Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας

by Μάνος Κοντολέων

"Όπως οι περισσότεροι από εμάς, που, μόλις ακούσουν τη λέξη Κλυταιμνήστρα, σκέφτονται έναν φόνο εκδίκησης, έτσι κι εγώ αναζήτησα να μεταφέρω σε ένα δικό μου μυθιστόρημα την ανάπτυξη του χαρακτήρα μιας γυναίκας που, για συγκεκριμένους λόγους, αποφασίζει να δολοφονήσει τον άνδρα της. Αλλά πολύ σύντομα κατανόησα πως η πλέον τραγική στιγμή της Κλυταιμνήστρας, αυτή που την τοποθετεί στην εξέχουσα θέση που κατέχει στο πάνθεον των ηρωίδων του αρχαίου δράματος, δεν μπορεί να είναι τόσο ο φόνος που διέπραξε, όσο κυρίως η δολοφονία της από τον ίδιο της τον γιο.
Μια μάνα την ώρα που βλέπει το παιδί της να τη σκοτώνει – αυτή ήταν η Κλυταιμνήστρα που εγώ ήθελα να αναπλάσω. Και τότε δίπλα της ήρθε και στάθηκε αυτός ο γιος – ο Ορέστης. Και η φοβερή στιγμή ενός άνδρα που δολοφονεί την ίδια τη μάνα του.
Οπότε το μυθιστόρημά μου απέκτησε δύο διαχρονικούς θύτες, που όμως είναι τελικά και οι ίδιοι από τα χαρακτηριστικότερα θύματα όσων υπέκυψαν στη γοητεία της εξουσίας. Μα αυτή, άλλωστε, δεν είναι και η κατάρα του οίκου των Ατρειδών;"
Μ.Κ.

216 pages, Paperback

First published October 1, 2021

About the author

Ο Μάνος Κοντολέων (English: Manos Kontoleon) γεννήθηκε στην Aθήνα το 1946 από γονείς που κατάγονταν απ' τη Σμύρνη. Σπούδασε Φυσική στο Πανεπιστήμιο Aθηνών, αλλά ασχολείται με τη λογοτεχνία από τα παιδικά του χρόνια δημοσιεύοντας κείμενα του στο περιοδικό "Διάπλαση των Παίδων". Tην πρώτη του εμφάνιση στα Γράμματα την κάνει το 1969 συμμετέχοντας σε ανθολογία νέων πεζογράφων και μετά από δέκα χρόνια κυκλοφορεί το πρώτο του βιβλίο. O Mάνος Kοντολέων ασχολείται με όλα τα είδη του πεζού λόγου: μυθιστόρημα, νουβέλα, διήγημα, παραμύθι και δοκίμιο. Eίναι ταχτικός συνεργάτης διαφόρων περιοδικών και εφημερίδων (Aυγή, Bήμα, Διαβάζω, Tραμ, Πόρφυρας, Λέξη κ.ά) όπου και δημοσιεύει κριτικές, άρθρα και λογοτεχνικά κείμενα. Είναι μέλος συντακτικής επιτροπής του περιοδικού "Διαδρομές στο χώρο της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους". Γράφει σενάρια τηλεοπτικών προγραμμάτων για παιδία με θέματα γύρω από το βιβλίο και κάνει πολύ συχνά ομιλίες για τα προβλήματα και τους στόχους της Λογοτεχνίας για παιδία και νέους. Bιβλία του έχουν κατά καιρούς βραβευθεί από την Eταιρία Eλλήνων Λογοτεχνών και από τον Kύκλο του Eλληνικού Παιδικού Bιβλίου. Kείμενα του (διηγήματα και άρθρα) περιλαμβάνονται σε διάφορες ανθολογίες πεζογραφίας και δοκιμίου. O Mάνος Kοντολέων ζει στην Aθήνα μαζί με τη γυναίκα του και τα δυο παιδιά τους.

Reviews

[Aggeliki Spiliopoulou · Rating 3 out of 5]

Αφηγητές του αρχαίου δράματος, μητέρα και γιος, Κλυταιμνήστρα και Ορέστης. Η συζυγοκτόνος και ο μητροκτόνος. Θύμα και θύτης,  οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος.
Η γυναίκα που μεγαλώνει και εκπαιδεύεται να υποτάσσεται, να ζει στη σκιά των ανδρών,  πατέρα, αδερφού, συζύγου, γιου.

