La fin de la Chrétienté

by Chantal Delsol

N'en déplaise aux déclinistes, la fin de la civilisation chrétienne n'est pas la fin du monde. Ce qui se joue à travers l'inversion normative et la transformation radicale des mœurs, c'est le retour du monde païen. Un livre fondamental pour comprendre cette mutation. Un grand livre de Chantal Delsol.Seize siècles de Chrétienté s'achèvent. Le temps présent connaît une inversion normative et philosophique qui nous engage dans une ère nouvelle.La transition est brutale. Elle est difficile à accepter pour les défenseurs de l'âge qui s'efface.De même que le vieillard tend à colorer le monde de sa propre décrépitude et à le voir décadent, de même il est des chrétiens qui, aujourd'hui, se plaisent à contempler le déclin du monde dans leur propre déclin.Nous assistons en fait à une métamorphose. Le temps païen qui s'ouvre restaure les anciennes sagesses en même temps que les anciennes sauvageries. Le grand Pan est de retour.L'ère chrétienne qui s'achève avait vécu sur le mode de la domination. Le christianisme doit inventer un autre mode d'existence. Celui du simple témoin. De l'agent secret de Dieu.

Genres: Philosophy, Religion, Christian, France

159 pages, Kindle Edition

Published October 14, 2021

About the author

Chantal Delsol is a French philosopher, political historian and novelist. Founder of the Hannah Arendt research institute founded in 1993. She is openly Catholic, and a disciple of Julien Freund and Pierre Boutang, describes herself as a "liberal-conservative".

Chantal Delsol main political ideas are liberalism, federalism, as well as the principle of subsidiarity based on the idea of singularity.

Reviews

[Mansoor · Rating 4 out of 5]

توکویل، در فصل کوتاهی از دموکراسی در آمریکا، دین دموکراسی‌های آتی را همه‌خدایی پیشگویی می‌کند (چرا که تنها دینی است که همگی موجودات را تمام و کمال با هم برابر می‌کند). اینجا هم او باز پیشگام بود
—شانتال دلسل

بازگشت به خدایان‌پرستی (چندخدایی) را می‌توان در این قالب شرح داد: رهایی از حقیقت مطلق، چیرگی مطلق‌العنان روایت‌ها، بازگشت به اسطوره‌ها به جای حقیقت، پایان آخرت‌شناسی مبتنی بر رستگاری، پایان زمان خطی و بازگشت زمان چرخه‌ای
—شانتال دلسل

ما، همانند تمامی جوامع غیریکتاپرست یا "کافرکیش،" اخلاقی دولتی داریم
—شانتال دلسل

شانتال دلسل، فیلسوف سیاسی فرانسوی، از صریح‌ترین منتقدان پدیده‌ای است که آن را "مدرنیته‌ی متاخر" می‌نامد. دلسل این لفظ را برای شکل رادیکال‌شده‌ای از مدرنیته به کارمی‌برد که از دهه‌ی 1960 در جوامع غربی تفوق پیدا کرد، هرچند ریشه‌های اصلی‌اش تا خیلی قبل‌تر عقب می‌رود. مدرنیته‌ی متاخر، در عوض آزادی با عنایت به مسئولیت‌پذیری و وجدان اخلاقی، استقلال انسان را پررنگ می‌کند
مدرنیته‌ی متاخر-که الان راسخ‌ترین فرقه‌اش جنبش ووک است-مبتنی بر یک اخلاق‌گرایی پسامسیحی و به بیان دقیق‌تر پساپرتستانی است. این اخلاق‌گرایی نه با گناهان خصوصی، که با گناهان اجتماعی و سیاسی سر جنگ دارد. رستگاری در آن نه از راه برگزیدن پیوندی شخصی با عیسی‌مسیح، که به واسطه‌ی تقید به احکام طهارت مدنی ممکن می‌شود
دل‌مشغولی وسواس‌گونه‌ی طبقه‌ی حاکم به برابری بیشتر و کامل‌تر به از میان بردن نظام سلسله‌مراتبی نینجامیده، بلکه تنها سلسله‌مراتبی جدید را جایگزین قبلی کرده است. سلسله‌مراتب نو براساس وضعیت نژادی-جنسیتی افراد چیده شده و در آن افراد رده‌بالا مجاز به انجام کارهایی‌اند که رده‌پایینی‌ها به خاطر انجامشان مجازات خواهند شد. گروه اول همچنین امتیازهای ویژه‌ای دارند که گروه دوم از آنها محرومند. این رویه در سیستم عدالت قضایی، نهادهای آموزشی یا سلامت عمومی به کمال مرئی است



Image: Gentile da Fabriano, The Adoration of the Cat.

[Anna · Rating 4 out of 5]

The End of Christendom – A Catastrophe or the Hope for Christianity?

