair zal dit boek wel nooit worden, maar fascinerend is het wel.

Wat de moderne lezer vooral in de weg zit, is dat gekunstselde tachtigersproza met zijn overdaad aan neologismen (meestal bestaand uit een aan elkaar geplakte bijvoeglijke naamwoord plus werkwoord). Een paar staaltjes van één enkele pagina, en dit zijn nog lang niet de meest bizarre voorbeelden:

Maar m’n helderblauwe buitenstemming verlepte in die lichte zaal droefdadelijk.
Een stille triestigheid grijswolkte om ons heen en onze stemmen dempten zacht tegen elkaar.
De lomelichte avond leuterde langzaam z’n uren voorbij, we bleven samentjes in de gelijke grijsheid van onze stemming.
De grote lampen lieten we uit, en ’t kleine zilverwit staand op z’n fijne blinkevoetje beeflichtte schaduwig.

Eén enkele keer kan zoiets nog overkomen als een vondst, maar als de vertellerstekst er bol van staat, gaat het al snel irriteren.
Of... je went eraan als aan ijle berglucht en leest er overheen. En dan heeft het boek ineens nog veel interessants te bieden, zoals levendige scènes van het leven in een Amsterdamse volksbuurt rond 1900. Vol vlotte en levensecht aandoende dialogen (half fonetisch getranscribeerd, óók een tachtigersmaniertje waar je makkelijk aan ken wenne), historische feiten en feitjes (mede met dank aan de uitstekende verklarende noten: dat schoenpoetsers op de dam niet alleen soms werkten als schandknaap, maar ook tramkaartjes verkochten bijvoorbeeld), en indringende en soms nogal ontluisterende taferelen (van dierenmishandeling of het zonder duidelijke reden wegpesten van een huurder).
Dat het bovendien over een homoseksuele relatie gaat, hoewel voor die tijd natuurlijk scandaleus (en bijna onbegrijpelijk dat het gewoon kon worden uitgebracht, later zelfs nog eens in een tweede versie waarin de identiteit van de personages weliswaar meer was verbloemd, maar de relatie juist nóg explicieter beschreven), wordt dan eigenlijk min of meer bijzaak. Te meer daar het verloop van die relatie nogal onnavolgbaar is, en mij ook niet zo duidelijk wordt wat De Haan met dit verhaal nu eigenlijk wilde vertellen. Doet er niet toe: al doende heeft hij een hoop boeiende taferelen geschetst en een heel aardig tijdsbeeld gegeven.
(Van een Amsterdam zonder fietsers ook... alles gaat daar nog te voet.)

[Crimson Mahoney]

Low-key gay

[Gijs Grob · Rating 2 out of 5]

'Pijpelijntjes' is een semi-autobiografische roman die zich afspeelt in Amsterdam (De Pijp, om precies te zijn, vandaar). De verteller, Joop Driesse, leeft samen met zijn vriend Sam als student op kamers bij een hospita in een duidelijk armoedige volksbuurt. Wat opvalt is dat de homoseksuele relatie van de verteller en zijn vriend een gegeven is. Niks geen geworstel of coming out, het is er gewoon. De Haans schrijftijl is heel sensitief, poëtisch en eigenzinnig, vol met zelfverzonnen samenstellingen. Een greep uit een willekeurig paar bladzijden (blz. 118/119): wijsknikte, zeurbabbelde, fijnde, zachtweg, zoetsoesendjes, stoofwarmte, goudwarmde, zeurzei, graagpraatte, oudverzwakte, graagpratend. Dit contrasteert enorm met de vele, veelal banale dialogen in meestal plat-Amsterdams. Het resultaat is hoogst origineel, maar jammergenoeg is De Haan vergeten om een verhaal toe te voegen aan zijn creatie. Zijn boek blijft hangen in 24 nogal loshangende episodes, die vooral een inkijkje geven in het leven van arm Amsterdam anno 1904. Met de sadistische trekjes van Sam wordt niets gedaan en op een gegeven moment gaan het oeverloze gezwam van de hospita en haar buren vervelen en de neologismen tegenstaan.

