What do you think?
Rate this book
Reset: Over identiteit, gemeenschap en democratie
Dit boek verduidelijkt de aard en oorsprong van het verschil tussen gemeenschapsdenken en liberalisme. Het beschrijft hoe een reset mogelijk is, hoe democratie kan worden hersteld.
Europa kende na de Tweede Wereldoorlog een periode van grote vooruitgang met toenemende gelijkheid,stijgende productiviteit, expansie van het onderwijs en fundamentele wetenschappelijke en technologische doorbraken. Maar in de jaren zeventig begon het tij te keren. In de eerste periode was het beleid gericht op de gemeenschap; in de tweede was het (neo)liberaal. Het nieuwe neoliberale regime droeg bij tot instabiliteit in Afrika en het Midden-Oosten, tot massale illegale migratie ook. In tal van westerse landen groeide de interne verdeeldheid. Sinds 2008 is dit regime in diepe crisis. De vertrouwde vormen van gemeenschapsdenken – christendemocratie en sociaaldemocratie – zijn inmiddels zodanig geliberaliseerd dat zij niet in staat blijken terug te keren naar een beleid gestoeld op gemeenschapsdenken. Die taak valt vandaag het nationalisme te beurt. Dit boek verduidelijkt de aard en oorsprong van het verschil tussen gemeenschapsdenken en liberalisme. Het beschrijft hoe een reset mogelijk is. Hoe democratie kan worden hersteld, hoe kan worden teruggekeerd naar een vreedzamer wereld met meer welvaart, welzijn en vooruitgang.
Europa kende na de Tweede Wereldoorlog een periode van grote vooruitgang met toenemende gelijkheid,stijgende productiviteit, expansie van het onderwijs en fundamentele wetenschappelijke en technologische doorbraken. Maar in de jaren zeventig begon het tij te keren. In de eerste periode was het beleid gericht op de gemeenschap; in de tweede was het (neo)liberaal. Het nieuwe neoliberale regime droeg bij tot instabiliteit in Afrika en het Midden-Oosten, tot massale illegale migratie ook. In tal van westerse landen groeide de interne verdeeldheid. Sinds 2008 is dit regime in diepe crisis. De vertrouwde vormen van gemeenschapsdenken – christendemocratie en sociaaldemocratie – zijn inmiddels zodanig geliberaliseerd dat zij niet in staat blijken terug te keren naar een beleid gestoeld op gemeenschapsdenken. Die taak valt vandaag het nationalisme te beurt. Dit boek verduidelijkt de aard en oorsprong van het verschil tussen gemeenschapsdenken en liberalisme. Het beschrijft hoe een reset mogelijk is. Hoe democratie kan worden hersteld, hoe kan worden teruggekeerd naar een vreedzamer wereld met meer welvaart, welzijn en vooruitgang.
- GenresPoliticsNonfiction
608 pages, Hardcover
First published October 1, 2021
About the author
Mark Elchardus
20 books10 followersMark Elchardus (1946) doceerde sociologie aan de Brown University in de Verenigde Staten en de Vrije Universiteit Brussel. Hij was actief in het middenveld en schreef talrijke wetenschappelijke artikels en boeken. Momenteel is hij columnist bij De Morgen.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 20 of 20 reviews
May 16, 2022
De Croce van Vlaanderen. Dit boek kan best beschouwd worden als een poging de anti-Verlichtingstraditie te hegemoniseren. Nooit gedacht dat ik van een sociaal-liberaal een boek zou lezen dat expliciet de anti-verlichtingsdenkers omarmt en Herder prijst als een anti-racist.
August 13, 2026
In het nawoord van zijn zogenaamde magnus opum, schrijft Elchardus dat tijdens het schrijven je opvattingen veranderen: “Je slaat nieuwe paden in, zonder vooraf goed te weten waar ze uiteindelijk naartoe leiden.” Dat mag dan al waar zijn, maar sommigen nemen wat extra tijd dan om de dingen te heroverwegen. Als ik een nul had kunnen geven voor dit boek, ik had het meteen gedaan.
Dit boek baseert zichzelf op twee contrasterende visies op vrijdheid: negatieve (vrijheid als het ontbreken van belemmeringen voor individuen) en positieve (vrijheid als de mogelijkheid krijgen om dingen te doen en te denken). Die sluiten bij hem aan op twee bredere visies: de liberale opvatting, waar de gemeenschap een belemmering is op individuele vrijheid, en de communautaire opvatting, die de gemeenschap juist ziet als een bron van vrijheid. Fair enough! Ik vind de notie van positieve vrijheid een erg nuttige manier om kritiek te geven op liberale opvattingen van wat ik vaak “de mens in de witte ruimte” omschrijf. Maar o wee geeft hij er een draai aan dat gemeenschapsdenken noodzakelijkerwijs conservatief moet maken. Later meer daarover!
Hij is ook meteen duidelijk over de tijdlijn: de periode 1945-1970 was de periode van positieve vrijheid, waarbij het communautaire denken de scepter zwaaide, nadat de arbeidersbeweging in de 19e eeuw het liberale vrijheidsdenken had bekampt met klassensolidariteit. Dan kwam de neoliberale omzwaai, die de gemeenschap weer als een belemmering zag. Vrijheid van kapitaal, goederen, en mensen. Dat stootte op haar limieten na allerlei crisissen (hij vermeldt vooral die van 2008). Nu komen nieuwe bewegingen op die dat gemeenschapsdenken terug naar voor schuiven. Dat vindt hij een onontkomelijk feit, en hij is duidelijk blij dat het neoliberale subject verdrongen wordt. Er zijn twee vormen van reacties op dat postnationale denken: het kleine en grote identiteitsstreven. Het kleine is op basis van particuliere eigenschappen zoals etnie, herkomst, seksuele geaardheid, geslacht. Het grote identiteitsstreven verwijst naar omvattende identiteiten zoals religie, natie, klasse. Nu is het zijn taak om het kleine identiteitsstreven te bekampen (in de praktijk woke-ranten) en dat gemeenschapsdenken in te schrijven in de sociaaldemocratische traditie, om vervolgens een paar krachtlijnen uit te zetten.
Dit boek is onderverdeeld in 4 delen. Het eerste deel gaat over identiteit en identificatie. Sjonge sjonge. Er komen in vier hoofdstukken vier soorten identiteitsgerelateerde indicatoren. 1: eigenschappen van het lichaam. 2: persoonlijkheidskenmerken veronderstellend dat er een stabiele persoonlijkheid is. 3: de biografie en levensloop van een persoon. En vier: lidmaatschappen van collectiviteiten. Verder geen systematisering en nauwelijks aandacht voor een degelijk theoretisch kader (nochtans een groot onderwerp om aan te snijden, wat systeem in je analyse brengen kan handig zijn). Gelukkig ruimte genoeg om de eerste rondjes woke-bashing te doen. En een paar interessantere passages over Daniel Bell’s vrees dat kapitalisme haar eigen (morele) basis onderuit haalt. Er volgt daarna een kritiek van het “kapitalisme van de begeerte”… Goh. Op zich niets op tegen, maar er schuilt natuurlijk altijd een nostalgie naar een oudere, noestere versie van het kapitalisme in zijn betoog. Nja. Er komt ook een kritiek op de Derde Weg en surveillance kapitalisme. Mooi, maar ik snap niet helemaal waar hij plots is met zijn identiteitstheorie… Zoals je uit deze samenvatting kan lezen: ik weet ook niet goed waar hij heen ging. Maar ik begon ook wel wat te vrezen: ik wilde de man zijn ideologie begrijpen en nu leek het erop dat ik gewoon een raaskallende vent zonder theorie te moeten doorploeteren.
Daar komt voorzichtige verandering in in deel twee, over de kleine en grote identiteitsstreven. Daar komt zijn ideologie al veel meer naar voren. maar ik hou de juicy analyse voor deel drie, als het uitkristalliseert. Nu wil ik je graag deze bloemlezing geven: Hij maakt een tegenstelling tussen de Westerse waarden waar de aangevoerde argumenten belangrijk zijn vs stelling dat ons denken, voelen, doen sterk bepaald is door onze huidskleur, genitaliën, positie. Okay. Ondertussen wordt er gezegd dat mannen nu maar gewoon op sollicaties moeten zeggen dat ze zich identificeren als zwarte vrouwen, dat het katholiek imperialisme zich nu richt op ons moraliseren dat we vluchtelingen moeten aanvaarden, dat lotendemocratie en woke dezelfde beweging zijn én dat Jan Blommaert het beleid van de Saoedi’s om moslims niet te laten integreren bijstond. What a ride man.