"Θεοί,  άρχοντες, στρατιώτες, γεωργοί...όλοι τους μια μόνο ταυτότητα υπηρετούν...Αυτή του γένους τους!...Όλοι άνδρες!...Πάντα ένας ανήρ θα μας προσδιορίζει;
Οι γυναίκες-το λησμόνησες;- είναι που γεννάνε τους άνδρες... Ερεβώδης πράξη-για όλες μας το ίδιο ανερμάτιστη..."

Οι επιθυμίες της που καταπνίγονται και γίνονται σκιές του εαυτού της. Ο πόνος μιας θυσίας για εξουσία, ο θυμός της απιστίας, η επιθυμία για εκδίκηση. Οι σκιές  γιγαντώνονται, συναντούν τη φιλοδοξία και βάφονται κόκκινες, το χρώμα του αίματος.
"Οι φιλοδοξίες εισχωρούν ως μικρόβια σε οργανισμούς που έλκονται από το άρχειν, και η Κλυταιμνήστρα, έστω και με μια καθυστέρηση, μολύνθηκε κι αυτή. "

Ο γιος που μεγαλώνει στη σκιά του πατέρα, εκπαιδεύεται να γίνει διάδοχος,  κατακτητής,  εξουσιαστής, βγάζοντας μια κραυγή: "Ανήρ ειμί."
Ο οίκος των Ατρειδών στην σκιά μιας κατάρας,  μιας μοίρας δυσοίωνης.
Ο γιος που σκότωσε την ίδια του τη μάνα, τη φόνισσα του πατέρα,  τη σφετερίστρια του θρόνου,  τη γυναίκα που αψίφησε τον άνδρα, υπακούοντας στο καθήκον του, σε όσα οι άνθρωποι είχαν για αυτόν ορίσει.
" Θύτης, ναι - φόνευσα.
Μα και θύμα - χρησιμοποιήθηκα. Ένα παιδί-πιόνι σε ζατρίκιον θανάτου."
Ο συγγραφέας μας δίνει όλες τις παραμέτρους της τραγωδίας,  τις σκέψεις και την ψυχοσύνθεση των χαρακτήρων, το κοινωνικό υπόβαθρο και τις επιταγές της εποχής. Ο θρόνος δίνει ισχύ,  προσφέρει εξουσία, μα επιβάλλει συμπεριφορές,  φέρει κανόνες υποταγής και καταστολής συναισθημάτων, κι ο άνθρωπος παλεύει  και επιβάλλει το "πρέπει" στο "επιθυμώ".

[Giouli Tsakalou · Rating 5 out of 5]