[hristina · Rating 4 out of 5]

I had to read this book for my literature class. At first I thought that I'm not going to like it but as soon as I started reading it I liked the story. I really liked the author's style of writing - modern and doesn't really feel as if it's written at the beginning of the 20th century. This novel contains short stories about life in Amsterdam's neighbourhood Pijp. The main characters are Joop and Sam. They're in a homosexual relationship and the novel gives us Joop's female kind of view contrary to Sam's sadistic nature.

[Mirte · Rating 1 out of 5]

Nederlandse 19e eeuwse literatuur blijkt nog minder mijn ding dan Nederlandse 20e/21e eeuwse literatuur. Het taalgebruik van dit boek was ontzettend bloemerig en de accenten werden erg ver doorgedreven. Het plot gaat...nergens heen, lijkt het wel, en de karakters spraken me gewoon niet aan. In short, niet mijn kopje thee.

[Miles · Rating 3 out of 5]

2.75 want homo’s 😩 als dat niet zo was geweest dan maar een ster omdat het eigenlijk best saai was ngl

[André · Rating 5 out of 5]

Citaat : In z’n armen lag ik nu…lichtbevend…en zo fijngelukkig…voelde warme tinteling in mij doort-rillen…buiten regende het nog….maar zo super was dit…een heerlijk huiverend lichttrillen door me heen…

Review : Pijpelijntjes zorgde bij verschijning in 1904 voor veel opschudding toen bleek dat deze roman over een homoseksuele relatie op bestaande personen was gebaseerd. Dit boek be-vat een verhaal dat ongewild en ongeweten bij diverse auteurs en cineasten uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw herhaaldelijk terug te vinden is.
Een prachtig voorbeeld hiervan is de Duitse cineast Rainer Werner Fassbinder, die deze thematiek herhaaldelijk in zijn films aan-kaart.

In de literatuur uit de homosubcultuur was en is de ongelukkige relatie met maso-chistische trekjes schering en inslag en dit is natuurlijk voor een groot stuk te wijten aan de sterke maatschappelijke druk. Het is natuurlijk wel fascinerend om te zien hoe de Haan dat toenmaals zeer moeilijke thema aanpakte. Dit was helemaal nieuw. Het kon dan ook niet anders dan dat de auteur koos voor een innige maar slecht aflopende relatie tussen twee jongemannen. De ene is de oprechte minnaar, de gekwelde, die liever sterft dan zijn geliefde op te geven de andere is de kweller die zich naar de buitenwereld als een 'normaal' (?) man wil profileren en zijn grote liefde heel minachtend behandelt om ten slotte een vrouw te verkiezen. Bij Maurice van Forster zaten we in dezelfde situatie maar dan kwam de tuinjongen tenminste nog voor een happy end zorgen.

Pijpelijntjes is somber maar wel erg mooi en het geeft ook helemaal de sfeer van het Amsterdam in het begin van de twintigste eeuw weer.

[Janneke · Rating 4 out of 5]

Мені дуже сподобалось. В цьому тексті з перших сторінок є якась особлива ритміка і амстердамська говірка прям зачаровує. Також цікаво було читати твір не стандартизованою нідерландською й розшифровувати його.

Автор чудово передає атмосферу того часу, житлові проблеми, вічний дощ та химерність невизначеного й невизнаного типу відносин. Що в Волкерса що у де Хаана садизм переплітається з хіттю, але все ж квірний садизм де Хаана мені ближчий. Байдужий холод перемінно з жорстокою пристрасттю яка притягує й водночас змушує протагоністів шукати прихистку деінде, в чужих обіймах, навіює мені історією з фільму The Killing of Sister George (1968)

Класика про яку мало говорять, проте, на жаль, про квірну класику вцілому мало говорять

[Edwin Pietersma · Rating 3 out of 5]

Het was een bijzonder boek in de zin van onderwerp en manier van schrijven, maar vond het plot af en toe willekeurig alswel de verschillende extra thema's. Laat wel een mooi beeld zien van het begin van de 20ste eeuw, alhoewel geen referenties naar de actualiteit van die tijd, alswel het conflict in een relatie. Ik stoorde me af en toe wel aan het gewelddadige karakter dat werd gelinkt aan homoseksualiteit (gewelddadig persoon, gevangenis, etc.)