Op het einde komt hij bij een fundamentele tegenstelling van deze tijd: die tussen liberalen en conservatieven. Er zijn daarbij twee nieuwe coalities ontstaan. Enerzijds de “financiële elite, de migratie-elite en de progressieve elite”. Zij hebben interne verschillen, maar staan samen tegenover alles waar Elchardus zowat voor staat: verzet tegen neoliberalisme, ongelijkheid en migratie, voor de volkssoevereiniteit. Ik begon al te denken: damn ik zit in een coalitie met de financiële elite? Gelukkig kon hij het nogmaals terugdrijven tot een bombastische splijtzwam van de moderne tijd: verlichting tegen tegenverlichting.
Daar gaat het derde deel over. In essentie kan je hem omschrijven als een conservatieve Polanyiaan. Polanyiaans: als reactie op de vermarkting van het neoliberalisme, verzet de gemeenschap tegen verdere commodificering. Conservatief: die gemeenschap (die eigenlijk nauwelijks gedefinieerd wordt, zie onder) is een volkswil waar de mensen moeten homogeniseren in één actor en verder is die niet aan kritiek onderworpen. Deze positie is niet enkel een misplaatste lezing van Polanyi (zoals één van de lezers van deze review en tevens Polanyi kenner wel zal kunnen beamen), maar is ook al fel bekampt door Melinda Cooper.
Zo komen we ook bij de kern van zijn analysekader voor de 21e eeuw. Die is gedetermineerd door twee nieuwe coalities: liberaal en conservatief. Eerst verwijst hij naar een nieuwe liberale coalitie door Hayek en Rawls naast elkaar te zetten. In feite beschrijft hij de paarse coalitie (met ook de financiële elite!). Ik snap dat hij ze op één hoop smijt, maar die is helemaal niet zo hegemonisch als hij voordoet. Zo zegt hij niets over de alternatieve, radicalere variant van de sociaaldemocratie die zich heeft verzet tegen die coalitie. Hij heeft het wel kort over hen, maar schuift ze wat aan de kant. Dat komt vooral in zijn kritiek op links in het breed. Volgens hem heeft na de crash van 2008 links de opportuniteit om zich op te stellen als de beschermer van de gemeenschap, maar ze hebben die kans laten liggen. Zij heeft effectief tegen het neoliberalisme geprotesteerd, maar veelal zonder succes, aldus Elchardus. Hij heeft het dan over Occupy en een paar populistische opflakkeringen. Geen woord over de opkomst van PVDA! Die past toch wel moeilijk in zijn plaatje, dus hij zwijgt er maar gewoon lekker over. Zijn analysekader van liberaal tegen conservatief voelt als een erg bluts instrument aan om de 21e eeuw te begrijpen.
Maar het wordt eigenlijk nog pijnlijker met zijn analyse van de conservatieve coalitie. Hij ziet het neoliberalisme en het conservatisme als sterke tegenpolen, maar de meest overtuigende analyses van nieuw rechts (van onder andere Melinda Cooper, maar ook Merijn Oudenampsen) tonen juist aan dat nieuw rechts de synthese is van neoliberale en neoconservatieve elementen, verenigd in hun strijd tégen de uitbreidende welvaartsstaat die familie en individu fnuiken. Elchardus weet er geen weg mee. En dus deelt hij nieuwrechtse elementen maar in volgens zijn gevoel. Zo omschrijft hij het Vlaams Blok als neoliberaal omdat ze spreken van de ‘verslavende sociale zekerheid’ en de ‘uitkeringsverslaafden’ in de jaren 80 en 90 (p. 177) en is Vlaams Blok dus plots deel van de liberale coalitie met links. Hij schrijft ook dat “Thatcher wel de lof zong van het uit eigen belang handelend individu, maar wilde haar land tevens moreel en spiritueel ‘schoonmaken’ (p. 277). Thatcher is dus neoconservatief. Boris Johnson is dan weer “weinig conservatief” (288) omdat hij onterecht de staat tegenover de gemeenschap ziet. En dan de grappigste, over Cliteur: “die soms schrijft als een liberaal, soms als een conservatief, terwijl die denktradities fundamenteel onverzoenbaar zijn.” (294). Wel blijkbaar niet hé, meneer de professor! Het is echt een grappig om hem te zien klungelen om reëel bestaande fenomenen in zijn theorie in te passen. Hij verwijt Cliteur de irrationaliteit die eigen is aan zijn denkkader, en deelt de rest wat in volgens zijn vibe: Thatcher vinden we leuk en is dus conservatief ondanks liberale elementen. Vlaams Blok en Boris Johnson zijn liberaal ondanks conservatieve retoriek.
Ik wil dit nog even op de spits drijven in de figuur van Musk. Musk is bij uitstek de globalistische elite en was zelf in het Trump kamp (voor de korte tijd dat hij in de politiek zat) tégen harde aanpak van China en de importtarieven (voor obvious redenen). Hij probeerde de globale economie van goederen en kapitaal te bewaren. Maar hij is tegelijkertijd snoeihard conservatief. Mijn vraag voor Elchardus: vind je in Musk een vriend of een vijand?
Verder in deel drie heeft hij het over homogeniseren en zo komen we terug bij zijn gemeenschapsdenken. I know, homogeniseren sounds bad. Hij drijft het niet ver, maar ik denk dat hij zijn eigen logische consequenties (of preciezer: mogelijkheden) niet echt voldoende heeft uitgedacht. Als hij er wel toe komt om dat wat concreet te maken, dan is het eigenlijk nog vrij zacht: een identiteitskaartje, een standaardtaal, gedeelde rechtsorde, gestandardiseerde administratie, de massademocratie en respect voor het publieke debat. Eigenlijk allemaal elementen om een republiek draaiende te houden. Fair enough. Zijn verdediging van “de gemeenschap” is dus eigenlijk een verdediging van de republiek. En inderdaad: die verwachten een notie van positieve vrijheid: de gemeenschap, natiestaat, republiek, whatever, creëert de mogelijkheid en voorwaarden om vrijheid te beleven, om jezelf te ontwikkelen. En in die zin brengt die notie van vrijheid veel bij aan een liberale visie. Mensen zijn van elkaar afhankelijk en dat moet beter democratisch geregeld worden dan afgebroken (of gedomineerd door marktrelaties). En dat idee verschilt inderdaad sterk van een neoliberale visie, met Hayek die eerder een liberale dictator dan een totalitaire democratie zou verdedigen. Daar ga ik mee akkoord.
Maar waarom in godsnaam moet dat conservatief zijn? Je kunt toch ook de republikeinse natiestaat verdedigen én pro migratie zijn? Moet je als gemeenschapsdenker tégen de werking van de rechtstaat zijn, tegen het afdwingen van internationale verdragen, tégen mensenrechten. Hij verwijt die laatste in een heel hoofdstuk dat ze hypocriet, inconsistent toegepast worden en misbruikt worden… door natiestaten, uitdrukkingen van de volkswil. Dat is geen argument om ze te minimaliseren, dat is een reden om natiestaten tot de orde te roepen om… ik zeg maar wat… geen genocide te plegen.
Er is een hele school republikeinse marxisten, incluis Jean Jaurès (die hij in dit boek met 1 quote probeert te claimen als conservatief) die beweren dat de hele economie moet gedemocratiseerd worden in een tijd van stijgende (markt)afhankelijkheid. Dat hoor je Elchardus natuurlijk niet zeggen. Op dat vlak lijkt hij iets te veel op zijn liberale vriend Vandenbroucke. Oepsie.
En dan komen we dus bij mijn laatste punt: Elchardus lijkt op Vandenbroucke. Of toch praktisch. Vandenbroucke schrijft veel over fiscaliteit en economie, maar hij depolitiseert de kwestie helemaal. Elchardus denkt een sociaaldemocraat te zijn, maar heeft helemaal niets te zeggen over economie, omdat hij het al gedepolitiseerd heeft in zijn hoofd. Als hij het heeft over het bekampen van het neoliberalisme, dan schrijft hij wel over verzetten tegen ongebreidelde verplaatsing van kapitaal, goederen, en mensen. Maar over kapitaal zegt hij ‘nou moeten we stoppen met versluizen’ (no shit sherlock), over goederen zegt hij kort dat er slim protectionisme moet zijn, maar over migratie kan hij hele hoofdstukken schrijven. Niet echt een kritiek van het kapitaal! Op pagina 538, 10 pagina’s voor het eind, stelt hij dat “Gemeenschapsdenkers […] moeten richten op economisch beleid.” (538) Om meteen te zeggen dat dat zeker niet betekent dat hij antikapitalistisch is (je zou toch niet!). Daarna zegt hij dat we moeten gaan voor productiviteitsstijgingen en die omzetten in werktijdverkorting, betere verdeling, en betere openbare diensten. Geen basisinkomen, da’s voor liberalen (he’s right!). Maar in sé zit hij nog vast in de mindset van een sociaaldemocraat in de jaren 60, toen de productiviteitsstijgingen uit de lucht vielen.
