به عنوان کسی که شدیداً بر این باور بود به اندازه کافی در زندگیمون درد و رنج داریم و لازم نیست با خوندن کتابی که باب میلمون نیست خودمون و بیشتر عذاب بدیم، زیادی دارم از این کتابهایی که روانم رو شکنجه میده میخونم!
این کتاب رو برای فصل آزادیش انتخاب کردم (و البته باقیش رو هم خوندم) دوست داشتم یک تعریف حکومتی از آزادی بخونم و چیزی که زیاده، کتابهای سوبسید گرفته موسسات بودجه غیب کن! اما چرا مطهری رو انتخاب کردم؟ چون جدای اثرگذاری دینی، سیاسی و اقتصادی که بر شکلگیری و دوام حکومت فعلی داشته؛ هم ایدئولوژی پردازی کرده (و بسیار در شرح و دفاع از ایدئولوژی ها ادعا داشته) هم قدرت اجرایی در اختیار گرفته! اما چیزی که مطهری رو برای من خاص میکنه نوعی مصنویت سیاسی در ذهن مردم هست! بتهای محبوبتری از مطهری دست کم در افکار مردم تبر خوردند اما مطهری ــ تا به امروز ــ چندان مبغوض نشده! اینکه چرا و چهطورش در حوصله این ریویو نیست...
اما در مورد کتاب:
اصولاً نقد از کتاب زمانی صورت میگیره که شما بخش زیادی از اون رو باور داشته باشید و در مورد بخشهایی که اختلاف نظر دارید صحبت کنید اما من با پاراگراف به پاراگراف این کتاب از اساس و پایهایترین مفروضات تا آخرین نتیجهگیریها اختلاف نظر داشتم و بررسی کردنش با این ریز جزئیات احتمالاً کتابی چندین برابر حجم خود کتاب بشه! حتی وارد مسائل سیاسی و ــ از نگاه مطهری ــ فلسفی هم نمیشم فقط جهت خالی نبودن عریضه یک مثال پندآموز تاریخی از کتاب رو عیناً نقل میکنم!
«ملکه یا پادشاه انگلستان در چند سال پیش در سفری که به هندوستان رفته بود وقتی میخواست به تماشای یک بتخانه برود، مردم وقتی میخواستند داخل صحن آن بتخانه شوند کفشهایشان را میکندند، او هنوز به صحن نرسیده کفشهایش را به احترام کند¹ و بعد، از همه آن بتپرستها مؤدبتر در مقابل بتها ایستاد. یک عده هم گفتند ببینید! ملت روشنفکر چقدر به عقاید مردم احترام میگزارد!² نمیدانند که این نیرنگ استعمار است. استعمار میبیند که همین بتخانه است که هند را به زنجیر کشیده و رام استعمارگر کرده. آن مفهوم آزادی عقیده احترام به آزادی نیست، خدمت به استعمار است. ملت هند اگر از زیر بار این خرافات بیرون بیاید باج به انگلیسها نمیدهد. یا در گذشته میگفتند ببینید کورش چقدر مرد بزرگ بزرگواری بوده! که وقتی به بابل رفت و آنجا را فتح کرد تمام بتخانهها را محترم شمرد. این کار از نظر یک فاتح که سیاست استعمارگری دارد و میخواهد مردم را بفریبد توجیه میشود ولی از نظر بشریت چطور؟ آیا خود جناب کورش به آن بتها اعتقاد داشت؟ نه. کورش چه فکر میکرد؟ میگفت این اعتقاد، این مردم را بدبخت کرده یا نه؟ بله. ولی در عین حال دست به ترکیب آنها نزد، چرا؟ چون میخواست که آنها در زنجیر بمانند. این خیانت بود نه خدمت.» ³
کاری با دقت و سندیت روایتها ندارم که اصلاً مشخص نیست ملکه انگلیس بود یا پادشاه انگلیس!؟ چه سالی؟ کجا؟ و... به هیچ عنوان هم وارد بحث «تهی ساختن آزادی از آزادی» و «مشروط کردن و به اسارت کشیدن آزادی» نمیشم! اما در مورد «استعمار میبیند که همین بتخانه است که هند را به زنجیر کشیده و رام استعمارگر کرده.» و «ملت هند اگر از زیر بار این خرافات بیرون بیاید باج به انگلیسیها نمیدهد.» من نه بلکه آمار جوابهای جالبی داره!