"We can say that the reality contained in Christ’s commandments is not yet actualized in historical Christianity." (St Sophrony Sakharov)

An extremely relevant analysis for our war-torn days, this insightful and concentrated essay explores the vast difference between Christianity, i.e. the faith established by the transcendent God’s loving visit to humanity, and Christendom, i.e. a sixteen-century-old, purely human civilization created by enforcing that faith in a way that departed from its spirit. In other words, Christendom is Christianity translated into sociopolitical reality with the usual risks of losing something in translation.

Written with admirable lucidity, this little gem is a history of ideas in a nutshell, and exposes the vulnerabilities of Christianity/Christendom and its antagonist, or hopefully its future dialogue partner: modernity. The end of Christendom as a civilization may be perceived as a catastrophe by those who measure its success in terms of hegemony and its mission in terms of conquest. But modernity, Delsol claims, does not oppose Christianity, the religious doctrine itself, but a civilization of Christendom, Christianity as a political institution.

While I agree with her core idea, I have several objections to Delsol’s concept.

Herself a child “of this era: preferring gentleness to domination, assumed imperfection to swagger”, Delsol is perhaps naively disregarding the fact that Christendom was born sixteen centuries ago within the same humanity that is still alive and kicking today. When she points out that humanity will have religions, wisdom and morals as long as it is mortal, she indirectly admits that humanity hasn’t changed essentially. So the only thing that makes humanity richer now is its historical experience from which it can draw conclusions. But stricto sensu, historical experience is just as secular as was the political power that turned Christianity into Christendom. In other words, I think there is no guarantee that humanity will not repeat its mistakes.

She complains that guilt, the malady of our times, has contaminated the clerics. I hoped she would point out that perhaps our society is ailed by pathological guilt precisely because it has consistently failed to practice the healthy version of guilt: introspection and repentance, which I believe are natural instincts of the human spirit.

Another objection I have is her classification of religions, following Sundermeier, into primary (natural) and secondary (non-natural) religions, Christianity being the latter. I disagree with her claim that a primary religion, such as cosmotheism and polytheism, emerge "naturally". Why should lack of effort be called natural?

In conclusion, the solution she proposes, i.e. introspection and retying the transcendent cord of the spirit is the same solution that humanity failed to implement sixteen centuries ago. If humankind could manage to do just that, to embrace “patience, attention, humble love”, willingly and wholeheartedly, then our societal life would not be called history, but heaven.

An abbreviated version of Delsol's essay is available in English here (the title should have been translated as The End of Christendom, though):
https://www.hungarianconservative.com...

[agata⭒ · Rating 2 out of 5]

książka porusza istotne tematy, ciekawie przybliża koniec wielkiej cywilizacji, ale niestety czasem bardzo czuć to, że autorka pisze z perspektywy katolickiej, nieobiektywnej, wysnuwając niestety dosyć nieadekwatne wnioski:/

[Eliza · Rating 5 out of 5]

E delectare să citești gândurile acestei autoare.
Câteva idei care au rămas cu mine în urma lecturii
- sfârșitul creștinătății (ca normă socială, culturală, morală) nu este echivalentul sfârșitului creștinismului (credința creștină va persista câtă vreme va fi cel puțin un credincios). Se încheie (sau s-a încheiat deja) o eră, o civilizație, acest pattern creștin al materialului societății.
- înlăturarea valorilor și adevărurilor creștine din post modernitate nu va duce la ateism, ci la o întoarcere la păgânismul asemănător cu forma lui pre-creștină, dar îmbrăcat în haine de secol XXI (dezvoltarea personală, religia ecologiei, stoicismul, panteismul și spiritualitatea orientală)
- morală separată de religie, precum în păgânism. Inventarea unei morale de stat pe scheletul moralei creștine, împrumutând din aceasta doar elementele convenabile și înlăturând cu totul fundamentul, transcendentul, pretenția de adevăr. Adevărul în sine nu mai contează, pretenția la adevăr devine ridicolă, depășită de atracția pt mit, poveste, legendă, sentiment personal.

Overall o lectură provocatoare și echilibrată, cu remarci profunde, clare, cu valoare de diagnostic din punct de vedere societal și filozofic.
Concluzia cărții și anume că creștinismul nu va muri, însă nu va mai domina societatea prin influența asupra tuturor sferelor (politică de stat, legi, cultură, morală, etc) ca instituție hegemonică este congruentă cu învățătura Scripturii.
Senzația mea a fost că sfârșitul creștinătății descris de autoare nu e o tragedie întrucât creștinătatea definită este o construcție mai mult politică decât spirituală, poluată de abuzuri, golită de Scriptură și de puterea transformatoare a Evangheliei, condamnată la un final iminent.