[Ineke Meijer · Rating 2 out of 5]

Het begin was veelbelovend; een mooi inkijkje in het leven in een Amsterdamse wijk rond 1900. Het taalgebruik ging me echter steeds meer irriteren (zie voor voorbeelden een andere review) en de beschrijving van het mishandelen en doden van dieren vond ik echt afschuwelijk, en ik heb daarom een stuk overgeslagen in het boek.
Ondanks de fraaie passages vind ik het boek in zijn geheel niet geslaagd.

[Jesse Adkins · Rating 5 out of 5]

Heerlijk boek. Pijnlijk autobiografisch van aard. De Haan laat een realistisch beeld zien van hoe het stadse leven in 1904 eruitzag. Niet alleen de homoseksualiteit op zich van Sam, Joop ((toch), e.a.), maar ook het harde leven eromheen, met criminalite, pedofilie en discriminatie. Juist omdat het boek baanbrekend was, krijgt het 5*.

[BookLovingLady (deceased Jan. 25, 2023...) · Rating 3 out of 5]

Zie Challenges - Uitdagingen > ZOMER 2019 : ’Gay (GLBT) literature’ van de Netherlands & Flanders groep.

[Louise Du Quai · Rating 5 out of 5]

Een heel apart boek waar ik niet eerder over had gehoord, maar het is dus ook al aardig oud, nl uit 1904. Daarom des te opzienbarender dat hij openlijk over zijn homoseksualiteit schreef. Hij gebruikt heel vreemde eigengemaakte woorden die een bepaalde sfeer scheppen.

[Bas Brands · Rating 5 out of 5]

Amazingly current.

[Patrick · Rating 3 out of 5]

Hoewel de eerste Nederlandse roman met een homoseksuele relatie, valt het meer op door zijn ouderwetse en volkse taalgebruik en het doden van twee honden.

[mariam · Rating 1 out of 5]

normally, i enjoy the use of neologisms, but this was too much

[Diana Willemsen]

DNF. Het mishandelen van dieren was te heftig. Voor mij. Als je daar doorheen kunt lezen is het geschrevene van bijna poëtische kwaliteit.

[Maarten Vidal · Rating 1 out of 5]

Te veel Amsterdams taalgebruik, te veel neologismen, te weinig plot en een van de hoofdpersonages is gewoon een ergerlijke sadist.

[Mike · Rating 2 out of 5]

Interesting to see one of the first queer depictions in Dutch literature but god was it boring.
Also WHAT WAS UP WITH THE ANIMAL ABUSE???

[Joukje · Rating 3 out of 5]

Een kijkje in het verleden met dezelfde problemen van nu, huisvesting, homo acceptatie, geweld tegen dieren, geweld in relaties etc.

[Rana · Rating 3 out of 5]

De avonden X Dubliners x Lolita

[Dymphie · Rating 1 out of 5]

Hier kan ik niet tegen.
De rozevingerige dageraad uit het oud grieks mag ik graag, maar
"bleeke leegheid kilwit op de roode opwinding"
en
"langzaam breed-uitwijdend spreidde het licht de kamer door en lichtklotste gelig op en neer tegen de zwarte walwanden"
of
"kaalgetakte van den leegen pereboom, zwartnat zwartdruipend"

pfffff dat zijn me wat te veel bijvoeglijke naamwoorden.
En toen die Sam nog gewelddadig werd en een hond wilde gaan verdrinken had ik het er echt mee gehad.