Ik zal eens een stelling droppen: het wegvallen van die productiviteitsstijgingen is de reden waarom sociaaldemocraten hun economische politiek hebben gedepolitiseerd bij monde van Vandenbroucke. En daaruit is een conservatief als Elchardus geboren. Hoeveel hij zich ook wilt afzetten van zijn voorganger, hij draagt haar misvormingen met zich. Beiden kunnen niet langer over economische politiek spreken. Vandenbroucke’s politiek was om het te depolitiseren, Elchardus is er om nieuwe thema’s te politiseren voor sociaaldemocraten. Rondtrappen naar migranten, progressieven, de rechtsstaat. Maar over economische politiek blijft het muisstil. We zullen moeten uitkijken naar andere krachten om dat terug op de agenda te zetten.
Dit boek baseert zichzelf op twee contrasterende visies op vrijdheid: negatieve (vrijheid als het ontbreken van belemmeringen voor individuen) en positieve (vrijheid als de mogelijkheid krijgen om dingen te doen en te denken). Die sluiten bij hem aan op twee bredere visies: de liberale opvatting, waar de gemeenschap een belemmering is op individuele vrijheid, en de communautaire opvatting, die de gemeenschap juist ziet als een bron van vrijheid. Fair enough! Ik vind de notie van positieve vrijheid een erg nuttige manier om kritiek te geven op liberale opvattingen van wat ik vaak “de mens in de witte ruimte” omschrijf. Maar o wee geeft hij er een draai aan dat gemeenschapsdenken noodzakelijkerwijs conservatief moet maken. Later meer daarover!
Hij is ook meteen duidelijk over de tijdlijn: de periode 1945-1970 was de periode van positieve vrijheid, waarbij het communautaire denken de scepter zwaaide, nadat de arbeidersbeweging in de 19e eeuw het liberale vrijheidsdenken had bekampt met klassensolidariteit. Dan kwam de neoliberale omzwaai, die de gemeenschap weer als een belemmering zag. Vrijheid van kapitaal, goederen, en mensen. Dat stootte op haar limieten na allerlei crisissen (hij vermeldt vooral die van 2008). Nu komen nieuwe bewegingen op die dat gemeenschapsdenken terug naar voor schuiven. Dat vindt hij een onontkomelijk feit, en hij is duidelijk blij dat het neoliberale subject verdrongen wordt. Er zijn twee vormen van reacties op dat postnationale denken: het kleine en grote identiteitsstreven. Het kleine is op basis van particuliere eigenschappen zoals etnie, herkomst, seksuele geaardheid, geslacht. Het grote identiteitsstreven verwijst naar omvattende identiteiten zoals religie, natie, klasse. Nu is het zijn taak om het kleine identiteitsstreven te bekampen (in de praktijk woke-ranten) en dat gemeenschapsdenken in te schrijven in de sociaaldemocratische traditie, om vervolgens een paar krachtlijnen uit te zetten.
Dit boek is onderverdeeld in 4 delen. Het eerste deel gaat over identiteit en identificatie. Sjonge sjonge. Er komen in vier hoofdstukken vier soorten identiteitsgerelateerde indicatoren. 1: eigenschappen van het lichaam. 2: persoonlijkheidskenmerken veronderstellend dat er een stabiele persoonlijkheid is. 3: de biografie en levensloop van een persoon. En vier: lidmaatschappen van collectiviteiten. Verder geen systematisering en nauwelijks aandacht voor een degelijk theoretisch kader (nochtans een groot onderwerp om aan te snijden, wat systeem in je analyse brengen kan handig zijn). Gelukkig ruimte genoeg om de eerste rondjes woke-bashing te doen. En een paar interessantere passages over Daniel Bell’s vrees dat kapitalisme haar eigen (morele) basis onderuit haalt. Er volgt daarna een kritiek van het “kapitalisme van de begeerte”… Goh. Op zich niets op tegen, maar er schuilt natuurlijk altijd een nostalgie naar een oudere, noestere versie van het kapitalisme in zijn betoog. Nja. Er komt ook een kritiek op de Derde Weg en surveillance kapitalisme. Mooi, maar ik snap niet helemaal waar hij plots is met zijn identiteitstheorie… Zoals je uit deze samenvatting kan lezen: ik weet ook niet goed waar hij heen ging. Maar ik begon ook wel wat te vrezen: ik wilde de man zijn ideologie begrijpen en nu leek het erop dat ik gewoon een raaskallende vent zonder theorie te moeten doorploeteren.
Daar komt voorzichtige verandering in in deel twee, over de kleine en grote identiteitsstreven. Daar komt zijn ideologie al veel meer naar voren. maar ik hou de juicy analyse voor deel drie, als het uitkristalliseert. Nu wil ik je graag deze bloemlezing geven: Hij maakt een tegenstelling tussen de Westerse waarden waar de aangevoerde argumenten belangrijk zijn vs stelling dat ons denken, voelen, doen sterk bepaald is door onze huidskleur, genitaliën, positie. Okay. Ondertussen wordt er gezegd dat mannen nu maar gewoon op sollicaties moeten zeggen dat ze zich identificeren als zwarte vrouwen, dat het katholiek imperialisme zich nu richt op ons moraliseren dat we vluchtelingen moeten aanvaarden, dat lotendemocratie en woke dezelfde beweging zijn én dat Jan Blommaert het beleid van de Saoedi’s om moslims niet te laten integreren bijstond. What a ride man.
Op het einde komt hij bij een fundamentele tegenstelling van deze tijd: die tussen liberalen en conservatieven. Er zijn daarbij twee nieuwe coalities ontstaan. Enerzijds de “financiële elite, de migratie-elite en de progressieve elite”. Zij hebben interne verschillen, maar staan samen tegenover alles waar Elchardus zowat voor staat: verzet tegen neoliberalisme, ongelijkheid en migratie, voor de volkssoevereiniteit. Ik begon al te denken: damn ik zit in een coalitie met de financiële elite? Gelukkig kon hij het nogmaals terugdrijven tot een bombastische splijtzwam van de moderne tijd: verlichting tegen tegenverlichting.
Daar gaat het derde deel over. In essentie kan je hem omschrijven als een conservatieve Polanyiaan. Polanyiaans: als reactie op de vermarkting van het neoliberalisme, verzet de gemeenschap tegen verdere commodificering. Conservatief: die gemeenschap (die eigenlijk nauwelijks gedefinieerd wordt, zie onder) is een volkswil waar de mensen moeten homogeniseren in één actor en verder is die niet aan kritiek onderworpen. Deze positie is niet enkel een misplaatste lezing van Polanyi (zoals één van de lezers van deze review en tevens Polanyi kenner wel zal kunnen beamen), maar is ook al fel bekampt door Melinda Cooper.
Zo komen we ook bij de kern van zijn analysekader voor de 21e eeuw. Die is gedetermineerd door twee nieuwe coalities: liberaal en conservatief. Eerst verwijst hij naar een nieuwe liberale coalitie door Hayek en Rawls naast elkaar te zetten. In feite beschrijft hij de paarse coalitie (met ook de financiële elite!). Ik snap dat hij ze op één hoop smijt, maar die is helemaal niet zo hegemonisch als hij voordoet. Zo zegt hij niets over de alternatieve, radicalere variant van de sociaaldemocratie die zich heeft verzet tegen die coalitie. Hij heeft het wel kort over hen, maar schuift ze wat aan de kant. Dat komt vooral in zijn kritiek op links in het breed. Volgens hem heeft na de crash van 2008 links de opportuniteit om zich op te stellen als de beschermer van de gemeenschap, maar ze hebben die kans laten liggen. Zij heeft effectief tegen het neoliberalisme geprotesteerd, maar veelal zonder succes, aldus Elchardus. Hij heeft het dan over Occupy en een paar populistische opflakkeringen. Geen woord over de opkomst van PVDA! Die past toch wel moeilijk in zijn plaatje, dus hij zwijgt er maar gewoon lekker over. Zijn analysekader van liberaal tegen conservatief voelt als een erg bluts instrument aan om de 21e eeuw te begrijpen.