Isus nu a venit să instaureze un nou regim politico-social. Adevăratul creștinism este o realitate transformatoare spirituală cu efect in toate domeniile vieții creștinului și va influența lumea ca sare și lumină, nu ca stăpân dictator.

[Peregrin Tuk · Rating 4 out of 5]

Entretenido, rápido y bastante crítico. Siendo la autora una" libertaria conservadora", describe muy bien lo ocurrido y como podría llegar a pasar. No es un libro denso, es aterrizado y no hay esa petulancia típica al tratar estos temas por parte de autores académicos que en muchos casos pierden la noción del mundo real. Creo que cita demasiado.

[Dominic Muresan · Rating 5 out of 5]

"Poate ca ar fi preferabil sa ramanem doar martori tacuti si, pana la urma, agentii secreti ai lui Dumnezeu (...)"

__________________________________________________
O schimbare destul de usturatoare de paradigma. Chantal Delsol construieste, aici, in cateva zeci de pagini, imaginea unei lumi in care Crestinatatea - adica hegemonia Bisericii asupra lumii, moralei, legilor etc - trece prin convulsile unui muribund. Inversiunile noii lumi au darapanat iremediabil puterea bisericii de a mai dicta ceva... vreodata. Ba, asta nu e chiar un lucru atat de rau! Autoarea isi incheie meditatia nu pe un ton negativ ci tocmai, pe unul complet optimism (pare-mi-se).

Crestinismul unei minoritati de credinta, fara ideologii si fascisme, unul exigent cu sine insusi, asta este unicul mod in care el are sansa sa reziste si sa fie "sarea pamantului".
9.5/10 (prea scurta)

[Tyson · Rating 4 out of 5]

Dużo ciekawego, faktycznie przeczytałem i moja głowa myśli myśli. Ale co to jest że najpierw mam czytać jakiś wstęp pisany przez kogoś innego niż autor, który z autorem się kłóci, ja nawet słowa nie przeczytałem a już wiem co myśli ktoś kto to przeczytał i napisał mi co o tym uważa na 30 stron. Stary, wyluzuj.

[Tomek Fijałkowski · Rating 4 out of 5]

„Koniec chrześcijańskiego świata” to tytuł bardzo mocny, definitywny, nie zostawiający złudzeń. I dobrze. Ja tam lubię silne otwarcia, by potem się przekonać, że ładnie się wszystko niuansuje lub, co lepsze, treść potwierdza dobitność tytułu.

Oto następuje koniec świata, który istniał i promieniował przez mniej więcej szesnaście wieków. A potem przyszła rewolucja francuska i system zaczął wpadać w drgania. Tych nie udało się wygłuszyć. Finałem był Sobór Watykański II, który uznał „wolność religijną” i tym samym podważył to, co sam Kościół głosił od momentu uzyskania swojej dominującej roli w Europie (i dalej). Delsol wietrzy tutaj jedną z przyczyn upadku „świata chrześcijaństwa” – wstyd, żal i wyrzuty sumienia spowodowane dźwiganiem ciężaru własnej nienegocjowalnej pozycji w świecie idei, ducha etc.

Wszelkie próby utworzenia struktury państwowej, która narzucałaby obywatelom idee bliskie chrześcijaństwu, prędzej czy później zamieniły państwa w autorytatywne potworki. Starzy dobrzy znajomi – Franco, Salazar, Mussolini… Faszyzm/korporacjonizm ostatecznie zobrzydził ludziom doktryny, które miał restaurować. Chrześcijaństwo, które z definicji nie „przystaje” do władzy świeckiej, próbuje wzmocnić swój autorytet i możliwości dzięki wpływu na świat, dzięki właśnie tej władzy. Efektem są gwałtowne antyklerykalne odruchy w państwach/miejscach, gdzie wójt, pan i pleban klepali się po plecach.

Pojawia się pierwszy silny cios. Delsol twierdzi, że żadne społeczeństwo nie oparło się fali nowoczesności. Próby stopowania lub zawracania przemian nie były w stanie spowolnić marszu chrześcijaństwa ku przepaści. Bujdą na resorach okazały się często przywoływane słowa, że wiek XXI będzie wiekiem religii lub nie będzie go wcale. Wiek XXI jest/będzie religijny, ale nie będzie chrześcijański. Niewielu stać (intelektualnie) na ateizm. Społeczeństwa wierzą. Świat się nie zawali, gdy chrześcijaństwo stanie się niewidzialne lub utraci wpływ na świat. Nie zatopi nas fala nihilizmu, cynizmu, materializmu. Humanizm jest w stanie doskonale zastąpić normy moralne wynikające z praw religijnych. Pojawią się nowe formy łączące duchowość Wschodu, filozofię antyczną i chrześcijaństwo. Pojawiła się już sakralizacja Natury, której „czciciele” tworzą własne niemal religijne zbiory zachowań.