Ο Μάνος Κοντολέων αφού το 2018 μας έδωσε το μυθιστόρημα «Η Κασσάνδρα στη Μαύρη Άμμο» (Εκδ. Πατάκη), συνεχίζει να εμπνέεται από τα πάθη της Οικογένειας των Ατρειδών και καταγράφει τα έργα και τις μέρες της φημισμένης άνασσας των Μυκηνών, της Κλυταιμνήστρας.
Την τεχνική με την οποία ο Μάνος Κοντολέων πλησιάζει τα πρόσωπα που κυριαρχούν στις αρχαίες τραγωδίες τη διακρίνει μια ελεύθερη ανάπλαση όχι τόσο και μόνο των γεγονότων, όσο κυρίως των ψυχολογικών κινήτρων που καθόρισαν πράξεις και συναισθήματα τόσο αρχετυπικά ώστε να αποτελούν βάσεις μιας σύγχρονης ανάλυσης διαπροσωπικών σχέσεων και πολιτικής σκέψης.
Στο μυθιστόρημα αυτό δύο είναι οι κεντρικοί άξονες της αφήγησης. Η Κλυταιμνήστρα και ο Ορέστης.
Οι πράξεις και τα συναισθήματα εκείνης καταγράφονται σε μια τριτοπρόσωπη αφήγηση, ενώ εκείνου μέσα από μια πρωτοπρόσωπη.
Ο συγγραφέας ξεκινά την ιστορία της Κλυταιμνήστρας από τις πρώτες μέρες της ζωής της, ενώ στον Ορέστη δίνει την ευκαιρία να έχει ένα εξομολογητικό λόγο έτσι όπως τον διαμορφώνει η ώριμη ηλικία στην οποία πλέον βρίσκεται.
Με αυτόν τον τρόπο το τέλος του μυθιστορήματος είναι και η κεντρική στιγμή της ζωής των δυο αυτών προσώπων -ο φόνος δηλαδή της μάνας από το γιο της.
Δίπλα στους δυο αυτούς κεντρικούς χαρακτήρες, ο αναγνώστης θα γνωρίσει με ένα ιδιαίτερο τρόπο και άλλους πρωταγωνιστές του δράματος και της κατάρας των Ατρειδών -τον Αγαμέμνονα, την Ηλέκτρα και την Ιφιγένεια, την Ελένη και τη Λήδα.
Ο στόχος του Κοντολέων είναι να αποδείξει πως η χωρίς καμιά ηθική αναστολή της απόκτησης και διατήρησης της εξουσίας τελικά οδηγεί όχι μόνο σε αδιέξοδο αλλά και στην καταστροφή.
Στην ουσία οι ήρωές του -κι αυτή είναι θεωρώ η κεντρική άποψη του έργου- ενώ είχαν την ευκαιρία να αντικαταστήσουν τον αποτρόπαιο πρόσωπο του αυταρχικού ηγεμόνα με ένα άλλο πλέον ανθρώπινο,
επιλέγουν -ή και εξαναγκάζονται σε μια τέτοια επιλογή- να παραμείνουν εγκλωβισμένοι στο αρσενικό στερεότυπο του ηγέτη.
«Ανήρ ειμί!» συχνά ο Ορέστης θα κραυγάζει και θα σαρκάζει καθώς σε ώριμη πλέον ηλικία θα αναζητά την εξιλέωση.
Ένα μυθιστόρημα που ανατρέχει συχνά σε φράσεις του ίδιου του Ευριπίδη, ενώ όμως έχει ολόκληρο γραφτεί με μια γλώσσα μεστή νοημάτων και συμβολισμών.
Εκείνο με το οποίο θα ήθελα να κλείσω αυτό το σημείωμα είναι το πόσο σημαντική όσο και ενδιαφέρουσα αποδεικνύεται η διάθεση ενός σημερινού πεζογράφου μας να ανατρέχει στα διαχρονικά κείμενα και με μια δική του, σύγχρονη ματιά να φέρνει δίπλα στους αναγνώστες του πρόσωπα – σύμβολα του δυτικού πολιτισμού.

[Nantia · Rating 5 out of 5]

Ο "ενήλικος" Κοντολέων μας παρουσιάζει μια σύγχρονη λογοτεχνική ανάλυση αρχαίας τραγωδίας. Ενα εξαιρετικό ψυχογραφημα τραγικών ηρώων, που μέσα από την προσωπική αισθητική του καταφέρνει και δίνει το κατάλληλο βάθος στον κάθε ηρωα. Ταυτόχρονα προσφερει στον αναγνώστη μια πολυπρισματικη παρουσίαση των χαρακτηρων με τη θετική κ την αρνητική πλευρα τους, δημιουργώντας μια εναλλασσόμενη συμπάθεια/αντιπάθεια για τον κάθε ένα, με κατακλείδα την κατανόηση πολλών από τις πράξεις τους χωρίς να την αυτονόητη αποδοχή τους.

Αρνητικό σημείο: είναι πολύ σύντομο.

[Lefki Sarantinou · Rating 3 out of 5]

Στο μυαλό δύο διάσημων «φονιάδων» της ελληνικής μυθολογίας, της Κλυταιμνήστρας και του γιου της, Ορέστη, αποπειράται να εισχωρήσει ο Μάνος Κοντολέων με το νέο του μυθιστόρημα που τιτλοφορείται Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας (εκδ. Πατάκη). Και η αλήθεια είναι ότι, για άνθρωπος της σύγχρονης εποχής που δεν έζησε ποτέ στον μυθικό κόσμο των Μυκηνών, πετυχαίνει τον παραπάνω στόχο στον μέγιστο ικανοποιητικό βαθμό.

