Сцежкі-дарожкі

by Міхась Зарэцкі

Раман пачаў друкавацца ў першым нумары часопіса "Полымя" за 1927 г. і стаў значнай падзеяй літаратурнага жыцця. Гэты твор закладваў плённыя традыцыі праўдзівага мастацкага асваення тэмы рэвалюцыі. Храналагічна ён ахоплівае Лютаўскую рэвалюцыю, грамадзянскую вайну і барацьбу з бандытызмам. Аўтарам рамана прынцыпова не прымалася ўстаноўка на прыхарошванне гістарычных падзей, на ідэалізацыю рабочага класа і спрошчаны, тэндэнцыйны паказ "варожага" лагера. Заслугай М. Зарэцкага было тое, што складаны працэс барацьбы і драматызм шляхоў, якімі ў рэвалюцыю ішла інтэлігенцыя, раскрыты па-мастацку пераканальна, праз лёс канкрэтных герояў – Васіля Лясніцкага, Нікадзіма Славіна, Халімы, Ніны, Матруніна.

351 pages, Hardcover

About the author

Беларускі празаік, драматург, перакладчык, крытык.
Пачынальнік рамантычнага кірунку ў беларускай савецкай прозе, пісьменнік-наватар, Міхась Зарэцкі ўзбагаціў беларускую літаратуру новымі ідэямі, вобразамі, прыкметна-пашырыў жанрава-стылёвыя, выяўленчыя магчымасці літаратуры

Reviews

[Elizabeth · Rating 5 out of 5]

Клясіка яна на тое і клясіка — глыбокі твор, які паднімае многа тэмаў і сэнсаў, цікавыя і шматгранныя пэрсанажы, лёгкае адчуваньне, што ты ня ўсё да канца зразумела, калі прачытала. Гэроі і разьвіцьцё іх адносін моцна вылучае гэты твор, а такія рэальныя любоўныя шматкутнікі трэба яшчэ пашукаць. Уразіла мяне й дужа натуральна для твора 1920х апісаная дэпрэсія адной з пэрсанажак (а пасьля й яе самазабойства).

Зь гістарычнага гледзішча таксама было дужа цікава. Чырвоная рэвалюцыя тут паказаная жвава, без залішняй ідэялёгіі ці, наадварот, нянавісьці да яе. Калі шчыра, ад рамана расстралянага пісьменьніка я чакала больш "іншадумства", а тут ўсё дастаткова нэйтральна (хаця, як разумею, раман быў напісаны раней, чым Міхась пачаў актыўна крытыкаваць саветаў). Мне было цалкам зразумела, чаму тыя сяляне хочуць паліць маёнтак паноў ды змагацца за сваю волю — у тыя часы гэта напраўду выглядала, як годная справа; магчыма, я б таксама тады была за іх. Ці дзейнічалі б яны інакш, каб ведалі, што будзе далей?..

Галоўны гэрой мне так не спадабаўся, вы бы ведалі. Бадзяецца нешта, лятуцее ды маркоціцца, ніякіх рашэньняў сам не прымае, ануча адным словам (хаця й зразумела, што праз гэта мы можам пазнаёміцца са стракатымі яго сябрамі). З Макрынай абышоўся як поскудзь апошняя. А калі shit escalates, сьлепа прымае ідэялёгію (да якой раней сам жа меў пытаньнечкі!), забываецца на вернасьць і літасьць да сяброў, якія зь ёй нязгодныя. Але ў творы агулам няма цалкам дадатных пэрсанажаў (мне больш за ўсё спадабаліся Нікадзім і Халіма, але і ў іх ёсьць свае хібы), ды й Міхась любіць рабіць галоўнымі гэроямі сумнеўных асоб, таму буду лічыць, што ў гэтым выпадку Васіль не люстэрка меркаваньня аўтара.

Ну й наапошку, адмоўныя пойнты даю твору за сэксізм. З аднаго боку, творчасьць Зарэцкага вылучаецца глыбокімі і прадуманымі жаночымі пэрсанажамі — за гэта пойнты аднімаць ня будзем. Але зь іншага ну Міхасік, ну нічога ж твой твор ня згубіў бы, калі б ты прыбраў зь яго фразы кшталту "І зноў яна нешта сваё, глыбокае думала, хацела дайсьці да нечага сваім нямудрым бабскім розумам".............. Буду для сябе лічыць, што гэта думкі Васіля, а не аўтара.......