Rdzeniem książki Delsol jest uświadomienie odbiorcom, że świat raczej dryfuje niż jest holowany w jakimś kierunku. Dryfuje ku przyszłości, która zawsze zmiatała/zmieniała stare formy, adaptowała je do nowych idei, które z czasem (często po wiekach) znów się zestarzeją i przekształcą się za sprawą kolejnych idei. Pogaństwo musiało umrzeć, bo chrześcijaństwo było młode i dynamiczne, zdecydowane i ofensywne. Po wiekach chrześcijański świat wpada w podobne agonalne drgawki. Ktoś może obrazić się na pachnący tutaj determinizm. Cóż, można się obrażać… Losem starych form jest obumrzeć, gdy stracą siłę oddziaływania na ludzi. Sami wierzący muszą być totalnie zdezorientowani, gdy okazuje się, że molestowanie/pedofilia, które jeszcze w połowie wieku XX nie były powodem „zamieszania”, teraz okazują się kamieniami, które obciążają tonące łodzie.

Pozytywne jest to, że nowoczesność nie umie stworzyć konceptu moralności bez budowania na fundamentach chrześcijaństwa, chociaż te fundamenty skrzętnie ukrywa i milczy o ich istnieniu. Żadna epoka nie tworzy własnej (od zera) zbioru cnót. Zawsze jest on postawiony na warstwach cnót z poprzednich epok. Problematyczna wydaje się być koncepcja Prawdy. Łatwo nią szafować, ale gdy chcemy kogoś do niej przekonać i zabraknie nam argumentów, wtedy z Prawdy zostaje karykatura. Przestaje być poręczna kwestia prawa naturalnego. Prawo naturalne ponoć doskonale pokrywa się z chrześcijaństwem, a jednak są miliony ludzi, którzy „z natury” nie podzielają chrześcijańskich wartości, i aż wstyd nazwać ich gorszymi, bo mają inne prawa, które nazwą naturalnymi.

A jak mają się chrześcijanie zachować (przechować?) w tym prochrześcijańskim świecie? Mnie ta opcja bardzo odpowiada, no ale to ja. Być cichym i dyskretnym apostołem. Skończyły się czasy prozelityzmu. To odpycha. Jedyną drogą zmiany świata nie są ustawy, demonstracje, pogróżki, mariaże z tronem, wysadzanie w powietrze klinik aborcyjnych etc. Jedyną drogą jest przekonanie ludzi do tego, że sacrum jest osadzone w człowieku – i w płodzie, i w starcu. Odebranie Kościołowi jego wpływów (mówię o instytucji) nie spowoduje, że chrześcijaństwo zniknie. Zmieni tylko swoją taktykę. Być może wróci do początków. Skoro nie można być potęgą, trzeba być przykładem (A. Camus).

Gdy jest się mniejszością, konieczne jest praktykowanie cnót spokoju, cierpliwości i wytrwałości. Dzisiejsze czasy przypominają czasy pierwszych chrześcijan, więc może to szansa na nowe otwarcie? A w ogóle najlepiej by było, gdybyśmy byli bez-silnymi świadkami wiary, „tajnymi agentami Boga”. To ostatnie określenie pasuje mi bardzo do „Człowieka, który był Czwartkiem” Chestertona. No ale to już inna historia…

[Miłosz Kozikowski · Rating 4 out of 5]

Książka-wyzwanie intelektualne otwierające wiele dobrych pytań, szczególnie w kontekście faktycznego kształtu inwersji, jaką wprowadziło pierwotne chrześcijaństwo w obliczu kultury zastanej. Jednocześnie można zauważyć, że jest to już późna Delsol – trochę zrezygnowana, pozostawiająca na boku swój pierwotny idealizm.

Inwersja normatywna i inwersja ontologiczna – to jej zdaniem dwa dynamizmy, które mają kierować współczesnością. W obliczu powrotu postaw, praw i oczekiwań społecznych do czasów pogaństwa, przy rezygnacji z kolejnych chrześcijańskich tez światopoglądowych, Chantal stawia pytanie, czy nowe instytucje budujące się na chrześcijańskich pojęciach i tak ugruntowanych rozumieniach, jakkolwiek są w stanie nie utracić całkowicie swojego sensu i swojej wewnętrznej treści (wartości); nie zatracić w nich krytycznie samych siebie, prowadząc się do upadku.