«Νομίζω πως, αν έπρεπε να διαλέξω το χρώμα που ταιριάζει στις Μυκήνες, το χρώμα του αίματος θα διάλεγα. Το κόκκινο.
Είναι το χρώμα της εξουσίας και το χρώμα που ερεθίζει τον άνδρα. Χρώμα με ξεκάθαρο μήνυμα – ή νικάς ή πεθαίνεις».

Με τέτοιου είδους φράσεις, όπως την παραπάνω, την οποία βάζει ο συγγραφέας στο στόμα του Ορέστη, αναπτύσσεται η προοικονομία στο μυθιστόρημα, μια προοικονομία για το τραγικό τέλος μιας από τις γνωστότερες ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας, η οποία παρεισφρέει σε πολλά σημεία του βιβλίου.

Με αυτόν τον τρόπο και με την πυκνή, αλληγορική σε πολλά σημεία του βιβλίου, γλώσσα που διαθέτει, καθώς και με μια έντονα φιλοσοφική και αποφθεγματική διάθεση, καταφέρνει ο Μάνος Κοντολέων να δημιουργήσει ατμόσφαιρα η οποία θυμίζει την ατμόσφαιρα των αρχαίων τραγωδιών στις οποίες δεσπόζουν οι έννοιες της Ύβρις και της Νέμεσις. Σε αυτό συμβάλλουν και τα μικρά αποσπάσματα από την τραγωδία Ορέστης του Ευριπίδη που ο συγγραφέας εγκιβωτίζει εντέχνως στο κείμενό του.

Σκοπός του Κοντολέων δεν είναι η αφήγηση της γνωστής ιστορίας από την ελληνική μυθολογία για τον οίκο των Ατρειδών και την περίφημη κατάρα του, δηλαδή τον φόνο του Αγαμέμνονα από τη σύζυγό του την Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της Αίγισθο και, κατόπιν, τη δολοφονία των δύο δολοφόνων από τον μητροκτόνο Ορέστη. Αντιθέτως, ο Κοντολέων δημιουργεί ένα μυθολογικό ψυχογράφημα εισδύοντας στα άδυτα της ψυχής μιας γυναίκας καταπιεσμένης και μοναχικής, η οποία κουβαλά στους ώμους της το φορτίο της άνασσας, δηλαδή της βασίλισσας των Μυκηνών.

Ο Κοντολέων δημιουργεί ένα μυθολογικό ψυχογράφημα εισδύοντας στα άδυτα της ψυχής μιας γυναίκας καταπιεσμένης και μοναχικής, η οποία κουβαλά στους ώμους της το φορτίο της άνασσας, δηλαδή της βασίλισσας των Μυκηνών.

Κορύφωση του δράματος αποτελεί, φυσικά, η στιγμή της δολοφονίας της Κλυταιμνήστρας από τον ίδιο της τον γιο τον Ορέστη. Πρόκειται για την πιο τραγική στιγμή στη ζωή μιας μάνας, αλλά και μια από τις τραγικότερες ολόκληρης της ελληνικής μυθολογίας. Τι να σκεφτόταν άραγε η Κλυταιμνήστρα τη στιγμή που τη σκότωνε το ίδιο της το σπλάχνο; Αφορμώμενος από το ίδιο ερώτημα γράφει το μυθιστόρημά του ο Κοντολέων.

«Μα ό,τι δεν σου χαρίστηκε με ποιο τρόπο εσύ θα το δωρίσεις;
Οι πράξεις των άλλων γεννούν τις δικές μας... Κάποια στιγμή. Ακόμα και μετά από χρόνια!»
«Κανείς δεν αντέχει μια μόνιμη υπενθύμιση πράξεως ανίερης. Γι' αυτό και, κάποια στιγμή, την πηγή των τύψεων θα την καταστρέψει».

Οι Ερινύες είναι μόνιμος σύντροφος μάνας και γιου, ιδίως του γιου. Οι σύντομες πρωτοπρόσωπες μαρτυρίες του ίδιου του Ορέστη, παρεμβάλλονται ανάμεσα στις μεγαλύτερες τριτοπρόσωπες διηγήσεις από την πλευρά του συγγραφέα που αφορούν τη βασίλισσα των Μυκηνών. Και οι δύο αφηγήσεις, όμως, εστιάζουν πρωτίστως στην ψυχολογία των δύο πρωταγωνιστών.