Maar het wordt eigenlijk nog pijnlijker met zijn analyse van de conservatieve coalitie. Hij ziet het neoliberalisme en het conservatisme als sterke tegenpolen, maar de meest overtuigende analyses van nieuw rechts (van onder andere Melinda Cooper, maar ook Merijn Oudenampsen) tonen juist aan dat nieuw rechts de synthese is van neoliberale en neoconservatieve elementen, verenigd in hun strijd tégen de uitbreidende welvaartsstaat die familie en individu fnuiken. Elchardus weet er geen weg mee. En dus deelt hij nieuwrechtse elementen maar in volgens zijn gevoel. Zo omschrijft hij het Vlaams Blok als neoliberaal omdat ze spreken van de ‘verslavende sociale zekerheid’ en de ‘uitkeringsverslaafden’ in de jaren 80 en 90 (p. 177) en is Vlaams Blok dus plots deel van de liberale coalitie met links. Hij schrijft ook dat “Thatcher wel de lof zong van het uit eigen belang handelend individu, maar wilde haar land tevens moreel en spiritueel ‘schoonmaken’ (p. 277). Thatcher is dus neoconservatief. Boris Johnson is dan weer “weinig conservatief” (288) omdat hij onterecht de staat tegenover de gemeenschap ziet. En dan de grappigste, over Cliteur: “die soms schrijft als een liberaal, soms als een conservatief, terwijl die denktradities fundamenteel onverzoenbaar zijn.” (294). Wel blijkbaar niet hé, meneer de professor! Het is echt een grappig om hem te zien klungelen om reëel bestaande fenomenen in zijn theorie in te passen. Hij verwijt Cliteur de irrationaliteit die eigen is aan zijn denkkader, en deelt de rest wat in volgens zijn vibe: Thatcher vinden we leuk en is dus conservatief ondanks liberale elementen. Vlaams Blok en Boris Johnson zijn liberaal ondanks conservatieve retoriek.
Ik wil dit nog even op de spits drijven in de figuur van Musk. Musk is bij uitstek de globalistische elite en was zelf in het Trump kamp (voor de korte tijd dat hij in de politiek zat) tégen harde aanpak van China en de importtarieven (voor obvious redenen). Hij probeerde de globale economie van goederen en kapitaal te bewaren. Maar hij is tegelijkertijd snoeihard conservatief. Mijn vraag voor Elchardus: vind je in Musk een vriend of een vijand?
Verder in deel drie heeft hij het over homogeniseren en zo komen we terug bij zijn gemeenschapsdenken. I know, homogeniseren sounds bad. Hij drijft het niet ver, maar ik denk dat hij zijn eigen logische consequenties (of preciezer: mogelijkheden) niet echt voldoende heeft uitgedacht. Als hij er wel toe komt om dat wat concreet te maken, dan is het eigenlijk nog vrij zacht: een identiteitskaartje, een standaardtaal, gedeelde rechtsorde, gestandardiseerde administratie, de massademocratie en respect voor het publieke debat. Eigenlijk allemaal elementen om een republiek draaiende te houden. Fair enough. Zijn verdediging van “de gemeenschap” is dus eigenlijk een verdediging van de republiek. En inderdaad: die verwachten een notie van positieve vrijheid: de gemeenschap, natiestaat, republiek, whatever, creëert de mogelijkheid en voorwaarden om vrijheid te beleven, om jezelf te ontwikkelen. En in die zin brengt die notie van vrijheid veel bij aan een liberale visie. Mensen zijn van elkaar afhankelijk en dat moet beter democratisch geregeld worden dan afgebroken (of gedomineerd door marktrelaties). En dat idee verschilt inderdaad sterk van een neoliberale visie, met Hayek die eerder een liberale dictator dan een totalitaire democratie zou verdedigen. Daar ga ik mee akkoord.
Maar waarom in godsnaam moet dat conservatief zijn? Je kunt toch ook de republikeinse natiestaat verdedigen én pro migratie zijn? Moet je als gemeenschapsdenker tégen de werking van de rechtstaat zijn, tegen het afdwingen van internationale verdragen, tégen mensenrechten. Hij verwijt die laatste in een heel hoofdstuk dat ze hypocriet, inconsistent toegepast worden en misbruikt worden… door natiestaten, uitdrukkingen van de volkswil. Dat is geen argument om ze te minimaliseren, dat is een reden om natiestaten tot de orde te roepen om… ik zeg maar wat… geen genocide te plegen.
Er is een hele school republikeinse marxisten, incluis Jean Jaurès (die hij in dit boek met 1 quote probeert te claimen als conservatief) die beweren dat de hele economie moet gedemocratiseerd worden in een tijd van stijgende (markt)afhankelijkheid. Dat hoor je Elchardus natuurlijk niet zeggen. Op dat vlak lijkt hij iets te veel op zijn liberale vriend Vandenbroucke. Oepsie.
En dan komen we dus bij mijn laatste punt: Elchardus lijkt op Vandenbroucke. Of toch praktisch. Vandenbroucke schrijft veel over fiscaliteit en economie, maar hij depolitiseert de kwestie helemaal. Elchardus denkt een sociaaldemocraat te zijn, maar heeft helemaal niets te zeggen over economie, omdat hij het al gedepolitiseerd heeft in zijn hoofd. Als hij het heeft over het bekampen van het neoliberalisme, dan schrijft hij wel over verzetten tegen ongebreidelde verplaatsing van kapitaal, goederen, en mensen. Maar over kapitaal zegt hij ‘nou moeten we stoppen met versluizen’ (no shit sherlock), over goederen zegt hij kort dat er slim protectionisme moet zijn, maar over migratie kan hij hele hoofdstukken schrijven. Niet echt een kritiek van het kapitaal! Op pagina 538, 10 pagina’s voor het eind, stelt hij dat “Gemeenschapsdenkers […] moeten richten op economisch beleid.” (538) Om meteen te zeggen dat dat zeker niet betekent dat hij antikapitalistisch is (je zou toch niet!). Daarna zegt hij dat we moeten gaan voor productiviteitsstijgingen en die omzetten in werktijdverkorting, betere verdeling, en betere openbare diensten. Geen basisinkomen, da’s voor liberalen (he’s right!). Maar in sé zit hij nog vast in de mindset van een sociaaldemocraat in de jaren 60, toen de productiviteitsstijgingen uit de lucht vielen.
Ik zal eens een stelling droppen: het wegvallen van die productiviteitsstijgingen is de reden waarom sociaaldemocraten hun economische politiek hebben gedepolitiseerd bij monde van Vandenbroucke. En daaruit is een conservatief als Elchardus geboren. Hoeveel hij zich ook wilt afzetten van zijn voorganger, hij draagt haar misvormingen met zich. Beiden kunnen niet langer over economische politiek spreken. Vandenbroucke’s politiek was om het te depolitiseren, Elchardus is er om nieuwe thema’s te politiseren voor sociaaldemocraten. Rondtrappen naar migranten, progressieven, de rechtsstaat. Maar over economische politiek blijft het muisstil. We zullen moeten uitkijken naar andere krachten om dat terug op de agenda te zetten.
June 13, 2022
Verschrikkelijk in de zin van dat ik medelijden heb met iedereen die op deze manier naar onze samenleving kijkt. Heb sommige passages moeten overslaan omdat mijn ogen uit hun kassen rolden. Vooral het wij-zij denken (zogezegd moslims vs. niet-moslims) en de verwijzing naar nazisme wanneer hij over onze mensenrechten schrijft (we zouden er volgens hem 'te veel' hebben), deden mij mateloos cringen. Verspil uw tijd niet zou ik zeggen, uiteindelijk is het alweer een oude witte man met een mening die helemaal niet zo vernieuwend is als 'ie zelf denkt.
November 30, 2021
Het is niet gemakkelijk om in een relatief korte bespreking recht te doen aan 'Reset', het nieuwste boek van socioloog Mark Elchardus. Het omvat zowat 600 bladzijden, met bibliografie en noten inbegrepen. De ondertitel luidt 'over identiteit, gemeenschap en democratie', maar in feite gaat het nog over veel meer. Want Elchardus onderzoekt talrijke aspecten van de onderwerpen die hier opgesomd zijn. Zo heeft hij een interessant en kritisch hoofdstuk geschreven over wat hij 'identitair particularisme' noemt en waarin ik het typische hedendaagse woke, minderhedendenken ontwaar.
Daarom ga ik me hier beperken tot enkele krachtlijnen van zijn betoog. In de eerste plaats stelt hij het liberale denken tegenover wat hij gemeenschapsdenken noemt. Het liberalisme krijgt daarbij heel wat te verduren, het is duidelijk dat hij kiest voor gemeenschapsdenken. Zijn boek handelt voor een groot stuk over politieke filosofie. Dat is niet echt mijn specialiteit, maar ik meen toch dat hij het liberalisme onrecht doet. Zo heeft hij het ook over het neoliberalisme, een meer radicale versie in het liberale economische denken. Maar hij doet geen enkele poging om het onderscheid tussen beide duidelijk te maken, of te verduidelijken welke stromingen er zijn binnen het liberalisme, hoe dat (onder meer door de sociaaldemocratie) beïnvloed en geëvolueerd is. Hij associeert het liberalisme grotendeels met vrijheden en rechten voor het individu en plaatst dat tegenover het gemeenschapsdenken, waarbij het individu meer ingebed is in een groep, een gemeenschap. In het hedendaagse politieke landschap vindt hij dat gemeenschapsdenken vooral in het nationalisme terug, omdat volgens hem christendemocratie en sociaaldemocratie te veel door het liberale denken beïnvloed zijn.