„Każda cywilizacja, ze swoimi prawami i obyczajami, została zakorzeniona w pierwotnych wierzeniach. Gdy wierzenia się załamują, prawa i obyczaje będą jeszcze przez jakiś czas trwać bez uzasadnień, siłą przyzwyczajenia – taki stan nie utrzyma się jednak długo, bo i one ostatecznie upadną pod zarzutem braku legitymizacji. Tym, co tworzy cywilizację, nie jest prawda – gdyż wszystkie pretendują do jej posiadania – ale wiara w prawdę. I jedynie ta wiara gwarantuje trwałość w czasie pierwotnych wyborów.”

Wiara chrześcijańska także zakorzenia się w wierzeniach, które czasami są prawdami dogmatycznymi, a czasami sposobami rozumienia życia ludzkiego; moralny wybór zależy często od wyboru ontologicznego, opiera się na wierzeniach (o wartości życia ludzkiego, nienaruszalności rodziny…), nawet jeśli pozostają one niesformułowane i nieświadome. Dlatego też dzisiaj może nie widać powodu, dla którego trzeba by było narzucić sobie wymagające prawa moralne, jeśli nie wierzy się już ani w wierność, ani w stabilność rodziny, ani w osobowy status embrionu… Wiara i zaakceptowanie zasad poprzedzają przyjmowanie praw. Przekonać ludzi do zrezygnowania z aborcji można jedynie przez przekonanie ich o świętości mającego się narodzić dziecka (…), że dziecko jest posłańcem Boga, stworzonym na Jego obraz, zgodnie z chrześcijańskimi zasadami świętości osoby ludzkiej.
Towarzyszący nam stale postęp polega „na pogodzeniu rzeczywistości (praw, zwyczajów, moralności) z rozpowszechnionymi wierzeniami, które czasami są jeszcze niewyrażone i ewoluują w ciszy. Zmiana moralna to wynik radykalnej transformacji w świecie wierzeń”. A świat zdąża stale do przodu; „ewolucja postępuje prawie zawsze w kierunku coraz większej wolności indywidualnej. Widać jasny cel: dać każdemu dostęp do wszystkiego, co jest technicznie możliwe. A jeśli kiedykolwiek chcemy wyznaczyć granice rozwoju technicznego wywołanego przez pragnienie indywidualne, nie można argumentować z pozycji etyki starego świata, lecz jedynie etyki nowości.”

„Dzisiaj pogaństwo dynamicznie wzrasta, ale z wielką niechęcią żyje jeszcze podporządkowane zasadom chrześcijańskim: siła życiowa prze w kierunku tak zwanych reform społecznych. Dawne obyczaje nie opierają się już na wierzeniach stanowiących ich ukryte fundamenty, więc ulegają likwidacji, to znaczy są rozmywane i eliminowane…”

PASOŻYTNICTWO
Już Peguy, na samym początku XX wieku, buntował się przeciwko zachłanności współczesnego świata, który przywłaszcza sobie formy świata chrześcijańskiego i przekształca je. Mówiąc o Renanie, ironicznie opisuje duchownego, który odszedł z kapłaństwa i zabrał ze sobą meble. (…) Świat następujący po umierającym chrześcijaństwie żywi się „dawną ludzkością, którą gardzi i udaje, że ignoruje”, tak że w konsekwencji „jedyną wiernością współczesnego świata jest wierność pasożytnictwu.”

„Ludzie współcześni zdają sobie sprawę, że ich świat jest pełen zasad, których w pewien sposób nieświadomie używają, a przy tym nie znają już ich, nie panują nad nimi i nie są do nich przekonani. Oto znak wewnętrznej kruchości. Żyjemy w świecie ufundowanym na pozostałościach, na odrzutach, do których straciliśmy już prawo.”

„Liberalizm, który ma zaledwie dwa stulecia, żyje tylko dzięki zasadom moralnym, które go poprzedzają i których sam nie potrafił wymyśleć: na przykład szacunek w stosunku do umów. Jednolitość społeczeństwa liberalnego opiera się na strukturze moralnej odziedziczonej po okresie nieliberalnym. Niemcy nazywają to „paradoksem” Bockenforda.”

„Zapożyczenia nie zawsze są uznawane, a często nawet się je neguje (…) możemy mówić nawet o pragnieniu podjęcia tego, co stare, przy przeinaczeniu jego sensu. Chodzi o rzeczywiste użycie wszystkich dostępnych materiałów, ale pozbawienie ich dotychczasowych znaczeń, aby móc na nowo wynaleźć ich sens na potrzeby nowej epoki. Ewidentnym przykładem jest ponowne wykorzystanie tych samych słów. Używa się słów już ciężkich od znaczeń i nadaje się im inny sens. (…) Tak naprawdę rzeczą, która najbardziej przyczynia się do zniszczenia poprzedniej cywilizacji, jest nie tyle prawne przyzwolenie na pewne zachowania, ale wynaturzenie dawnego słownictwa świadomie stawiające sobie za cel przekształcenie sensu świata.”