«Καλά φυλαγμένη η υπενθύμιση ενός εγκλήματος-μίσος που είχε μάθει να περιμένει. Ναι, η υπομονή είναι η τροφή της εκδίκησης».
«Μα και τα χρόνια κάποτε σώνονται. Ο μόνος χρόνος που δε λήγει είναι ο χρόνος των νεκρών».

patakis kontoloeon oi skies tis klytaimnistrasΤο γεγονός ότι γνωρίζουμε το τέλος της ιστορίας γεννά μια εντελώς διαφορετική αίσθηση αναγνωστικής απόλαυσης και μοιραία εστιάζουμε όχι στο τι θα γίνει παρακάτω, αλλά στο πώς θα αισθάνονται οι ήρωες του δράματος βιώνοντας τα γνωστά σε όλους γεγονότα. Αξιοσημείωτο είναι πάντως και το γεγονός ότι, αν και ο συγγραφέας επικεντρώνεται, φυσικά, στα συναισθήματα και την ψυχολογία των δύο πρωταγωνιστών, δεν αφήνει απ' έξω από τις κρίσεις και τις περιγραφές του και τους υπόλοιπους χαρακτήρες της ιστορίας: την Ωραία Ελένη, τον Αίγισθο, τη Λήδα, τον Τυνδάρεω, την Ιφιγένεια, την Ηλέκτρα, τον Τάνταλο, ακόμη και τον Αγαμέμνονα.

Οι σκιές που κυνηγούν την Κλυταιμνήστρα είναι αυτές που διατρέχουν όλη την αφήγηση και κινούν τη δράση: η κατάρα της γενιάς των Ατρειδών, το βάρος της βασιλικής κληρονομιάς της, η σχέση της με τον Αγαμέμνονα, η σχέση της με τον Αίγισθο, αλλά και τον Τάνταλο, οι Ερινύες και, τέλος, ο γιος της ο Ορέστης. Αυτές είναι και η προοικονομία που προδικάζει το μοιραίο τέλος. Στο βιβλίο παρουσιάζεται ολόκληρη η ζωή της Κλυταιμνήστρας, από τη γέννησή της, το πέρασμά της από την παιδική στη γυναικεία φύση, ο γάμος της με τον Αγαμέμνονα, η γέννηση των παιδιών της και η σύναψη του παράνομου ερωτικού της δεσμού με τον Αίγισθο, ως και τη στιγμή που η ίδια γίνεται πρώτα θύτης και κατόπιν θύμα.

Ο σκοπός της αφήγησης, όπως σε όλες τις αρχαιοελληνικές τραγωδίες, είναι να φτάσουν οι ήρωες στην κάθαρση μέσα από τις εξιλεωτικές πράξεις τους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση θα μπορούσαμε να πούμε ότι κάτι τέτοιο ισχύει και για τον ίδιο τον συγγραφέα, αλλά και τους αναγνώστες. Εν ολίγοις, πρόκειται για μία πρωτότυπη και ευρηματική μυθιστορηματική επισκόπηση «εκ των έσω», δύο διάσημων ηρώων της ελληνικής μυθολογίας, του Ορέστη και της Κλυταιμνήστρας.
Αναδημοσίευση από το Bookpress

[Lila · Rating 4 out of 5]

Καλογραμμένο ψυχογράφημα τραγικών ηρώων που πραγματεύεται ζητήματα ταυτότητας φύλου, & το δίπολο θυτη και θυματος στο βωμό του παιχνιδιού της εξουσίας. 4.5 αστεράκια, μόνο και μόνο γιατί είναι σύντομο.
Επόμενο ταξίδι η Αριάδνη της Jennifer Saint.

[Drottnigu · Rating 3 out of 5]

Ενδιαφέρον ανάγνωσμα, ίσως λιγάκι άτοπες ή αμήχανες κάποιες περιγραφές του γυναικείου φύλου/σώματος.

Είχε διάφορα ενδιαφέροντα χωρία άξια αναφοράς.