Закончу больш слушнай цытатай.

"Чырвоная армія нясе парадак. Можа й новы — мне ўсё роўна. Дзе парадак — там гнёт, ціскі, там жыцьцё над мерку і вагу, там няма волі, няма натуры... Кожны парадак — гэта падман, на які зьлятаюцца ўсе, хто баіцца жыцьця. Сьмерці трэба баяцца, а ня жыцьця. Вось я-б забіў цябе, каб было як, і выскачыў у гэта вакно — я зрабіў-бы таму, што баюся сьмерці, а вы мяне заб'іцё таму, што баіцеся жыцьця... Вам парадак трэба, а ня жыцьцё".

[Paul · Rating 4 out of 5]

Калі чытаў крытыку да твора, сустрэў наступныя радкі "аўтар «Сцежак-дарожак» рашуча адмовіўся ад падфарбоўкі жыцця пры адлюстраванні рэвалюцыйных падзей часу." І вось менавіта гэта дадае вартасці кнізе, дзе аўтар не ідыялізуе бальшавікоў і не дэманізуе ворага, а апісвае сапраўды складанае і закручанае становішча ў тагачасным грамадстве. Падобнае стаўленне рэдка сустрэнеш у тэме Кастрычніцкай рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны.

[Ihar Kudraŭcaŭ · Rating 4 out of 5]

Апошнім часам мне падабаецца творчасць беларускіх пісьменнікаў дваццатых гадоў дваццатага стагоддзя. Мне здаецца, гэта быў часа, калі прынамсі маладыя пісьменнікі былі поўнымі надзеяў. Усё жыццё зламалася, і яны шчыра верылі ў надыход новага жыцця. Гэта ўжо пасля, калі большасць зразумела, што пайшлі неяк не туды, да і шчырыя творы пісаць стала небяспечна, тыя кнігі чытаць ужо няма жадання.
І здаецца мне, што захапіўся я творамі Гарэцкага, раннім Чорным, Зарэцкім таму, што той час быў вельмі падобны на цяперашні. Стары лад ламаецца, а новы здаецца будзе ну зусім іншым, не такім як нынешні. І ня важна, што тады гэта было ў межах краіны, а цяпер у межах усяго свету. І можа зноў мы пойдзем крыху не туды…
І менавіта праз гэта весьмі цікава чытаць пра вялікія надзеі на камунізм, таму што часам адчуваеш тое ж самае цяпер. Хіба што замест камунізму цяпер іншыя ідэі.

Вось гэтае, яшчэ рамантычнае, захапленне камунізмам можна і знайсці ў Зарэцкага. І гэта не тое захапленне, як у пісьменнікаў трыццатых, з НКВДэшнікам за плячом, а даволі шчырае (ну прынамсі мне так падалося) і часам, жах!, з крытыкай.
Раман “Сцежкі-дарожкі” пра жыццё галоўнага героя ў Магілёве ў час зменаў, як ён выбіраў, па якой сцежцы яму пайсці: ці то быць з часовым урадам, ці то з бальшавікамі, ці то граміць жыдоў.

Яму здаецца, што перад ім вольна раскрылася шырокае бязмежнае поле. Гэта - жыццё. І ў гэтым полі-жыцці пераблытанай сеткай віюцца сцежкі-дарожкі. Іх многа бязмерна, яны перасякаюць, пераганяюць адна адну і неяк паспешна, уцякаючы, губляюцца ўдалечы, быццам хочуць забавіць туды, заманіць…

У рамане ўздымаюцца шмат пытанняў, актуальных і цяпер. Адно з іх наконт ахвяраў. Ці мажліва абыйсціся без іх? Я сабе не адказаў яшчэ, бо, вядома, забойства гэта жудасна і мне нават страшна ўявіць тыя гады, але… ёсць яшчэ шмат але…