„Nowoczesność zadomawia się w moralności i antropologii chrześcijańskiej, aby użyć ich w inny sposób, a czasami przeorientować posługiwanie się nimi i ich rozumienie. Kluczową kwestią jest wiedza o tym, jak zaczerpnięte z poprzednich wierzeń zasady obecnie trwają, ale już bez legitymizacji. Wydaje się na przykład prawdopodobne, że nowa ponowoczesna epoka jest przywiązana do koncepcji osoby zaczerpniętej z chrześcijaństwa – co wydaje się być dobrze potwierdzone pamięcią o ludobójstwie i w różnych ideach międzynarodowych organizacji humanitarnych. (…) Jak jednak ta idea przetrwa wobec indywidualizmu, który ją odrzuca? Jaki będzie jej awatar? Co możemy zrobić, aby utrzymać ją przy życiu i przekazać naszym potomkom, uprawomocnić ją wobec jej adwersarzy – jak możemy tego dokonać, skoro utraciliśmy fundamenty?”

RELIGIA
Współczesność może dawać posmak obojętnego pluralizmu światopoglądowo-religijnego, a jednak jest pełna starych i nowych wierzeń (obecnie głównie przyjmowanych z kierunku wschodniego), które się wzajemnie kontestują. Niepewność i nietrwałość wiary urasta o dziwo do rangi wyznacznika jej autentyczności i mądrości.

Społeczeństwa nie składają się jednak z ateistów – ludzi intelektualizujących rzeczywistość, którym utrata Boga daje przekonanie o możliwości istnienia bez niego. „Społeczeństwa składają się z ludzi, którym zdrowy rozsądek podpowiada, że za drzwiami istnieje tajemnica, i którzy, jeśli nie są wierzący, są przynajmniej agnostykami.”

Wszystkie społeczeństwa opierają się na ogólnym modelu obejmującym moralność, prawa, przyzwyczajenia, zwyczaje, a wszystko to jest spójne, tworzące całość – rodzaj architektury obyczajów, którą Monteskiusz nazwał ogólnym duchem narodu. Duch ten jest bardzo stabilny: społeczeństwo nie zmienia obyczajów jak zmienia rządy.

Jak ironicznie zapisał Hans Joas: „można wyobrazić sobie przyszłość bez religii, a także bez muzyki, bez tańca i bez teatru…” – idee są wymyślane na nowo, ale odczarowanie świata nie oznacza królowania ateizmu i wszechmogącego racjonalizmu.

(...)

REWIZJA WŁASNA
Historycznie chrześcijaństwo schrystianizowało pogaństwo (przejęło świątynie, nie pisało na tabula rasa; budując, używają tego, co istnieje). Urządziło się, „zapożyczając, zaszczepiając i rozsadzając”. Moralność chrześcijańska jest częściowo kontynuacją moralności stoickiej, którą chrześcijaństwo przekształca w prawdę dogmatyczną i równocześnie demokratyzuje. Chrześcijaństwo jednocześnie wprowadziło nowy dualizm – między tym, co duchowe, a tym, co czasowe; tym, co doczesne, a tym, co po śmierci; człowiekiem a Bogiem. Dzisiaj Kościół jest szczególnie powołany do tego, żeby rozważyć autentyczność i chrześcijańskość swojej treści, uświadomić sobie to, co jest głosem samego Pana (a z czego być może rezygnowaliśmy ze wstydu), a co jest społecznym wyrazem zafałszowanych wyobrażeń (rodzących się z pogańskich fundamentów, ale też z fałszywego konkordyzmu, by być w zgodzie ze światem) – tak się dociera do sedna istoty wiary.

Rewizja własna powinna nas skłonić ponownie refleksji także nad tym, co tracimy. „Wiele sympatycznych wobec pogaństwa postaw chrześcijaństwa i Kościoła jest postawą tego, który niegdyś był potężny, ale tracąc swoją władzę i razem z nią swoją świetność, chce zachować jakąś jej cząstkę, biorąc ją od tych, którzy właśnie mu odbierają całość.”

Jak wskazuje Delsol: „Niestety, w toku kolejnych rezygnacji chrześcijańskich (z siebie), zakwestionowano nawet prawdę o transsubstancjacji (także w niektórych seminariach!). Historycy religii mówią dzisiaj wprost o „metaforyzacji” lub o „całkowitym lub częściowym wyparciu odniesień do sił nadnaturalnych”. Metafory, symbole i obrzędy, ale bez wiary: ta zmiana, której znaczenie trudno przecenić, prowadzi nas ku religii pogańskiej (…) próżnię pozostawioną przez chrześcijaństwo częściowo zapełniają różne przejawy pogaństwa.”