Samenhangend hiermee is zijn visie op wat hij 'juristocratie' noemt, een grotere macht van de (opper-)rechters die ten koste gaat van de volkssoevereiniteit. Elchardus meent deze evolutie vooral terug te vinden op Europees niveau (vooral het Europees hof in Straatsburg dat toezicht houdt op de mensenrechten). Hij gaat trouwens flink tekeer tegen het mensenrechtendenken, dat volgens hem ook te veel gericht is op het individu. Hij meent dat 'beschavingen' het recht hebben om een eigen visie, een eigen project te ontwikkelen en dat er geen universalisme van de mensenrechten is (op enkele heel fundamentele rechten na, zoals het recht om niet gefolterd te worden). Zo schrijft hij positief over de Verklaring van Cairo, waarin een aantal islamitische landen hun kijk op de mensenrechten formuleerden, wat in feite een ondergeschiktheid aan de sharia inhoudt. Hij meent dat landen hun eigen beschavingsproject kunnen formuleren, en dat gebeurt op basis van de volkswil. Elchardus steunt de representatieve democratie, maar wil die niet ondergeschikt maken aan internationale verdragen inzake mensenrechten. Tussen de regels door begrijpen we dat hij geen voorstander is van het cordon sanitaire in ons land, omdat zo een deel van de kiezers uitgesloten wordt.
Dit kort overzicht van de krachtlijnen doet zijn boek een beetje onrecht aan, omdat het vooral een analyse is van een aantal zaken die vandaag in de politieke wereld spelen, zoals het migratieprobleem (hij verzet zich tegen een feitelijke open grenzen-politiek). Maar zijn boek omvat zoveel meer, onder andere een onderzoek naar de invloed van de cybergiganten (Google, Facebook...) op onze identiteit, de democratie op Europees niveau en de grote machtsverhoudingen in de wereld...
Globaal gezien is dit een interessant boek omdat het de lezer doet nadenken over een aantal politiek-filosofische kwesties. Toch deel ik de negatieve commentaar van Dyab Abou Jahjah (Knack, 10 november jl. ) : er kan immers ook een vorm van meerderheidsdictatuur ontstaan, die (in Elchardus' visie) niet meer gecounterd wordt door internationale (mensenrechten-)verdragen en bevoegde rechters die daarop toezien. Elchardus heeft een te negatieve en te eenzijdige kijk op het liberalisme, dat toch één van de steunpilaren van ons democratisch bestel is. Aan de andere kant bekijkt hij gemeenschap(sdenken) eenzijdig te positief, en is hij blind voor een aantal historische ontsporingen. Kortom, lees dit boek maar zet uw kritisch denken niet on hold.
Daarom ga ik me hier beperken tot enkele krachtlijnen van zijn betoog. In de eerste plaats stelt hij het liberale denken tegenover wat hij gemeenschapsdenken noemt. Het liberalisme krijgt daarbij heel wat te verduren, het is duidelijk dat hij kiest voor gemeenschapsdenken. Zijn boek handelt voor een groot stuk over politieke filosofie. Dat is niet echt mijn specialiteit, maar ik meen toch dat hij het liberalisme onrecht doet. Zo heeft hij het ook over het neoliberalisme, een meer radicale versie in het liberale economische denken. Maar hij doet geen enkele poging om het onderscheid tussen beide duidelijk te maken, of te verduidelijken welke stromingen er zijn binnen het liberalisme, hoe dat (onder meer door de sociaaldemocratie) beïnvloed en geëvolueerd is. Hij associeert het liberalisme grotendeels met vrijheden en rechten voor het individu en plaatst dat tegenover het gemeenschapsdenken, waarbij het individu meer ingebed is in een groep, een gemeenschap. In het hedendaagse politieke landschap vindt hij dat gemeenschapsdenken vooral in het nationalisme terug, omdat volgens hem christendemocratie en sociaaldemocratie te veel door het liberale denken beïnvloed zijn.
Samenhangend hiermee is zijn visie op wat hij 'juristocratie' noemt, een grotere macht van de (opper-)rechters die ten koste gaat van de volkssoevereiniteit. Elchardus meent deze evolutie vooral terug te vinden op Europees niveau (vooral het Europees hof in Straatsburg dat toezicht houdt op de mensenrechten). Hij gaat trouwens flink tekeer tegen het mensenrechtendenken, dat volgens hem ook te veel gericht is op het individu. Hij meent dat 'beschavingen' het recht hebben om een eigen visie, een eigen project te ontwikkelen en dat er geen universalisme van de mensenrechten is (op enkele heel fundamentele rechten na, zoals het recht om niet gefolterd te worden). Zo schrijft hij positief over de Verklaring van Cairo, waarin een aantal islamitische landen hun kijk op de mensenrechten formuleerden, wat in feite een ondergeschiktheid aan de sharia inhoudt. Hij meent dat landen hun eigen beschavingsproject kunnen formuleren, en dat gebeurt op basis van de volkswil. Elchardus steunt de representatieve democratie, maar wil die niet ondergeschikt maken aan internationale verdragen inzake mensenrechten. Tussen de regels door begrijpen we dat hij geen voorstander is van het cordon sanitaire in ons land, omdat zo een deel van de kiezers uitgesloten wordt.
Dit kort overzicht van de krachtlijnen doet zijn boek een beetje onrecht aan, omdat het vooral een analyse is van een aantal zaken die vandaag in de politieke wereld spelen, zoals het migratieprobleem (hij verzet zich tegen een feitelijke open grenzen-politiek). Maar zijn boek omvat zoveel meer, onder andere een onderzoek naar de invloed van de cybergiganten (Google, Facebook...) op onze identiteit, de democratie op Europees niveau en de grote machtsverhoudingen in de wereld...
Globaal gezien is dit een interessant boek omdat het de lezer doet nadenken over een aantal politiek-filosofische kwesties. Toch deel ik de negatieve commentaar van Dyab Abou Jahjah (Knack, 10 november jl. ) : er kan immers ook een vorm van meerderheidsdictatuur ontstaan, die (in Elchardus' visie) niet meer gecounterd wordt door internationale (mensenrechten-)verdragen en bevoegde rechters die daarop toezien. Elchardus heeft een te negatieve en te eenzijdige kijk op het liberalisme, dat toch één van de steunpilaren van ons democratisch bestel is. Aan de andere kant bekijkt hij gemeenschap(sdenken) eenzijdig te positief, en is hij blind voor een aantal historische ontsporingen. Kortom, lees dit boek maar zet uw kritisch denken niet on hold.
May 2, 2023
Elchardus maakt in dit boek een boeiende analyse van de wereldwijde maatschappelijke evolutie die onze wereld gebracht heeft waar hij vandaag staat. Zeker ook een moedig werk omdat hij manifest tegen de stroom in roeit. Pleitten voor de waarde van een nationale gemeenschap, een natie valt vandaag, zeker in socialistische kringen, niet altijd goed. En hij is - en blijft -trouwens een socialist. Iemand die zou beweren dat hij in dit boek het socialisme afvalt heeft het mijns inziens niet (goed) gelezen. Want hij maakt zijn analyse duidelijk vanuit een socialistische invalshoek: zonder naties, zonder gemeenschappen valt onze wereld volledig ten prooi aan de dreiging van het neoliberalisme. Hij betreurt ook dat zovelen van zijn geloofsgenoten zijn meegestapt in het cosmopolitische, globaliserende en dus per definitie liberale denken. Trends als de democratie verlaten voor de juristocratie, het ontstaan van een cosmopolitische managersklasse, het loslaten van de gewone mensen die nog wortels hebben in hun lokale gemeenschappen beschrijft hij messcherp. De democratische risico’s van de “ever closer union” die de EU vandaag wil zijn ontleed hij fijntjes. Zijn oplossingen daarentegen zijn niet altijd even realistisch: een agentschap gevuld met academici dat aan politici moet uitleggen van de mensen eigenlijk denken lijkt me bijvoorbeeld niet bepaald de beste oplossing voor de kloof tussen burgers en politici.