-Слухай, Васіль. Калі ў тым доме, які ўвесь дыміцца, гатовы ў кожную хвіліну вялікім магутным агнём, які ўжо загараецца, які ўжо смагла ліжуць языкі полымя, калі ў гэтым доме хадзіць са шмоткай і заціраць асобныя дробныя іскрачкі, - ці будзе гэта разумна, га?.. Ці будзе ў гэтым сэнс які-небудзь?.. Дык вось, Васіль, усё гэта - іскрачкі. А сапраўдны агонь яшчэ будзе, ён выбухне разам, і гэтыя іскрачкі растануць у ім, увальюцца ў яго. Ён ідзе, гэты агонь, набліжаецца. Гэты агонь будзе страшны - у ім будуць і стогны, і кроў, у ім будзе чорная смерць, у ім будзе вялікае руйнаванне. Ён таму і будзе жыватворчы, гэты агонь, што скалане ўсё магутным ударам свайго зніштажэння, разбудзіць свежыя сокі зямлі, дасць балючы, але патрэбны штуршок застыгламу ў аледзянелых формах жыццю… Пажар набліжаецца… Ха-ха!.. Пажар будзе не такі, які ты бачыў сёння, гэта толькі прэлюдыя, толькі падрыхтоўка… Ужо відаць зарыва, ружавее на ўкрытым чорнымі хмарамі небе. Жыццё, Васілёк, развінаецца, жыццё будзе цікавае, дзіўна-прыгожае…. будзе агонь, а з агню родзіцца новае, нябачнае…

А часам дык дастаткова прозвішчы змяніць, дык здаецца, што пра сучаснасць аўтар піша, быццам і не прайшло ўжо сто гадоў.

-Гэта - не горад, а балота нейкае. Усё жыхарства моліцца на Карнілава… герой, прыйшоў ратаваць парадак, спакой… Хай прападзе ўсё чыста, хай заўтра жраць не будзе чаго, абы толькі ціха, спакойна, абы не ўзбаўтнулася балота… Нічога, яшчэ ўзбаўтаецца не гэтак, пачакайце, мае даражэнькія!..

Зарэцкі ў раман дабаўляе і свае філасофскія разважанні пад словамі Славіна:

Усё - выпадак. Жыццё - гэта перасячэнне, скрыжаванне выпадкаў, свет увесь - таксама выпадак.

Нават ёсць ідэі буддызма/стоікаў, але паданая пад даволі дзіўным соусам, што мне нават здаецца, мо Зарэцкі і сам дайшоў да такіх думак.

-Дык, значыць, па-твойму, трэба зусім адысці ад жыцця, глядзець на яго збоку, здалёку?..
Славін нібы спалохаўся яго безнадзейнай няёмкасці.
-Што ты? Нашто адыходзіць? Псіхіку трэба трэніраваць. Ты будзь у самай гушчы жыцця, працуй, змагайся, усё што хочаш. Толькі глядзець умей правільна. І на сябе таксама, не толькі на тое, што навокал. Ну вось… прыклад табе. Мяне неяк былі арыштаваліі (за што - не ведаю), я сядзеў два дні ў халоднай. Дык я настроіў так сябе, што быў страшэнна рад і задаволен. Пры ўсёй невыгодзе гэтае седні (мне амаль што не давалі есці) я адчуваў сябе добра, бо знайшоў “залатую адлегласць” і глядзеў на ўсё гэта, як на прыгожую рамантычную прыгоду.

Наконт стылю - часам аповед быў няроўны, неяк вока спынялася са здзіўленнем. Але гэта дробязь, горш, што канец кнігі неяк моцна кантрастуе з пачаткам. Першыя часткі - гэта пра шчырасць, цяжжкі выбар сцежак, пошук “за” і “супраць” у ва ўсіх, крытыка бальшавізма нават, то канчатак - гэта ўжо класічны твор трыццатых гадоў (пра класічны - гэта я вядома ж напісаў дзеля прыгажосці, бо асабліва кніг тых гадоў не чытаў). Венерычная хвароба, напрыклад, зусім не пасуе да ўсяго твору, быццам Зарэцкі меў намер на іншую канцоўку, а потым чмусьці змяніў на ідэалагічнанаправільны. Не ведаю, ці то ўжо прайшоў час камуністычнага рамантызму і Зарэцкага прымусілі змяніць, ці то, працуючы камісарам у вайску, сам вырашыў закончыць так, як патрабавала яго прафесія.

Увогуле, маё меркаванне, што каб Зарэцкаму далі разгарнуцца, ён бы такога панапісваў! Такое жа ўражанне ў мяне склалася ад Кузьмы Чорнага. Але лёс склаўся так…