„W mimetycznej rywalizacji wszyscy uznają istnienie jednego Boga”, co nazywa „negatywnym hołdem, przyznaniem się do bezsilności”, albo, w oparciu o słowa Grzegorza z Nazjanzu, „małpowaniem”. To samo zjawisko dostrzegamy dzisiaj, chociaż ma ono odwrotny kierunek: pewne nurty chrześcijańskie przekształcają powoli prawdę w opowiadanie, albo usuwają transcendencję, skupiając się na etyce. (…) Nierozumna łatwowierność, z którą instytucje katolickie rzucają się na przynętę, to radość z poczucia, że jest się interesującym i ważnym (nawet jeśli ostatecznie ma się zniknąć), podczas gdy już od dawna jest się źle widzianym i niepotrzebnym. Można, aby przeżyć, porozumieć się ze swoim przeciwnikiem, i usiłując się ratować – gubić samych siebie. W każdym razie, i z całą pewnością, chodzi tu o formę samoodrzucenia (…) To poczucie wstydu łączy się z przemianami intelektualnymi – można rzucić cień wątpliwości na ideę misji i jej dalszego przekazywania.

Jeśli głoszenie prawdy pozbywa się dogmatów z obawy przed sztywnością i ujawnianiem zbyt dużej dozy pewności siebie, to czy możemy jeszcze mówić o misji? Czy ochronimy prostą religijność prawdami odkrytymi, nieosłoniętymi, otwartymi na wiatr wątpliwości, bardzo bliskimi opowiadaniom czy mitom?

Nie możemy przy tym rezygnować z postawy pokory wobec prawdy i wobec Boga, po swojemu uchylającego kolejne rąbki tajemnicy (których mamy pod dostatkiem). Chociażby jak pisał Peguy „to, że istniało tak wiele ludów, tak wiele dusz, do których chrześcijaństwo nie dotarło, których nie objęło; tak wiele ludów i tak wiele dusz, które żyły opuszczone i które wcale nie były, i nie są gorsze – w tym, przyjacielu, w tym niestety właśnie tkwi sekret, głębia tajemnicy.”

Jak sugeruje Delsol, z pewnością musimy też wspólny podjąć wysiłek w kierunku tego [czego] (…) celem jest pozbycie się zachodniej pychy (hybris); wyzbyć się myślenia o wyższości człowieka. Godność osoby ludzkiej jest oczywiście główną cześcią nauczania i wiary chrześcijańskiej – ale nie umieszcza go ona w centrum wszechświata.

(...)

Pełna recenzja (zabrakło znaków):
https://lubimyczytac.pl/ksiazka/konie...

-
ZE WSTĘPU KS. WOŹNIAKA
Wiele cennych uwag odnośnie rozważań Delsol zawarł we wstępie do tej wersji książki ks. Robert Woźniak – pozwolę je sobie przytoczyć:

„Nie byłoby naszego świata, także w aspekcie indywidualnej wolności, racjonalności nauk empirycznych i przywilejów społecznych, gdyby nie chrześcijaństwo. Jego zdobycze, język, wartości na trwałe weszły w przestrzeń imaginariów społecznych na poziomie globalnym, przekraczając kręgi instytucjonalne. Przyjęcie tej oczywistości nie niweczy jednak zasadności pytania o faktyczny stopień przeniknięcia chrześcijaństwa jako religii, jako więzi z Trójjedynym Bogiem, do głębi indywidualnej i zbiorowej świadomości.”

Pytanie, które zatem zadawać sobie powinien współczesny chrześcijanin, dotyczy samej treści tego, w czym funkcjonuje na co dzień. Na ile jest to rzeczywiście chrześcijańskie, a na ile jest to wygłaszczone Chrystusem pogaństwo? Może ujawniające się dziś pogaństwo w Kościele i szerzej w chrześcijaństwie (czy też w jego christianitas) oznacza, iż w istocie rzeczy poganizm ów przetrwał ukryty w mało widocznej symbiozie z wątkami nowej kultury?

Wiara chrześcijanina nie zna i nie może znać stagnacji; „wymaga od nas stałego opierania się pokusie bezmyślności, stanowiącej zagrożenie dla jej spójności i przetrwania. Zewnętrzne problemy i perturbacje są doskonałą przestrzenią podjęcia refleksji nad sobą i swoim wpływem na życie społeczne.”