Hij pleit iets te vaak de staat vrij als het bijvoorbeeld gaat over de Griekse kapitaalcrisis. Al heeft hij mijns inziens wel gelijk als hij pleit voor het herstellen van het belang van de natiestaat, die via haar verkozen vertegenwoordigers nog steeds verantwoording verschuldigd is aan haar burgers vs de onverantwoordelijke Europese bureaucratie. Bijzonder boeiend is ook de analyse van de mensenrechtenbeweging en hoe zij zich ontwikkeld heeft tot het nieuwe imperialisme.
Conclusie: bijzonder boeiende analyses, zeer helder en duidelijk pleidooi voor het enorme belang van gemeenschapsvorming, van nationale eigenheid, voor het verlaten van het universele en dus imperialistische waardendiscours van het mensenrechtenakkoord en de EU als noodzakelijke voorwaarde om terug een stabiele wereldorde te creëren die mensen over heel de planeet terug uitzicht kan bieden op vreedzame groei. Ik ben het zeker niet met hem eens over al zijn oplossingen, maar wel met het fundament van zijn analyse. Ik kan dit boek ten zeerste aanraden aan iedereen die wil nadenken over verleden, heden en toekomst van onze democratie. Ik betwijfel of iemand het volledig met hem eens zal zijn, maar veel stof tot nadenken en debat.
Hij pleit iets te vaak de staat vrij als het bijvoorbeeld gaat over de Griekse kapitaalcrisis. Al heeft hij mijns inziens wel gelijk als hij pleit voor het herstellen van het belang van de natiestaat, die via haar verkozen vertegenwoordigers nog steeds verantwoording verschuldigd is aan haar burgers vs de onverantwoordelijke Europese bureaucratie. Bijzonder boeiend is ook de analyse van de mensenrechtenbeweging en hoe zij zich ontwikkeld heeft tot het nieuwe imperialisme.
Conclusie: bijzonder boeiende analyses, zeer helder en duidelijk pleidooi voor het enorme belang van gemeenschapsvorming, van nationale eigenheid, voor het verlaten van het universele en dus imperialistische waardendiscours van het mensenrechtenakkoord en de EU als noodzakelijke voorwaarde om terug een stabiele wereldorde te creëren die mensen over heel de planeet terug uitzicht kan bieden op vreedzame groei. Ik ben het zeker niet met hem eens over al zijn oplossingen, maar wel met het fundament van zijn analyse. Ik kan dit boek ten zeerste aanraden aan iedereen die wil nadenken over verleden, heden en toekomst van onze democratie. Ik betwijfel of iemand het volledig met hem eens zal zijn, maar veel stof tot nadenken en debat.
December 16, 2024
Een moeilijke ervaring.
Qua probleemanalyse ivm het doorgedreven individualisme en de problemen die decennia van neoliberaal beleid hebben veroorzaakt zijn vaak spot on, maar het ongebreideld enthousiasme voor gemeenschapsdenken in het aangerijkte framework gaat meer dan een keer licht over de gevaren die ook dit soort denken inhoudt. Net zoals hij liberale denkers verwijt hun visie te idealiseren, idealiseert hij vaak het gemeenschapsdenken. Waar hij het gebrek aan sociale cohesie in onze verdeelde maatschappij vaak zeer specifiek aankaart, is zijn pleidooi voor gemeenschapsdenken bijzonder vaag, met slechts her en der een waarschuwing voor negatieve identiteitsbouw of nationalisme.
Er is een poging tot een grotere toekomstanalyse met betrekking tot klimaat, economie, etc... maar dit blijft net iets teveel hangen in kijken naar het verleden. Zo wordt mijns inzien absoluut niet genoeg aandacht gegeven aan de invloed van big tech op onze levens en het bijdragen van deze sector en zijn algoritmes aan de verdeeldheid binnen onze maatschppij. In dit opzicht doet het denken aan wat Shozana Zuboff in 'age of surveillance capitalisme' omschrijft als een nieuwe moderniteit, en de onmogelijkheid deze problemen ten gronde aan te pakken met oplossingen uit het verleden. Net zoals het denken in 1984's ideologische surveillance over big tech ons niet zal helpen met marktsurveillance, zo zal plijten voor, wat in essentie neerkomt op, een nieuwe golf van nationalisme en anti-verlichtingsdenken ons bitter weinig helpen met de grote globale problemen van vandaag, en de hindernissen die we moeten overbruggen om deze aan te pakken.
Stof tot nadenken, maar van de pot gerukte conclusies en enorm frustrerend om steeds terug te vallen in een soort 'Untergang des Abendlandes' gevoel.
Qua probleemanalyse ivm het doorgedreven individualisme en de problemen die decennia van neoliberaal beleid hebben veroorzaakt zijn vaak spot on, maar het ongebreideld enthousiasme voor gemeenschapsdenken in het aangerijkte framework gaat meer dan een keer licht over de gevaren die ook dit soort denken inhoudt. Net zoals hij liberale denkers verwijt hun visie te idealiseren, idealiseert hij vaak het gemeenschapsdenken. Waar hij het gebrek aan sociale cohesie in onze verdeelde maatschappij vaak zeer specifiek aankaart, is zijn pleidooi voor gemeenschapsdenken bijzonder vaag, met slechts her en der een waarschuwing voor negatieve identiteitsbouw of nationalisme.
Er is een poging tot een grotere toekomstanalyse met betrekking tot klimaat, economie, etc... maar dit blijft net iets teveel hangen in kijken naar het verleden. Zo wordt mijns inzien absoluut niet genoeg aandacht gegeven aan de invloed van big tech op onze levens en het bijdragen van deze sector en zijn algoritmes aan de verdeeldheid binnen onze maatschppij. In dit opzicht doet het denken aan wat Shozana Zuboff in 'age of surveillance capitalisme' omschrijft als een nieuwe moderniteit, en de onmogelijkheid deze problemen ten gronde aan te pakken met oplossingen uit het verleden. Net zoals het denken in 1984's ideologische surveillance over big tech ons niet zal helpen met marktsurveillance, zo zal plijten voor, wat in essentie neerkomt op, een nieuwe golf van nationalisme en anti-verlichtingsdenken ons bitter weinig helpen met de grote globale problemen van vandaag, en de hindernissen die we moeten overbruggen om deze aan te pakken.
Stof tot nadenken, maar van de pot gerukte conclusies en enorm frustrerend om steeds terug te vallen in een soort 'Untergang des Abendlandes' gevoel.
October 8, 2022
Ik kan Elchardus volgen in zijn kritiek op het (neo)liberalisme en de globalisering. Op de vervreemding en ontwrichting die deze teweegbrengen. Op de dubieuze rol van de klassieke partijen - de sociaaldemocratie incluis - hierin. Ook Elchardus' verdediging van het secularisme volg ik en blijf ik verdedigen: geen multiculturaliteit zonder duidelijk neutraal openbaar terrein, met gedeelde normen, waarden en wetten.
Gepaard gaand hiermee krijgen we een overzichtelijk relaas - het zoveelste - van de belangrijkste politieke stromingen en ideologieën van het begin van de 20ste eeuw. Ik vond het al vrij snel behoorlijk saai.
Het schoentje begint echt te knellen bij zijn voorgestelde oplossingen. Alsof het gemeenschapsdenken het enige alternatief is - laat staan wenselijk. Alsof Vlaanderen die gemeenschap is ... Vlaanderen, dat even artificieel is als, zeg maar, België. De kritiek op het marxisme is kort en irrationeel, en bij het ophemelen van nationalisme en het bekritiseren van de islam wordt vergeten dat het twee zijden zijn van dezelfde medaille (namelijk onbestaande sentimentaliteit), die nu net te pas en te onpas door 'the powers that be' worden gemanipuleerd om mensen tegen elkaar op te zetten. Een kritiek op klassetegenstellingen zijn in geen mijlenver te bespeuren, laat staan de formulering van een oplossing in de democratisering van daar waar de echte macht zit, de economie en de politiek. Deze belangrijke lacune maakt van Reset m.i. toch een tikkeltje een wereldvreemd, sentimentalistisch boek.
Gepaard gaand hiermee krijgen we een overzichtelijk relaas - het zoveelste - van de belangrijkste politieke stromingen en ideologieën van het begin van de 20ste eeuw. Ik vond het al vrij snel behoorlijk saai.
Het schoentje begint echt te knellen bij zijn voorgestelde oplossingen. Alsof het gemeenschapsdenken het enige alternatief is - laat staan wenselijk. Alsof Vlaanderen die gemeenschap is ... Vlaanderen, dat even artificieel is als, zeg maar, België. De kritiek op het marxisme is kort en irrationeel, en bij het ophemelen van nationalisme en het bekritiseren van de islam wordt vergeten dat het twee zijden zijn van dezelfde medaille (namelijk onbestaande sentimentaliteit), die nu net te pas en te onpas door 'the powers that be' worden gemanipuleerd om mensen tegen elkaar op te zetten. Een kritiek op klassetegenstellingen zijn in geen mijlenver te bespeuren, laat staan de formulering van een oplossing in de democratisering van daar waar de echte macht zit, de economie en de politiek. Deze belangrijke lacune maakt van Reset m.i. toch een tikkeltje een wereldvreemd, sentimentalistisch boek.