📌 عراق (دوران قیمومیت بریتانیا)
بازه استعمار (قیمومیت): 1920–1932 (نفوذ تا 1958 ادامه داشت)
سال سرشماری: 1932
جمعیت کل: 2,857,077
جمعیت مسلمان: 2,654,638
درصد مسلمان: 92.9144%
جمعیت مسیحی: 101,542
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 96.4685%
📌 لیبی (دوران اداره نظامی بریتانیا)
بازه حضور بریتانیا: 1943–1951
سال آمار: 1947
جمعیت کل: 1,041,590
جمعیت مسلمان: 982,100
درصد مسلمان: 94.2885%
جمعیت مسیحی: 45,840 (عمدتاً مهاجران ایتالیایی باقیمانده)
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 98.6895%
📌 اردن (امارت شرق اردن)
بازه استعمار (قیمومیت): 1921–1946
سال آمار: 1946
جمعیت کل: 433,659
جمعیت مسلمان: 399,054
درصد مسلمان: 92.0200%
جمعیت مسیحی: 33,110
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 99.6552%
📌 مصر (دوران استعمار بریتانیا)
بازه استعمار: 1882–1956
سال سرشماری: 1927
جمعیت کل: 14,217,864
جمعیت مسلمان: 13,173,542
درصد مسلمان: 92.6546%
جمعیت مسیحی: 999,623
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 99.6856%
📌 نیجریه (دوران استعمار بریتانیا)
بازه استعمار: 1861–1960
سال سرشماری: 1931
جمعیت کل: 19,928,171
جمعیت مسلمان: 8,822,345
درصد مسلمان: 44.2710%
جمعیت مسیحی: 1,213,858
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 50.3618%
📌 بنگال شرقی (بنگلادش امروزی) (دوران استعمار بریتانیا)
بازه استعمار: 1757–1947
سال سرشماری: 1941
جمعیت کل: 41,818,565
جمعیت مسلمان: 29,427,386
درصد مسلمان: 70.3691%
جمعیت مسیحیان: 111,426
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 70.6356%
📌 پاکستان (شامل تمام ایالتهای کنونی در دوران هند بریتانیا)
بازه استعمار: 1858–1947
سال سرشماری: 1921
جمعیت کل: 25,441,900
جمعیت مسلمان: 19,649,754
درصد مسلمان: 77.2336%
جمعیت مسیحی: 382,746
درصد مجموع مسلمانان و مسیحیان: 78.7382%
و این لیست ادامه دارد...⁴
گفتن بتپرست به تمام مردم هند حاصل کجفهمی از ادیان هندیه و جمعیت مسلمانان هند بیش از دوبرابر کل جمعیت ایران هست! اما با مفروض گرفتن بتپرست بودن تمام هندیان ــ دقیقاً به معنایی که مطهری باور داره ــ و استعمار هند یه دلیلی بتپرستی، این اعداد و ارقام جالب نیست؟ چی شد پس مرتضی؟ بیش از 96 درصد عراق، 98 درصد لیبی، 99 درصد اردن و 99 درصد مصر و... خداپرست بودند (ضمن اینکه جماعت خداپرست به این دو دین محدود نمیشه) و مستعمره بریتانیا شدند! مگه ملکه یا پادشاه کفشش رو درنیاورد که مردم بتپرست باقی بمونند و امکان تداوم استعمار وجود داشته باشه؟ مگه کوروش مردم و «بدبخت نکرد» و نمیخواست «آنها در زنجیر بمانند» که 2550 سال قبل هنر و معماری تمدنهای پیشینش رو از بین نبرد اما کمتر از 50 سال قبل اگر مقاومت زندهیاد نصرتالله امینی و مردم محلی نبود صادق خلخالی ،که رفاقت چهل ساله داشتید، پاسارگاد رو به توپ میبست!!
بگذریم! اصلأ نمیخواستم اینجا کتاب رو بررسی و در موردش بحث کنم فقط به صورت رندم یک نمونهای که نیازی نبود وارد بحثهای ایدئولوژیک و فلسفی بشم رو عنوان کردم!
کار اصلی من با مطهری با موضوعاتی هست که اصرار داشت نام فلسفه بر اونها بذاره و این کتاب جدای مبحث آزادی که بیشتر مربوط به ناآزادی بود کمک به شناخت ابعاد متفاوتی از مطهری کرد که امیدوارم بعدا ازش با شرح و تفصیل بسیار بنویسم!
اما توصیه به خوندنش میکنم؟ برخلاف تصورتون کاملاً توصیه میکنم اگر اعصابش رو دارید بخونید! کمک میکنه بفهمیم چرا از آزادی فقط برج و میدونش رو داریم ! دورنماها از آینده جمهوری اسلامی هم بسیار بسیار جالب و خوندنیه!!!
.........................................
1. احیاناً اگر ملکه یا پادشاه مجهولالهویه مذکور انگلستان با همون کفشهای مبارک وارد مسجد میشد، فریاد وامصیبتا و وااسلاما سر نمیدادید ؟
2. چون گفتم عین متن کتاب مینویسم با همون غلط املایی نوشتم! کتاب پر از غلط املایی هست و برام سواله تو این انتشارات صدرا و بنیاد علمی فرهنگی استاد شهید مطهری که اسمش رو لوکوموتیو نمیکشه در این 46 سال و بیش از 40 بار تجدید چاپ شدن یه آدم با سواد نبود که غلط املاییهای کتاب رو بگیره؟
پن: چون من چاپ آخر این کتاب را نخوندم و یک هفته پیش این ریویو رو نوشتم؛ تا الان تو ذهنم خیس خورده و به ایرادهای احتمالی که ممکنه بهش وارد بشه فکر کردم، پس خیلی جدی به کتابفروشی رفتم چاپ آخرش رو گرفتم صفحه 40 رو باز کردم و دیدم همچنان این غلط املایی هست! (پیگیرم نه علاف!!)
3. مطهری، مرتضی. آینده انقلاب اسلامی ایران. انتشارات صدرا، 1387. صفحات 40 - 41.
4. اطلاعات مربوط به سرشماری از سایت Groningen Growth and Development Centre (معتبرترین مرجع دانشگاهی برای آمارهای جمعیتی تاریخ جهان) برداشته و محاسبات و درصدگیری رو با اکسل انجام دادم و به صورت دستی چک کردم. در نهایت با جمنای ریچک کردم.
سعی کردم دقت اعداد تا ده هزارم درصد درست باشه و خطایی در حدود 0.0001 درصدی داشته باشه که البته این رو باید گذاشت پای وسواس من! تقریباً همه ما میدونیم که مصر کشور عمدتاً مسلمان و مورد استعمار بریتانیا بوده و الی آخر...