Do tego pytania wezwany jest właśnie Kościół – jako główny głosiciel cywilizacji chrześcijańskiej. Jak przebiegło i jaki kształt przybrało jego działanie ewangelizacyjne w całej historii oraz w obecnym momencie? Może nie dokonuje się żaden zwrot (który sugeruje Delsol), ale naturalistyczne pogaństwo schowało się podświadomie pod powłoką nowych chrześcijańskich przekonań? W jakim stopniu świat był rzeczywiście chrześcijański i zewangelizowany? Czy ewangelizacja dotknęła głębi serc i umysłów?
Należy zgodzić się, że kolejne różne formy christianitas się wyczerpują i upadają (co słusznie ks. Woźniak określił „lekarstwem na utopię, przypomnieniem i impulsem do tęsknoty za ostatecznym spotkaniem z Chrystusem”), a przecież żadna z nich nie jest dokładnym odzwierciedleniem Ewangelii i takowym być nie może, bo też nie dociera do istoty rzeczy (choć jednocześnie tę istotę wyznając i głosząc). Dzisiejszy czas, czas „upowszechnionego zanikania słuchu religijnego u człowieka”, jest być może przestrzenią i szansą do powstania nowej możliwości – odbudowującej rzeczywistość wiary od podstawy eschatologicznej, podstawy nadziei. Wszak geniusz chrześcijaństwa polega na oczekiwaniu przyjścia.

„Chrześcijanie jednocześnie kochają świat, działając na rzecz jego przemiany, i oczekują nadejścia Pana, które nie tylko dynamizuje ich życia, ale także przenosi jego ciężar, jego punkt archimedesowy – bez jednoczesnego popadania w alienację – ku przyszłości. Kiedy christianitas się za bardzo terryzuje [Tischner], wtedy popada ono w kryzys, którego skutkiem staje się inercyjne powracanie starych pogańskich zapatrywań, na czele z zapętlonym fatalnym czasem mitu.”

[Joseph Bassil · Rating 5 out of 5]

Dans ce livre Delsol explique les mécanismes qui ont poussé l'occident à abandonné la Chrétienté et à faconner une ère nouvelle. Elle compare notemment la fin de la Chrétienté à son début et conclut par une reflexion sur le devenir du Christianisme. Le livre est brillamment argumenté et les idées présentés s'enchainent très logiquement.

[Adrian Sandu · Rating 2 out of 5]

O carte slăbuță. Autoarea - o somitate, nimic de zis! - vrea să abordeze decreștinarea lumii occidentale contemporane într-o notă descriptivă, dar sfârșește prin a scrie totul dintr-o perspectivă complet normativă, ca și cum creștinismul i-ar displăcea profund. Chantal Delsol se (pre)face că nu vede avântul pe care îl ia Islamul în societățile occidentale, pe locul lăsat gol de creștinism: în Franța, de exemplu, numărul moscheilor și al caselor de cult musulmane a crescut între 1976-2026 de la sub 150 la, atenție, peste 2500!... Asta înseamnă că nu avem de-a face cu niciun fel de inversiune, fie ea „normativă” sau „ontologică”, ci doar cu un război împotriva creștinismului, și nimic mai mult. Dar omul occidental are în continuare nevoie de o ancoră religioasă, de niște valori tari. Este fix ceea ce se pregătește să-i ofere Islamul, inclusiv cu complicitatea tâmpă a savanților precum Chantal Delsol.

[Poune · Rating 1 out of 5]

J'avais à cœur de lire ce livre qui m'avait été recommandé, écrit par une philosophe de convictions. C'est un livre de philosophie, assez costaud pour ceux n'ayant pas l'habitude.
Certaines idées décrites sur le déclin des valeurs chrétiennes dans la société, et notre rôle à jouer pour l'avenir, sont intéressantes.
Cependant, j'ai été surprise par une prise de position décrite dans le livre, et vais me renseigner auprès de l'auteur, pour me forger une opinion dessus.

[vic_777 · Rating 3 out of 5]

(uni read)
overall it was interesting but it’s not what i expected it to be. there were very much interesting moments but i felt like i wasn’t reading about christianity etc. at all 😭 sometimes i flew through it but sometimes it was so hard for me to get through one page it killed me. nice for history knowledge like i really really learned a few things from this but the author repeated herself multiple times and basically nothing comes out of it so idk!

[Aymeric · Rating 4 out of 5]

Une sobre analyse de la réalité de la chrétienté.
Après un constat frappant et à certains égards déroutant de réalisme, l'auteur nous ramène à une belle espérance : la fin de la chrétienté n'est pas la fin du christianisme.

[Book Whisperer · Rating 5 out of 5]

Some ideas are intriguing, some are a confirmation. This book definitley makes you think about religion, ideas, imposing your beliefs. This is worth reading again and again to see if it is against your beliefs or if it is for defending your beliefs.

[Marek Dorsz · Rating 5 out of 5]

Amazing book, worth each page - except for the introduction in polish translation.

[Armand De · Rating 4 out of 5]

Une analyse pénétrante sur les causes de la fin probable de la chrétienté en tant que civilisation et les perspectives possibles pour les générations futures. Pas très optimiste mais probablement réaliste.