April 21, 2022
Interessante lectuur, wat niet betekent dat ik het ermee eens ben, maar daagt uit tot nadenken!
February 6, 2022
Reset is overduidelijk een product van de lockdown; een boek dat enkel geschreven kan worden in een staat van gedwongen isolatie.
Neen, het is niet zozeer het aantal pagina's - 552 zonder bibliografie - dat indrukwekkend is, maar wel de enorme hoeveelheid filosofen, sociologen en andere denkers die vlotjes de revue passeren. Als een volleerd academicus gebruikt Elchardus deze denkers om zijn argumentatie te stutten en een coherent maatschappijbeeld te schetsen. Het is ook meteen de reden waarom Reset een plezier is om te lezen: het is - zeker de eerste 400 pagina's - een briljant geschreven magnum opus en een pijnlijke herinnering hoezeer steeds vaker de academische schrijfstijl wordt ingeruild voor een frivole journalistieke stijl. De non-fictie rekken liggen dan ook vol met boeken waar veel wordt geschreven, maar amper iets wordt gezegd. Reset vormt op dit vlak een echte verademing: een alinea heeft een kernzin (jawel!), een argument wordt opgebouwd door signaalwoorden (daarnaast, bovendien, hoewel, ten eerste,...) en het werk vormt van de eerste tot de laatste pagina een organisme dat bij elkaar wordt gehouden door een opeenstapeling van inhoudelijk consistente bewijsvoering.
In die zin is Reset vooral een analyse dat een allesomvattend denkkader schetst, een manier om naar de wereld te kijken: het gemeenschapsdenken als een tegenpool van de dominante liberale ideologie die alle domeinen - van onze instituties tot de persoonlijke levenssfeer - heeft gekoloniseerd. Die maatschappijanalyse is scherp, af en toe zelfs komisch, en ongetwijfeld het sterkste punt van het boek. Elchardus laat geen steen ongeroerd om de hegemonie van wat hij 'het kleine identiteitsstreven' noemt te demonstreren: marketing, big tech, de surveillance state, genetica, de psychologisering van de maatschappij en andere op het eerste zicht losstaande observaties worden ingebed in een visie op mens en maatschappij. Hiermee plaatst Reset zich in het zeldzaam rijtje van werken die de lezer op een fundamenteel andere manier laat kijken naar de realiteit.
Het risico van zulke analyses is dat ze soms het terrein van de 'Grand Theory' betreden: omdat de auteur de gehele sociale werkelijkheid probeert te vatten in een allesomvattend paradigma, worden ongemakkelijke tegenargumenten al snel opzij geschoven. Dat is ook exact de reden waarom het tweede deel van het boek, waar Elchardus op zoek gaat naar een alternatief voor het liberalisme, een stuk minder overtuigend is. Nuance wordt af en toe ingeruild voor dogma; het aantal keren dat de hoogleraar een stelling poneert die toch net iets te kort door de bocht is neemt toe naarmate hij zich meer en meer vastrijdt in een opeenstapeling van analyses die allemaal in een rigide theorie moeten passen.
Zijn geloof in de volkssoevereiniteit is bewonderenswaardig, alsook zijn afkeer voor het dedain van de technocraten voor 'het gepeupel', maar sommige voorgestelde remedies voor het democratisch deficit zijn hopeloos banaal. Om ervoor te zorgen dat de leiders van het volk effectief voeling hebben met 'de publieke opinie', stelt hij een soort van dashboard (?) voor die continu wordt gevoed vanuit representatieve surveys. Hieruit moet duidelijk worden wat de mening is van het Volk en politici die het volkssentiment negeren moeten hier een zeer grondige reden voor hebben. Dit klinkt mooi, maar het veronderstelt wel een zeer optimistisch mens- en maatschappijbeeld, een cultuur waar kritisch denken centraal staat en bestand is tegen allerlei invloeden (onder andere van een door sensatie gedreven mediacultuur; zie ook Elchardus' uitstekend boek getiteld 'De Dramademocratie'). Bovendien negeert hij dat de technocratie een antwoord is op een steeds complexer wordende samenleving die wel gemanaged *moet* worden door experts om te overleven. Hij vermeldt dit wel als een oorzaak van de door hem verguisde technocratie, maar hij negeert dit feit wel volledig bij het aanreiken van zijn 'reset'. Ga je effectief een logisch samenhangend fiscaal beleid kunnen distilleren uit het 'Volksdashboard'? En wat als het volkssentiment naar aanleiding van een of ander schandaal wordt opgehitst om uit verdrag X te stappen; hoe kan pakweg de Europese Unie dan ooit een politiek op lange termijn voeren?
Hoe dan ook, Reset zet aan tot denken. Het is een sterk geschreven boek dat exact door de enorme ambities van de auteur af en toe de bal kan misslaan. Je vergeeft het de hoogleraar echter met plezier: zijn analyse is zo scherp, de reikwijdte van zijn argumentatie zo allesomvattend dat je niets anders dan bewondering kan hebben voor de poging om onze gehele sociale realiteit te analyseren aan de hand van een consistent samenhangende visie op mens en maatschappij. Dat die realiteit toch wat vervelende kantjes heeft die niet echt in dit beeld passen, is vanzelfsprekend. Maar het vormt alleszins een startpunt; een begin van een conversatie wie we zijn en waar we naartoe willen als gemeenschap. Een aanrader.
Neen, het is niet zozeer het aantal pagina's - 552 zonder bibliografie - dat indrukwekkend is, maar wel de enorme hoeveelheid filosofen, sociologen en andere denkers die vlotjes de revue passeren. Als een volleerd academicus gebruikt Elchardus deze denkers om zijn argumentatie te stutten en een coherent maatschappijbeeld te schetsen. Het is ook meteen de reden waarom Reset een plezier is om te lezen: het is - zeker de eerste 400 pagina's - een briljant geschreven magnum opus en een pijnlijke herinnering hoezeer steeds vaker de academische schrijfstijl wordt ingeruild voor een frivole journalistieke stijl. De non-fictie rekken liggen dan ook vol met boeken waar veel wordt geschreven, maar amper iets wordt gezegd. Reset vormt op dit vlak een echte verademing: een alinea heeft een kernzin (jawel!), een argument wordt opgebouwd door signaalwoorden (daarnaast, bovendien, hoewel, ten eerste,...) en het werk vormt van de eerste tot de laatste pagina een organisme dat bij elkaar wordt gehouden door een opeenstapeling van inhoudelijk consistente bewijsvoering.
In die zin is Reset vooral een analyse dat een allesomvattend denkkader schetst, een manier om naar de wereld te kijken: het gemeenschapsdenken als een tegenpool van de dominante liberale ideologie die alle domeinen - van onze instituties tot de persoonlijke levenssfeer - heeft gekoloniseerd. Die maatschappijanalyse is scherp, af en toe zelfs komisch, en ongetwijfeld het sterkste punt van het boek. Elchardus laat geen steen ongeroerd om de hegemonie van wat hij 'het kleine identiteitsstreven' noemt te demonstreren: marketing, big tech, de surveillance state, genetica, de psychologisering van de maatschappij en andere op het eerste zicht losstaande observaties worden ingebed in een visie op mens en maatschappij. Hiermee plaatst Reset zich in het zeldzaam rijtje van werken die de lezer op een fundamenteel andere manier laat kijken naar de realiteit.
Het risico van zulke analyses is dat ze soms het terrein van de 'Grand Theory' betreden: omdat de auteur de gehele sociale werkelijkheid probeert te vatten in een allesomvattend paradigma, worden ongemakkelijke tegenargumenten al snel opzij geschoven. Dat is ook exact de reden waarom het tweede deel van het boek, waar Elchardus op zoek gaat naar een alternatief voor het liberalisme, een stuk minder overtuigend is. Nuance wordt af en toe ingeruild voor dogma; het aantal keren dat de hoogleraar een stelling poneert die toch net iets te kort door de bocht is neemt toe naarmate hij zich meer en meer vastrijdt in een opeenstapeling van analyses die allemaal in een rigide theorie moeten passen.
Zijn geloof in de volkssoevereiniteit is bewonderenswaardig, alsook zijn afkeer voor het dedain van de technocraten voor 'het gepeupel', maar sommige voorgestelde remedies voor het democratisch deficit zijn hopeloos banaal. Om ervoor te zorgen dat de leiders van het volk effectief voeling hebben met 'de publieke opinie', stelt hij een soort van dashboard (?) voor die continu wordt gevoed vanuit representatieve surveys. Hieruit moet duidelijk worden wat de mening is van het Volk en politici die het volkssentiment negeren moeten hier een zeer grondige reden voor hebben. Dit klinkt mooi, maar het veronderstelt wel een zeer optimistisch mens- en maatschappijbeeld, een cultuur waar kritisch denken centraal staat en bestand is tegen allerlei invloeden (onder andere van een door sensatie gedreven mediacultuur; zie ook Elchardus' uitstekend boek getiteld 'De Dramademocratie'). Bovendien negeert hij dat de technocratie een antwoord is op een steeds complexer wordende samenleving die wel gemanaged *moet* worden door experts om te overleven. Hij vermeldt dit wel als een oorzaak van de door hem verguisde technocratie, maar hij negeert dit feit wel volledig bij het aanreiken van zijn 'reset'. Ga je effectief een logisch samenhangend fiscaal beleid kunnen distilleren uit het 'Volksdashboard'? En wat als het volkssentiment naar aanleiding van een of ander schandaal wordt opgehitst om uit verdrag X te stappen; hoe kan pakweg de Europese Unie dan ooit een politiek op lange termijn voeren?
Hoe dan ook, Reset zet aan tot denken. Het is een sterk geschreven boek dat exact door de enorme ambities van de auteur af en toe de bal kan misslaan. Je vergeeft het de hoogleraar echter met plezier: zijn analyse is zo scherp, de reikwijdte van zijn argumentatie zo allesomvattend dat je niets anders dan bewondering kan hebben voor de poging om onze gehele sociale realiteit te analyseren aan de hand van een consistent samenhangende visie op mens en maatschappij. Dat die realiteit toch wat vervelende kantjes heeft die niet echt in dit beeld passen, is vanzelfsprekend. Maar het vormt alleszins een startpunt; een begin van een conversatie wie we zijn en waar we naartoe willen als gemeenschap. Een aanrader.
June 21, 2023
De waarde van dit boek valt onmogelijk te onderschatten. De paar slechte reviews gaan vaak over "het niet eens zijn met bepaalde delen van het boek qua politieke overtuiging en doet oneer aan de zéér grote waarde van dit boek.
De hoogste waarde van dit boek ligt in een goede analyse van wat er gaande is bij een groot deel van de bevolking (Vlaams, Waals, Belgisch, Europees,... maakt niet uit om het te ontdoen van de "politiek" die velen hierin menen te moeten lezen). Deze groeiende onvrede van de "have nots/less" is een duidelijk tendens en die duidelijk aan vervreemding van politiek, van gerecht, van Big Tech, van migratie,.... kan gelinkt worden. Los van als de oorzaken hiervan gelabeld moeten worden als "neoliberalisme" (waardoor bepaalde politieke hakken van sommigen onmiddellijk in het zand gaan), zitten de onderiggende analyses wel sterk en redelijk goed onderbouwd met allerhande studies en analyses van anderen. Hier nog even een link naar een interssant ander artikel over
https://www.goodreads.com/book/show/6...
https://www.tijd.be/dossier/doorbraak...
Of Gemeenschapsdenken de magische oplossing is voor al deze problemen daar kan men zich wel degelijk vragen over stellen. Maar dat er hier bepaalde richtingen en delen van oplossingen worden aangereikt, kan op zijn minst een aanzet tot de juiste discussies zijn en op zijn best een startpunt voor een mogelijke oplossing.
Het boek is goed opgebouwd, geeft een mooi overzicht van andere voorgaande analyses door anderen en is op zijn minst thought provoking.
Voor alle beleidsmakers (of ze nu voor of tegen, liberaal of sociaal-democratisch zijn), is dit een must-read om zich een mening (voor of tegen) te vormen.
Have a good read!
De hoogste waarde van dit boek ligt in een goede analyse van wat er gaande is bij een groot deel van de bevolking (Vlaams, Waals, Belgisch, Europees,... maakt niet uit om het te ontdoen van de "politiek" die velen hierin menen te moeten lezen). Deze groeiende onvrede van de "have nots/less" is een duidelijk tendens en die duidelijk aan vervreemding van politiek, van gerecht, van Big Tech, van migratie,.... kan gelinkt worden. Los van als de oorzaken hiervan gelabeld moeten worden als "neoliberalisme" (waardoor bepaalde politieke hakken van sommigen onmiddellijk in het zand gaan), zitten de onderiggende analyses wel sterk en redelijk goed onderbouwd met allerhande studies en analyses van anderen. Hier nog even een link naar een interssant ander artikel over
https://www.goodreads.com/book/show/6...
https://www.tijd.be/dossier/doorbraak...
Of Gemeenschapsdenken de magische oplossing is voor al deze problemen daar kan men zich wel degelijk vragen over stellen. Maar dat er hier bepaalde richtingen en delen van oplossingen worden aangereikt, kan op zijn minst een aanzet tot de juiste discussies zijn en op zijn best een startpunt voor een mogelijke oplossing.
Het boek is goed opgebouwd, geeft een mooi overzicht van andere voorgaande analyses door anderen en is op zijn minst thought provoking.
Voor alle beleidsmakers (of ze nu voor of tegen, liberaal of sociaal-democratisch zijn), is dit een must-read om zich een mening (voor of tegen) te vormen.
Have a good read!
January 4, 2023
De marxist van weleer doet hier een meer dan geslaagde poging het socialisme te redden van de ondergang. Tegenover het liberalisme en zeker nep-liberalisme dat het Ik tot nieuwe godheid verheven heeft plaatst hij de natie, als een verbindende structuur die mensen hun plaats in een gemeenschap biedt. Met lede ogen ziet hij hoe onder druk van het kosmopolitische neoliberalisme de elites overal ter wereld zijn gaan neerkijken op dat provincialisme van het gewone volk, en via internationale instellingen het gemeenschapsdenken stelselmatig uitgehold hebben ten voordele van het vrij verkeer van kapitaal. Boeiende ideeën die veel stof tot denken en discussie opleveren.
May 6, 2024
Dit boek biedt een structuur om de 'dingen om ons heen" beter te begrijpen, zoals wat is een individu bu precies... wat een klein identiteitsstreven is ( alles woke ) en wat een groot identiteitsstreven is ( bvb Islam). Het ontvouwt strenge aanbevelingen met betrekking to migratie en soeverein gemeenschapsdenken om een staat/natie in vrede, welvaart en harmonie te laten ontwikkelen. Ook het neoliberale kapitalisme en een hautaine EU administatie krijgen er van langs. Wat mij betreft een aanrader om te lezen net voor de verkiezingen van 204.
December 10, 2021
Noodzakelijke lezing voor wie denkt dat gemeenschapszin, identiteit, beschermen van grenzen,... bij de vuilnisbak van de geschiedenis horen en vervangen moeten worden door een totaal uitgommen van grenzen/ neoliberalisme die van de wereld 'één dorp' maakt.
De democratie zit zwaar op zijn tandvlees en dit boek geeft een deel van de verklaring waarom dat zo is. Vlamingen en Nederlanders kunnen best maar eens 'resetten'.
De democratie zit zwaar op zijn tandvlees en dit boek geeft een deel van de verklaring waarom dat zo is. Vlamingen en Nederlanders kunnen best maar eens 'resetten'.
April 16, 2022
5 sterren omdat dit verplichte literatuur moet zijn in scholen, universiteiten, politieke wereld en eigenlijk voor eenieder die maatschappelijk betrokken is. Goed opgebouwd en gestoffeerd en geen enerzijds en anderzijds.
December 27, 2021
Sterk onderbouwde stok in het neoliberale hoenderhok die af en toe de bal misslaat.
June 5, 2022
Best book of 2022
October 5, 2022
Het is jammer dat de bijna pamflettaire toon waarin het boek is geschreven, de inhoud tout court soms doet vergeten...
July 4, 2026
Interessant maar moeilijk en te uitgebreid
November 15, 2024
Geeft een helder inzicht over de ontsporing van de westerse samenleving. Ontmaskert indirect het totalitair denken van de zogenaamd progressieve "verbinders".
Ik heb de titel van dit boek gebruikt als referentie in mijn essay over De Nederlanden en Orde (zal gepubliceerd worden in het Jaarboek 2025 van het Joris van Severen Instituut).
Ik heb de titel van dit boek gebruikt als referentie in mijn essay over De Nederlanden en Orde (zal gepubliceerd worden in het Jaarboek 2025 van het Joris van Severen Instituut).
Displaying 1 - 20 of 20 reviews